Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Welke vorm van restwarmte-terugwinning past bij uw schip: directe warmtebenutting, een stoomcyclus of ORC?

Welke vorm van restwarmte-terugwinning het beste bij een schip past, hangt af van de beschikbare warmtebronnen, de behoefte aan warmte en elektriciteit aan boord en de omstandigheden waarin de installatie moet functioneren. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan restwarmte rechtstreeks als warmte benutten of gebruiken om elektriciteit op te wekken. Directe warmtebenutting ligt voor de hand wanneer restwarmte een bestaande verwarmingsbehoefte kan dekken. Een stoomcyclus kan interessant zijn wanneer voldoende warmte op een geschikt temperatuurniveau beschikbaar is om via een stoomturbine elektriciteit te produceren. Een Organic Rankine Cycle (ORC) biedt mogelijkheden voor elektriciteitsproductie uit warmtebronnen waarvoor een conventionele stoomcyclus minder praktisch kan zijn.

Geen van deze oplossingen is op voorhand de meest efficiënte of economisch aantrekkelijkste keuze. Een installatie die veel warmte terugwint, levert niet noodzakelijk de grootste brandstofbesparing op. Daarvoor moet duidelijk zijn welke bestaande energieproductie daadwerkelijk wordt verminderd. De temperaturen en debieten van de warmtebronnen, bestaande warmteverbruikers, elektrische belasting, koelcondities en bedrijfsuren moeten daarom in samenhang worden beoordeeld. Ook maakt het verschil of de restwarmte momenteel ongebruikt wordt afgevoerd of al nuttig wordt toegepast. De meest geschikte terugwinningsroute is uiteindelijk de oplossing die onder de werkelijke bedrijfsomstandigheden de grootste bruikbare bijdrage aan de energievoorziening van het schip kan leveren, met een technisch en economisch verantwoorde inzet.

Waarom begint de keuze voor restwarmte-terugwinning bij de warmte- en elektriciteitsbehoefte aan boord?

Een scheepsmotor voert tijdens het bedrijf warmte af via onder meer uitlaatgassen, motorkoelwater en de laadluchtkoeling. Een deel van deze warmte kan worden teruggewonnen, maar daarmee is nog niet gezegd dat een aanvullende installatie ook energie bespaart. Daarvoor moet de teruggewonnen warmte bestaande energieproductie vervangen of de daarvoor benodigde energietoevoer verminderen. Wanneer aan boord warm water, thermische olie of proceswarmte nodig is, kan een warmtewisselaar de beschikbare restwarmte rechtstreeks aan een geschikte verbruiker overdragen. Omzetting naar elektriciteit is dan niet nodig. Ligt de behoefte vooral bij elektriciteit, dan kan worden onderzocht of een thermodynamisch kringproces geschikt is om de warmte via een expansiemachine en generator om te zetten in elektrisch vermogen.

Dit onderscheid is belangrijk voor de keuze van de installatie. Elektriciteit kan uiteenlopende apparatuur voeden en eventueel opnieuw in warmte worden omgezet. Warmte op een bepaald temperatuurniveau kan daarentegen niet zonder aanvullende omzetting voor iedere gewenste elektrische of thermische toepassing worden gebruikt. Wanneer restwarmte rechtstreeks een geschikte verwarmingsbehoefte kan dekken, hoeft die warmte niet eerst in elektriciteit te worden omgezet om vervolgens opnieuw voor verwarming te worden gebruikt.

Welke vorm van terugwinning mogelijk is, hangt mede af van de temperatuur van de warmtebron. Uitlaatgassen bevatten doorgaans warmte op een hoger temperatuurniveau dan motorkoelwater. Beide kunnen aanzienlijke hoeveelheden energie afvoeren, maar bieden verschillende mogelijkheden voor elektriciteitsproductie. Om warmte in mechanisch vermogen om te zetten, is een bruikbaar temperatuurverschil nodig tussen de warmtebron en de plaats waar de resterende warmte wordt afgevoerd. Bij een lagere brontemperatuur is dat verschil doorgaans kleiner. Daardoor is ook het maximaal mogelijke aandeel van de toegevoerde warmte dat in mechanische arbeid kan worden omgezet lager. Een grote hoeveelheid laagtemperatuurwarmte levert dan ook niet vanzelf meer elektriciteit op dan een kleinere hoeveelheid warmte op een hoger temperatuurniveau.

Voor directe warmtebenutting ligt de afweging anders. Warmte uit een relatief laagtemperatuurkoelcircuit kