Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Welke factoren bepalen de brandstofbesparing door elektriciteitsproductie uit restwarmte?

De brandstofbesparing door elektriciteitsproductie uit restwarmte wordt bepaald door de netto elektriciteit die een restwarmte-terugwininstallatie daadwerkelijk levert en de hoeveelheid brandstof die andere energiebronnen daardoor minder verbruiken. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan warmte uit uitlaatgassen of motorkoelwater via een Organic Rankine Cycle (ORC) omzetten in elektriciteit voor het boordnet.

Deze elektriciteitsproductie leidt echter niet automatisch tot een evenredige brandstofbesparing. Het resultaat hangt af van de beschikbare restwarmte, de motorbelasting, het eigen energieverbruik van de WHRS en de manier waarop bestaande generatorsets worden ontlast. Vooral het specifieke brandstofverbruik van deze motoren en de mogelijkheid om een volledige generatorset uit te schakelen, kunnen de besparing beïnvloeden. Ook maakt het verschil of de ORC-elektriciteit de productie van hulpmotoren, een asgenerator of een andere energiebron vervangt. Aanvullende verliezen in het uitlaatgas- en koelsysteem kunnen de netto besparing bovendien verminderen.

De brandstofbesparing wordt daarom vastgesteld door het totale brandstofverbruik van het schip zonder en met WHRS te vergelijken bij voldoende overeenkomstige scheepsprestaties en bedrijfsomstandigheden. De netto elektriciteitsproductie vormt daarvoor een belangrijke technische basis, maar de werkelijk vermeden hoeveelheid brandstof is uiteindelijk bepalend.

Waarom is WHRS-elektriciteitsproductie niet hetzelfde als brandstofbesparing?

Een ORC-installatie benut warmte die tijdens het motorbedrijf vrijkomt om via een afzonderlijke thermodynamische kringloop elektriciteit op te wekken. Hiermee kan een gedeelte van de elektrische energiebehoefte worden gedekt zonder dat voor deze aanvullende elektriciteitsproductie rechtstreeks brandstof in een afzonderlijke verbrandingsmotor hoeft te worden gebruikt. De hoeveelheid opgewekte elektriciteit laat echter nog niet zien hoeveel brandstof daadwerkelijk wordt vermeden. Daarvoor moet bekend zijn welke bestaande energiebron door de ORC minder vermogen hoeft te leveren en hoe het brandstofverbruik van die energiebron daardoor verandert.

Wanneer een dieselgeneratorset gedeeltelijk wordt ontlast, kan het brandstofverbruik afnemen. Hoe groot deze vermindering is, hangt af van het oorspronkelijke en het nieuwe motorwerkpunt. Een generatorset die bij een lagere belasting blijft draaien, gebruikt immers nog steeds brandstof. Bovendien verandert het specifieke brandstofverbruik niet noodzakelijk in dezelfde verhouding als het geleverde elektrische vermogen.

Bij een andere generatorconfiguratie kan de ORC-productie het mogelijk maken een volledige generatorset uit te schakelen. Daardoor verandert niet alleen de belasting van de afzonderlijke motoren, maar ook het aantal motoren dat in bedrijf blijft. De brandstofbesparing kan dan anders uitvallen dan bij het gedeeltelijk ontlasten van dezelfde generatorsets.

Ook moet de teruggewonnen elektriciteit daadwerkelijk energieproductie vervangen waarvoor anders brandstof nodig zou zijn. Wanneer het schip bijvoorbeeld elektriciteit via walstroom ontvangt, hoeft aanvullende ORC-elektriciteit niet automatisch het brandstofverbruik aan boord te verminderen. Bij batterijopslag hangt het effect eveneens af van de energiebron waarmee de batterij anders zou worden geladen. Elektriciteit die een andere energiebron vervangt, leidt niet onder alle omstandigheden op hetzelfde moment tot minder brandstofverbruik.

De brandstofbesparing ontstaat dus niet uitsluitend doordat de ORC elektriciteit produceert. Zij ontstaat doordat deze productie de inzet en het brandstofverbruik van andere energiebronnen verandert. Daarom moet de beoordeling betrekking hebben op de volledige elektrische energievoorziening van het schip. De bruto of netto generatorproductie van de ORC vormt daarbij een technische uitgangswaarde, maar het verschil in brandstofverbruik van de betrokken motoren bepaalt hoeveel brandstof daadwerkelijk wordt bespaard.

Hoe bepalen warmtebron, motorbelasting en bedrijfsuren de beschikbare elektriciteit?

Hoeveel elektriciteit een WHRS kan produceren, hangt allereerst af van de restwarmte die tijdens het motorbedrijf beschikbaar is. Uitlaatgassen en motorkoelwater vormen daarbij belangrijke warmtebronnen, maar hun temperatuur en thermisch vermogen veranderen met de motorbelasting. Bij uitlaatgaswarmte zijn vooral de gastemperatuur, het massadebiet en de toegestane afkoeling bepalend. Samen met de prestaties van de warmtewisselaar bepalen deze hoeveel thermisch vermogen aan de ORC kan worden overgedragen.

Een hoge uitlaatgastemperatuur betekent niet automatisch dat veel warmte beschikbaar is wanneer het gasdebiet beperkt blijft. Ook kan de warmteonttrekking worden begrensd door de toegestane uitlaattegendruk, materiaaltemperaturen of andere noodzakelijke functies van het uitlaatgastraject. Bij motorkoelwater zijn de beschikbare temperatuur, het debiet en de warmteafgifte van de motor relevant. De oorspronkelijke motorkoeling moet daarbij binnen de voorgeschreven grenzen blijven functioneren. Niet alle warmte die via het koelwater wordt afgevoerd, kan daarom zonder aanvullende voorwaarden aan de ORC worden onttrokken.

De hoeveelheid warmte die daadwerkelijk wordt opgenomen, bepaalt vervolgens welke procescondities in de ORC mogelijk zijn. Wanneer de warmteaanvoer afneemt, kunnen het werkmediumdebiet, de verdampingscondities en de beschikbare expansiearbeid veranderen. Het elektrische vermogen hoeft daarbij niet evenredig met het thermische ingangsvermogen af te nemen. Ook de warmteoverdracht en de prestaties van de expansiemachine kunnen immers bij deellast veranderen. De omzetting van beschikbare warmte naar elektriciteit moet daarom voor de relevante bedrijfsomstandigheden worden beoordeeld.

Daarnaast beïnvloedt de condensor hoeveel elektrisch vermogen de ORC kan leveren. Na de expansie moet de resterende proceswarmte worden afgevoerd. Wanneer het koelwater warmer wordt, kan de condensatiedruk stijgen en het bruikbare expansietraject kleiner worden. De ORC kan daardoor bij dezelfde motorbelasting minder elektrisch vermogen produceren, ook wanneer het beschikbare warmteaanbod aan de warme zijde vrijwel gelijk blijft. Warmtebron- en koelcondities moeten daarom bij hetzelfde bedrijfspunt worden beoordeeld.

Voor de brandstofbesparing is vervolgens belangrijk hoe vaak deze omstandigheden daadwerkelijk voorkomen. Een ORC kan bij hoge motorbelasting aanzienlijk elektrisch vermogen produceren, terwijl het schip slechts gedurende beperkte perioden onder die omstandigheden functioneert. De jaarlijkse elektriciteitsproductie kan daardoor veel lager zijn dan een berekening op basis van het nominale generatorvermogen en alle motoruren zou doen vermoeden. Omgekeerd kan een installatie met een lager maximaal vermogen gedurende veel bedrijfsuren voldoende geschikte warmte ontvangen om een nuttige bijdrage te leveren.

De warmtebroncondities moeten daarom worden gekoppeld aan het werkelijke vaar- en belastingprofiel. Daarbij horen ook perioden waarin onvoldoende warmte beschikbaar is, de ORC moet worden opgestart of de elektriciteitsproductie tijdelijk wordt begrensd. Bij schepen met meerdere motoren moet bovendien duidelijk zijn welke warmtebronnen tijdens dezelfde bedrijfsperioden beschikbaar zijn. Een motor die buiten bedrijf staat, levert geen voortdurende warmte uit het verbrandingsproces. Het gezamenlijke warmteaanbod hangt dus af van de motoren die daadwerkelijk draaien en hun afzonderlijke belastingen.

De mogelijke ORC-elektriciteitsproductie moet daarom worden gebaseerd op de warmte die onder deze omstandigheden verantwoord kan worden benut. Pas wanneer die productie voldoende betrouwbaar is bepaald, kan worden vastgesteld welke oorspronkelijke energieproductie hierdoor daadwerkelijk wordt vervangen.

Waarom is de netto elektriciteitsproductie bepalend voor de besparing?

Het bruto elektrische generatorvermogen van een ORC is niet gelijk aan de elektriciteit die de complete WHRS netto aan het schip beschikbaar stelt. De installatie heeft zelf energie nodig om het thermodynamische proces en de bijbehorende voorzieningen te laten functioneren. De werkmediumpomp brengt het vloeibare organische werkmedium op druk en verzorgt de circulatie door de kringloop. Afhankelijk van de configuratie kunnen ook tussenkringpompen, aanvullende koelwaterpompen en andere ondersteunende voorzieningen elektriciteit gebruiken.

Daarnaast kunnen elektrische verliezen optreden tussen de generatoruitgang en het aansluitpunt waarop de WHRS-elektriciteit daadwerkelijk beschikbaar komt. Bij toepassing van vermogenselektronica, transformatoren of aanvullende distributievoorzieningen kan dit relevant zijn. Welke hulpverbruikers en verliezen al in een opgegeven vermogenswaarde zijn verwerkt, hangt af van de gebruikte systeemgrens. Voor een betrouwbare brandstofbesparingsberekening moet daarom duidelijk zijn hoeveel netto elektriciteit de volledige installatie aan het schip levert.

Bij bestaande gedeelde scheepsvoorzieningen vraagt deze afbakening extra aandacht. Een koelwaterpomp kan bijvoorbeeld al vóór installatie van de WHRS andere apparatuur hebben bediend. Het volledige oorspronkelijke pompvermogen vormt dan niet automatisch een nieuwe elektrische belasting door de restwarmte-terugwinning. Wel moet worden vastgesteld of de WHRS het pompverbruik verhoogt. Die aanvullende belasting moet worden meegenomen wanneer zij nog niet in de gebruikte netto vermogenswaarde is verwerkt.

Daarbij mag hetzelfde energieverbruik niet meerdere keren worden afgetrokken. Wanneer het verbruik van de werkmediumpomp al in het netto modulevermogen is verwerkt, mag dit niet opnieuw als afzonderlijk verlies worden meegenomen. Omgekeerd moeten noodzakelijke voorzieningen buiten de module wel worden verwerkt wanneer zij aanvullend elektriciteit gebruiken.

Ook het onderscheid tussen elektrisch vermogen en elektrische energie blijft belangrijk. Het netto vermogen in kilowatt beschrijft hoeveel elektriciteit de WHRS op een bepaald moment levert. De netto energie in kilowattuur laat zien hoeveel elektriciteit gedurende een bepaalde periode beschikbaar is gekomen. Voor de brandstofbesparing moet die energie worden gekoppeld aan de bestaande elektriciteitsproductie die daardoor daadwerkelijk is verminderd. Een positieve netto ORC-productie betekent daarbij niet dat iedere geproduceerde kilowattuur automatisch dezelfde hoeveelheid brandstof vervangt.

Het boordnet moet de elektriciteit kunnen opnemen en de generatorregeling moet de overige energiebronnen overeenkomstig kunnen ontlasten. Wanneer deze mogelijkheden beperkt zijn, kan een deel van de technisch beschikbare WHRS-productie niet nuttig worden ingezet. Ook bij energieopslag kan de brandstofbesparing op een ander moment ontstaan dan waarop de ORC-elektriciteit wordt geproduceerd. Daarom moet worden vastgesteld welke energieproductie uiteindelijk wordt vermeden, in plaats van uitsluitend de elektrische uitwisseling op één moment te beoordelen.

De relevante uitgangswaarde is dus niet alleen de netto elektriciteit die aan de moduleaansluiting wordt gemeten, maar de elektrische bijdrage waarmee daadwerkelijk andere energieproductie wordt vervangen. Eventuele extra belasting van gedeelde pompen of andere bestaande voorzieningen moet daarbij in de totale scheepsbalans worden verwerkt. Pas wanneer de netto elektrische bijdrage binnen een consistente systeemgrens is vastgesteld, kan deze betrouwbaar worden verbonden met de hoeveelheid brandstof die het schip minder nodig heeft.

Welke bestaande energiebron wordt door WHRS-elektriciteit vervangen?

Welke bestaande energiebron door de WHRS wordt ontlast, is een van de belangrijkste factoren voor de brandstofbesparing. Dezelfde hoeveelheid netto ORC-elektriciteit kan immers verschillende gevolgen hebben voor het brandstofverbruik, afhankelijk van de oorspronkelijke energievoorziening. Bij een conventioneel elektrisch systeem wordt elektriciteit doorgaans opgewekt door een of meer generatorsets. Wanneer de ORC vermogen aan het boordnet levert, kunnen deze motoren minder elektrisch vermogen hoeven produceren. De brandstofbesparing volgt dan uit het verschil tussen hun oorspronkelijke en nieuwe brandstofverbruik.

Bij een schip met een asgenerator ligt de situatie anders. Een asgenerator zet mechanisch vermogen van de voortstuwingsmotor om in elektriciteit. Wanneer de WHRS een gedeelte van deze productie vervangt, kan het mechanische vermogen dat de voortstuwingsmotor voor de asgenerator moet leveren afnemen. De bijbehorende brandstofbesparing hangt af van het veranderde motorwerkpunt en de verliezen in de mechanische en elektrische vermogensoverdracht. Een kilowatt elektrisch ORC-vermogen is daarom niet automatisch gelijk aan een kilowatt minder mechanisch motorvermogen of aan een vaste hoeveelheid vermeden brandstof.

Voor een juiste vergelijking moet worden vastgesteld hoeveel vermogen de voortstuwingsmotor zonder en met WHRS daadwerkelijk moet leveren. Daarbij moeten dezelfde voortstuwingsprestatie en elektrische energiebehoefte als uitgangspunt worden gebruikt.

Bij schepen met batterijopslag kan de relatie tussen ORC-elektriciteit en brandstofverbruik verder veranderen. Wanneer de WHRS elektriciteit levert die anders uit een batterij zou worden betrokken, ontstaat niet noodzakelijk op datzelfde moment een brandstofbesparing. Het uiteindelijke effect hangt af van de manier waarop de batterij zonder WHRS zou zijn geladen. Wanneer die energie normaal gesproken door brandstofgestookte generatorsets wordt geleverd, kan de ORC de hoeveelheid benodigde laadenergie verminderen.

De brandstofbesparing kan dan op een later moment ontstaan. Daarbij moeten de relevante laad-, opslag- en omzettingsverliezen worden meegenomen. Ook moet de batterij aan het begin en einde van de onderzochte periode een voldoende vergelijkbare energietoestand hebben. Een lagere batterijontlading tijdens één bedrijfsperiode mag niet zonder verdere beoordeling als definitieve brandstofbesparing worden beschouwd wanneer de energie later alsnog door een brandstofgestookte generator moet worden aangevuld.

Wanneer de batterij hoofdzakelijk met walstroom of een andere niet-brandstofgestookte bron wordt geladen, kan het effect op het brandstofverbruik aan boord anders zijn. Hetzelfde geldt wanneer het schip tijdens havenverblijf rechtstreeks elektriciteit via een walaansluiting ontvangt. Als ORC-elektriciteit dan de afname van walstroom vermindert, hoeft dit niet automatisch brandstofverbruik van de scheepsmotoren te voorkomen. Wel kan daardoor minder externe elektriciteit nodig zijn.

Ook moet de werkelijke beschikbaarheid van restwarmte tijdens havenbedrijf worden meegenomen. Een ORC die warmte ontvangt van een stilstaande voortstuwingsmotor kan onder die omstandigheden niet zonder een andere geschikte warmtebron blijven produceren. Dezelfde hoeveelheid netto ORC-elektriciteit kan op verschillende schepen dus tot uiteenlopende brandstofbesparingen leiden. Voor iedere relevante bedrijfsstand moet duidelijk zijn welke energiebron de WHRS daadwerkelijk vervangt en hoe het brandstofverbruik van de volledige energievoorziening daardoor verandert.

Hoe beïnvloedt het specifieke brandstofverbruik van generatorsets de besparing?

Het brandstofverbruik van een generatorset hangt af van het geleverde vermogen en de efficiëntie waarmee de motor en generator samenwerken. Het specifieke brandstofverbruik wordt vaak uitgedrukt in gram brandstof per kilowattuur. Daarbij moet duidelijk zijn op welke vermogensgrondslag deze waarde betrekking heeft. Het specifieke brandstofverbruik kan worden opgegeven voor het mechanische motorvermogen of voor de elektrische productie van de complete generatorset. Deze waarden zijn niet automatisch gelijk.

Wanneer het specifieke brandstofverbruik betrekking heeft op het mechanische asvermogen, moet voor de elektrische productie ook rekening worden gehouden met het generatorrendement en andere relevante verliezen. Bovendien functioneert een generatorset niet bij iedere belasting met hetzelfde specifieke brandstofverbruik. Bij deellast kunnen onder meer de verbrandingsomstandigheden, luchttoevoer en interne verliezen de hoeveelheid brandstof per geproduceerde kilowattuur beïnvloeden.

Een motor die minder elektrisch vermogen levert, hoeft daardoor niet in dezelfde verhouding minder brandstof te gebruiken. Het verschil in brandstofverbruik moet worden bepaald voor de oorspronkelijke en de nieuwe belasting. Voor de WHRS-besparing wordt daarom vastgesteld hoeveel brandstof de generatorset vóór ontlasting per tijdseenheid gebruikte en hoeveel brandstof bij het nieuwe werkpunt nodig blijft. Het verschil tussen beide brandstofstromen vertegenwoordigt de besparing onder die omstandigheden, mits de overige relevante factoren voldoende vergelijkbaar zijn.

Het is dus onvoldoende om uitsluitend het specifieke brandstofverbruik bij de oorspronkelijke motorbelasting met het elektrische vermogen van de ORC te vermenigvuldigen. Na ontlasting draait de generatorset immers op een ander werkpunt, waar het specifieke brandstofverbruik kan afwijken. Ook mag niet zonder technische onderbouwing één algemeen deellastrendement voor alle generatorsets worden aangenomen. Het verloop hangt af van het motortype, de uitvoering, de regeling en het betreffende belastinggebied. Zelfs motoren met een vergelijkbaar nominaal vermogen kunnen een verschillende brandstofverbruikskarakteristiek hebben.

Wanneer meerdere generatorsets parallel functioneren, moet hun gezamenlijke brandstofverbruik worden beoordeeld. De belasting van iedere motor kan veranderen wanneer het power-managementsysteem de ORC-elektriciteit over de bestaande generatoren verdeelt. Daardoor kan dezelfde netto WHRS-productie bij verschillende generatorcombinaties een andere brandstofbesparing opleveren. Niet alleen de totale elektrische belasting, maar ook de verdeling over de afzonderlijke motoren is daarom van belang.

Voor een betrouwbare berekening zijn bij voorkeur motor- of generatorspecifieke gegevens beschikbaar waarin het brandstofverbruik over het relevante belastinggebied is vastgelegd. Een vaste omrekenfactor tussen netto ORC-kilowatturen en bespaarde brandstof kan alleen als vereenvoudiging worden gebruikt wanneer voldoende is aangetoond dat deze voor de onderzochte motorbelastingen een representatieve uitkomst oplevert.

Waarom maakt het verschil of een generatorset wordt ontlast of uitgeschakeld?

Wanneer een WHRS elektriciteit levert, kan het power-managementsysteem de belasting van de bestaande generatorsets aanpassen. Daarbij maakt het verschil of de betrokken motoren blijven draaien of dat het aantal actieve generatorsets kan worden verminderd. Bij gedeeltelijke ontlasting blijven de motoren in bedrijf, maar produceren zij minder elektrisch vermogen. Hun brandstofverbruik verandert volgens de nieuwe belasting en de bijbehorende verbruikskarakteristiek.

Wanneer meerdere generatorsets parallel functioneren, kan de ORC-productie over deze motoren worden verdeeld. Het gezamenlijke brandstofverbruik hangt dan af van de oorspronkelijke belastingverdeling, de nieuwe belasting van iedere motor en de gekozen generatorregeling. Gedeeltelijke ontlasting hoeft niet onder alle omstandigheden de gunstigste bedrijfsstrategie te zijn. Wanneer een motor langdurig bij een zeer lage belasting blijft functioneren, kan dit bovendien gevolgen hebben voor de verbranding, onderhoudsbehoefte en toegestane bedrijfsvoering. Welke grenzen gelden, hangt af van de motoruitvoering en de voorschriften van de fabrikant.

Onder geschikte omstandigheden kan de beschikbare WHRS-elektriciteit het mogelijk maken het aantal draaiende generatorsets te verminderen. Wanneer een volledige generatorset wordt uitgeschakeld, vervalt het brandstofverbruik van deze motor gedurende de betreffende periode. De overblijvende generatorsets moeten echter de resterende elektrische belasting overnemen. Zij worden daardoor mogelijk zwaarder belast en kunnen meer brandstof gaan gebruiken dan vóór het uitschakelen van de andere motor.

De totale brandstofbesparing is daarom niet automatisch gelijk aan het oorspronkelijke verbruik van de uitgeschakelde generatorset. Ook de verandering van het brandstofverbruik van de overblijvende motoren moet worden meegenomen. Daarnaast blijven de noodzakelijke elektrische vermogensreserve, eventuele eisen aan redundantie en de veilige werking van het boordnet bepalend voor de generatorinzet.

Een WHRS is afhankelijk van de beschikbare motorwarmte. Wanneer de warmteaanvoer plotseling vermindert, kan ook de elektriciteitsproductie afnemen. Andere energiebronnen moeten dan voldoende mogelijkheden behouden om de noodzakelijke elektrische belasting te blijven voeden. Een generatorset die eerst moet starten en synchroniseren, levert niet onmiddellijk elektrisch vermogen aan het boordnet. Bij bepaalde scheepsactiviteiten kan het daarom noodzakelijk zijn extra draaiende generatorcapaciteit of een geschikte andere reservevoorziening beschikbaar te houden.

Ook energieopslag kan invloed hebben op de toegestane generatorstrategie, mits de elektrische installatie daarvoor is ontworpen en voldoende beschikbare energie en vermogensreserve aanwezig zijn. Het uitschakelen van een generatorset kan dus een gunstige brandstofbesparing mogelijk maken, maar is niet automatisch de beste of technisch toegestane oplossing. De juiste vergelijking betreft het totale brandstofverbruik van alle betrokken motoren binnen een generatorconfiguratie die daadwerkelijk past bij de operationele en veiligheidsgrenzen van het schip.

Wat gebeurt er wanneer de ORC haar eigen warmtebron ontlast?

Een bijzondere wisselwerking ontstaat wanneer een ORC restwarmte benut van een generatorset die door de opgewekte ORC-elektriciteit zelf minder zwaar wordt belast. De oorspronkelijke ORC-productie is gebaseerd op de warmte die de betreffende motor bij een bepaalde belasting afgeeft. Wanneer de ORC vervolgens elektriciteit aan het boordnet levert, hoeft diezelfde generatorset mogelijk minder elektrisch vermogen te produceren.

Daardoor kunnen de uitlaatgastemperatuur, het uitlaatgasmassadebiet en de warmteafgifte via de koelwatercircuits veranderen. Onder deze nieuwe omstandigheden kan de ORC minder thermisch vermogen ontvangen dan bij de oorspronkelijke, hogere generatorbelasting. De elektrische productie kan hierdoor afnemen ten opzichte van de waarde die vóór ontlasting van de generatorset mogelijk was. Het beschikbare warmteaanbod en de elektriciteitsproductie beïnvloeden elkaar in deze configuratie dus wederzijds.

De uiteindelijke brandstofbesparing moet daarom worden bepaald bij een bedrijfstoestand waarin de generatorbelasting, beschikbare restwarmte en netto ORC-productie met elkaar overeenkomen. Het is niet technisch verantwoord om zonder verdere beoordeling de volledige ORC-productie bij de oorspronkelijke generatorbelasting te combineren met het brandstofverbruik dat dezelfde motor bij een aanzienlijk lagere belasting zou hebben.

Zo'n berekening kan uitgaan van warmte die na ontlasting van de motor niet meer in dezelfde hoeveelheid of bij hetzelfde temperatuurniveau beschikbaar is. Daardoor kan een te hoge elektriciteitsproductie en daarmee ook een te hoge brandstofbesparing worden voorspeld. Deze wisselwerking wordt nog belangrijker wanneer wordt overwogen een volledige generatorset uit te schakelen. Wanneer de ORC haar warmte uitsluitend van die motor ontvangt, valt bij het uitschakelen ook de voortdurende warmtebron weg. De oorspronkelijke elektriciteitsproductie kan dan niet behouden blijven zonder een andere geschikte warmtetoevoer.

Bij een WHRS die warmte uit meerdere generatorsets ontvangt, kan de situatie anders zijn. Het uitschakelen van één motor laat een warmtebron wegvallen, maar kan tegelijkertijd de belasting van de overblijvende motoren verhogen. Hun warmteafgifte kan daardoor veranderen. Het gezamenlijke warmteaanbod moet dan opnieuw worden bepaald voor de uiteindelijke combinatie van draaiende motoren en hun afzonderlijke belastingen.

Ook de thermische traagheid van warmtewisselaars en tussenkringen verdient aandacht. Na het verlagen van de generatorbelasting kan tijdelijk nog warmte aanwezig zijn die eerder in de installatie is opgeslagen. De ORC hoeft daardoor niet onmiddellijk hetzelfde elektrische vermogen te leveren als na het bereiken van de nieuwe stabiele bedrijfstoestand. Deze tijdelijk opgeslagen warmte vormt echter geen blijvende aanvullende bron voor elektriciteitsproductie.

Een betrouwbare besparingsberekening moet daarom aansluiten op de stabiele bedrijfscondities of, bij sterk wisselend bedrijf, rekening houden met de werkelijke overgangsperioden en het dynamische gedrag van de installatie. Wanneer de ORC daarentegen uitsluitend warmte ontvangt van een onafhankelijk draaiende voortstuwingsmotor, hoeft het ontlasten van afzonderlijke elektrische generatorsets de betreffende warmtebron niet rechtstreeks te beïnvloeden.

Dit onderscheid tussen de verschillende warmtebronconfiguraties is belangrijk. Bij een ORC die haar eigen warmtebron ontlast, verandert de generatorbelasting door de elektriciteitsproductie, terwijl die veranderde generatorbelasting opnieuw het beschikbare warmteaanbod bepaalt. Pas wanneer deze wederzijdse invloed voldoende is verwerkt, kan worden vastgesteld hoeveel brandstof de volledige motor- en generatorinstallatie daadwerkelijk minder verbruikt.

Welke aanvullende systeemverliezen verminderen de netto brandstofbesparing?

Een WHRS kan elektriciteit produceren terwijl de aansluiting op bestaande scheepssystemen aanvullende energieverliezen veroorzaakt. Deze gevolgen moeten worden meegenomen om de netto brandstofbesparing voor het volledige schip te bepalen. Bij terugwinning uit uitlaatgassen vormt de warmtewisselaar een extra onderdeel van het uitlaatgastraject. Deze veroorzaakt stromingsweerstand en kan daardoor de totale uitlaattegendruk verhogen.

Wanneer die aanvullende tegendruk het motorverbruik beïnvloedt, moet dit effect in de brandstofbesparingsberekening worden verwerkt. Hoe groot de invloed is, hangt af van de motoruitvoering, de oorspronkelijke uitlaatgasinstallatie en het drukverlies over de warmtewisselaar. Ook vervuiling kan de stromingsweerstand gedurende de exploitatie veranderen. Het is daarom onvoldoende om uitsluitend vast te stellen hoeveel elektriciteit uit de uitlaatgaswarmte kan worden geproduceerd.

Eventueel aanvullend brandstofverbruik als gevolg van de gewijzigde uitlaatgasinstallatie kan een deel van de besparing verminderen. De gevolgen moeten worden beoordeeld voor de werkelijke motorcondities en de toegestane bedrijfsgrenzen.

Ook de scheepskoeling kan aanvullende energie vragen. Een ORC moet de warmte die niet in mechanisch vermogen wordt omgezet grotendeels via de condensor afvoeren. Daarvoor kunnen bestaande koelcircuits worden gebruikt, maar ook aanvullende pompen of andere koelvoorzieningen nodig zijn. Wanneer een bestaande koelwaterpomp door aansluiting van de WHRS meer elektriciteit verbruikt, moet deze extra belasting worden verwerkt. Het volledige oorspronkelijke pompverbruik vormt echter niet automatisch nieuw WHRS-verbruik wanneer de pomp ook zonder de terugwinning andere scheepssystemen zou blijven bedienen.

Daarom moet duidelijk zijn welke hulpverbruikers al binnen de gebruikte netto elektrische systeemgrens vallen. Wanneer aanvullend pompvermogen al van de bruto ORC-productie is afgetrokken, mag hetzelfde verbruik niet nogmaals als afzonderlijk verlies worden verwerkt. Omgekeerd moet extra elektrisch verbruik dat nog buiten de netto ORC-waarde valt wel worden meegenomen bij de totale scheepsbalans. Anders kan de aanvullende elektrische bijdrage te gunstig worden voorgesteld.

Ook bestaande warmteverbruikers kunnen de uiteindelijke besparing beïnvloeden. Een WHRS kan warmte benutten die zonder de nieuwe installatie al werd gebruikt voor verwarming, brandstofbehandeling of een andere nuttige toepassing. Wanneer deze warmte voortaan voor elektriciteitsproductie wordt ingezet, kan aanvullende energie nodig zijn om de oorspronkelijke warmtevraag te blijven dekken. Het extra brandstofverbruik dat hierdoor ontstaat, moet worden meegenomen wanneer dit daadwerkelijk voortkomt uit de gewijzigde warmteverdeling.

Een ORC kan daardoor een positieve netto elektriciteitsproductie hebben, terwijl de aanvullende brandstofbesparing voor het volledige schip kleiner is dan op basis van die elektriciteitsproductie alleen zou worden verwacht. Onder ongunstige omstandigheden kunnen de aanvullende verliezen en de benodigde vervangende energieproductie het mogelijke voordeel aanzienlijk beperken.

Daarom mag de brandstofbesparing niet uitsluitend op ORC-moduleniveau worden beoordeeld. De gevolgen voor de motoren, warmtewisselaars, koeling, elektrische distributie en bestaande thermische verbruikers bepalen gezamenlijk hoeveel brandstof daadwerkelijk wordt vermeden.

Hoe beïnvloeden bedrijfsuren, beschikbaarheid en elektrische afname de jaarlijkse besparing?

Een brandstofbesparing die bij één gunstig motorwerkpunt is vastgesteld, beschrijft niet automatisch de besparing gedurende een volledige reis of kalenderjaar. Het schip functioneert immers onder verschillende omstandigheden waarin het beschikbare warmteaanbod en de energiebehoefte veranderen. De motorbelasting, restwarmte, elektrische vraag en koelwatertemperatuur kunnen gedurende het vaar- en werkprofiel sterk variëren. Daardoor verandert ook de netto elektriciteitsproductie die de ORC tijdens de verschillende bedrijfsstanden kan leveren.

Voor de jaarlijkse brandstofbesparing moet daarom worden vastgesteld hoeveel uren de WHRS onder iedere relevante omstandigheid daadwerkelijk kan functioneren. Daarbij moeten niet alleen perioden met hoge motorbelasting worden meegenomen, maar ook deellastcondities waarin minder warmte beschikbaar is. Tijdens bepaalde bedrijfsperioden kan onvoldoende geschikte warmte aanwezig zijn om een positieve netto elektrische bijdrage te leveren. Ook opstarten, terugregelen en stoppen kunnen de hoeveelheid nuttige elektriciteit beïnvloeden.

De technische beschikbaarheid vormt een andere belangrijke factor. Tijdens onderhoud, storingen of noodzakelijke stilstand kan minder of geen energie worden teruggewonnen. Een installatie die bij geschikte warmtecondities goed presteert, kan daardoor over het volledige jaar toch een beperkte brandstofbesparing opleveren. De jaarlijkse berekening moet daarom rekening houden met de werkelijke of voldoende onderbouwd verwachte beschikbaarheid.

Daarnaast moet de opgewekte elektriciteit daadwerkelijk kunnen worden benut. Wanneer de elektrische vraag aan boord beperkt is, kan de ORC-productie worden begrensd. Ook kan de bestaande generatorstrategie vereisen dat bepaalde motoren in bedrijf blijven. De besparing hangt dan af van de energieproductie die onder deze omstandigheden werkelijk minder brandstof kan verbruiken. Niet iedere technisch beschikbare kilowattuur leidt automatisch tot een even grote vermindering van de generatorproductie.

Bij energieopslag moet bovendien worden vastgesteld wanneer elektriciteit wordt geleverd en welke latere laadenergie hierdoor wordt voorkomen. Een lagere brandstofconsumptie tijdens één bedrijfsperiode mag niet zonder verdere beoordeling als definitieve besparing worden beschouwd wanneer de energiebehoefte slechts naar een ander moment wordt verschoven.

De jaarlijkse brandstofbesparing volgt daarom uit de veranderingen in het brandstofverbruik tijdens de afzonderlijke bedrijfsperioden, rekening houdend met hun duur en de daadwerkelijk toegepaste generatorconfiguratie. Wanneer het vaarprofiel verandert, moet ook de besparingsberekening opnieuw worden beoordeeld. Een andere gemiddelde vaarsnelheid, gewijzigde motorinzet of aanvullende energiebesparende maatregel kan zowel het beschikbare warmteaanbod als de oorspronkelijke elektrische energievraag beïnvloeden.

De jaarlijkse besparing kan daardoor veranderen zonder dat de ORC-installatie technisch is verslechterd. Een lager aantal geschikte bedrijfsuren of minder elektrische afname kan de energieopbrengst beperken, terwijl de installatie onder vergelijkbare warmte- en koelcondities nog steeds volgens verwachting functioneert. Voor een betrouwbare jaaruitkomst moeten daarom de werkelijk beschikbare warmte, nuttig geleverde elektriciteit en vermeden brandstofgestookte energieproductie gedurende het volledige relevante bedrijfsprofiel gezamenlijk worden beoordeeld.

Hoe wordt de werkelijke brandstofbesparing betrouwbaar vastgesteld?

Een betrouwbare bepaling van de brandstofbesparing vergelijkt het totale brandstofverbruik van het schip zonder en met restwarmte-terugwinning bij voldoende overeenkomstige scheepsprestaties en bedrijfsomstandigheden. Daarvoor moet eerst een geschikte referentiesituatie zonder WHRS worden vastgesteld. Deze beschrijft welke motoren en andere energiebronnen nodig zouden zijn om dezelfde voortstuwingsprestatie, elektrische belasting en eventuele warmtevraag te leveren wanneer de ORC geen elektriciteit produceert.

Ook de toegestane generatorstrategie en de noodzakelijke elektrische reserve moeten in deze referentiesituatie worden meegenomen. De vergelijking mag niet uitgaan van een generatorconfiguratie die tijdens de werkelijke scheepsexploitatie technisch niet zou worden toegepast. Vervolgens wordt de situatie met restwarmte-terugwinning bepaald. Daarbij worden de werkelijk beschikbare warmtebronnen, de netto ORC-elektriciteitsproductie, de gewijzigde motorbelastingen en eventuele veranderingen in de inzet van generatorsets meegenomen.

Ook de relevante aanvullende verliezen en bestaande warmteverbruikers moeten onderdeel blijven van de totale energiebalans. Alleen dan wordt duidelijk welke verandering in het brandstofverbruik daadwerkelijk aan de WHRS kan worden toegeschreven. Wanneer de ORC elektriciteit produceert uit warmte van generatorsets die door diezelfde elektriciteit worden ontlast, moeten de warmteaanvoer en generatorbelasting overeenkomen met dezelfde uiteindelijke bedrijfstoestand.

Voor iedere relevante motor wordt vervolgens het brandstofverbruik zonder en met WHRS vastgesteld. Daarvoor kunnen geschikte verbruikskarakteristieken van de motor- of generatorfabrikant worden gebruikt. De gegevens moeten betrekking hebben op de juiste vermogensgrondslag en het belastinggebied waarin de motor daadwerkelijk functioneert. Wanneer verbruiksgegevens alleen voor bepaalde belastingpunten beschikbaar zijn, moet ook duidelijk zijn hoe het brandstofverbruik voor tussenliggende bedrijfsstanden wordt bepaald.

Het verschil tussen de totale brandstofstromen zonder en met WHRS vormt vervolgens de besparing onder de onderzochte omstandigheden. Bij een bestaande installatie kunnen bedrijfsmetingen deze beoordeling ondersteunen. Daarbij worden de netto elektrische WHRS-productie, de motorbelastingen, het brandstofverbruik en andere relevante bedrijfsgegevens over dezelfde perioden geregistreerd.

De brandstofmeting moet voldoende geschikt zijn voor het verschil dat wordt onderzocht. Wanneer de verwachte besparing klein is ten opzichte van het totale brandstofverbruik van het schip, kan de meetonzekerheid van brandstofmeters en andere instrumenten een belangrijke rol spelen. Ook de betrouwbaarheid van de referentiesituatie zonder WHRS blijft bepalend. Wanneer het schip vóór en na installatie van de ORC onder sterk verschillende omstandigheden functioneert, kan het verschil in brandstofverbruik niet automatisch volledig aan de restwarmte-terugwinning worden toegeschreven.

Veranderingen in vaarsnelheid, voortstuwingsvermogen, weersomstandigheden, elektrische vraag en de inzet van andere apparatuur kunnen het resultaat eveneens beïnvloeden. Daarom moeten de onderzochte bedrijfsperioden voldoende vergelijkbaar zijn of moeten de relevante verschillen volgens een onderbouwde methode worden verwerkt. Een vergelijking tussen twee willekeurige reizen vormt daarvoor niet zonder meer geschikt bewijs.

Ook de beoordelingsperiode moet duidelijk zijn. Een brandstofbesparing die bij één stabiel motorwerkpunt is vastgesteld, beschrijft niet automatisch het resultaat over een volledige reis. Voor een jaarlijkse beoordeling moeten de besparingen bij de relevante bedrijfsstanden worden verbonden met de uren waarin deze werkelijk voorkomen. Daarbij worden ook perioden zonder WHRS-productie, eventuele start- en stopverliezen, onderhoudsstilstand en elektrische productiebeperkingen meegenomen.

Een ander belangrijk aandachtspunt is de definitie van een procentuele brandstofbesparing. Een besparing uitgedrukt als percentage van het oorspronkelijke brandstofverbruik van één generatorset kan aanzienlijk verschillen van dezelfde besparing uitgedrukt als percentage van het totale brandstofverbruik van het schip. Daarom moet bij iedere procentuele besparingsopgave duidelijk zijn welk oorspronkelijke verbruik als referentie wordt gebruikt. Zonder die afbakening kunnen technisch correcte percentages toch een verkeerd beeld geven van het effect op de volledige scheepsenergievoorziening.

Ook voorspelde en daadwerkelijk vastgestelde besparingen moeten worden onderscheiden. Een berekening op basis van motorgegevens, verwachte generatorbelastingen en het vaarprofiel kan geschikt zijn om de potentiële besparing vooraf te beoordelen. Een achteraf vastgestelde besparing kan worden ondersteund met geregistreerde energie- en brandstofgegevens. Ook dan blijft echter een voldoende betrouwbare referentiesituatie zonder WHRS nodig, omdat de werkelijk gemeten netto elektriciteitsproductie niet automatisch gelijk is aan de hoeveelheid brandstof die daardoor niet is verbruikt.

Wanneer de referentiesituatie wordt berekend in plaats van rechtstreeks gemeten, moet herkenbaar blijven welke uitgangspunten en aannames zijn gebruikt. Ook de meetonzekerheid en de gevoeligheid van het resultaat voor veranderende bedrijfsomstandigheden verdienen aandacht. De uiteindelijke beoordeling moet daarom laten zien welke brandstofgestookte energieproductie werkelijk is vervangen, hoeveel brandstof de betrokken motoren daardoor minder gebruiken en welke aanvullende effecten de uitkomst beïnvloeden.

De brandstofbesparing door elektriciteitsproductie uit restwarmte wordt daarmee bepaald door de volledige energievoorziening van het schip. Het warmteaanbod en de ORC-prestaties bepalen hoeveel netto elektriciteit beschikbaar komt, terwijl de belastingverdeling, het specifieke brandstofverbruik en de inzet van andere energiebronnen bepalen hoeveel brandstof daardoor daadwerkelijk wordt vermeden.

Een hogere WHRS-elektriciteitsproductie leidt daarom niet automatisch tot een evenredig hogere brandstofbesparing. De oorspronkelijke energievoorziening moet onder de nieuwe bedrijfsomstandigheden aantoonbaar minder brandstof nodig hebben. Pas wanneer de netto elektrische bijdrage, de daadwerkelijk vervangen energieproductie en het totale brandstofverbruik zonder en met WHRS onder voldoende overeenkomstige omstandigheden zijn beoordeeld, kan de brandstofbesparing betrouwbaar worden vastgesteld.

Dit artikel binnen de reeks

De netto elektriciteitsproductie van een WHRS leidt pas tot brandstofbesparing wanneer bestaande energiebronnen daadwerkelijk minder brandstof verbruiken. Hoe die besparing financieel meeweegt, komt aan bod bij de economische haalbaarheid van restwarmte-terugwinning. Daarbij moeten ook de bijkomende kosten van een WHRS-retrofit worden meegenomen. De afweging tussen vermeden brandstofkosten, volledige projectkosten en financiële risico's staat centraal binnen de businesscase en het investeringsbesluit voor WHRS-installaties.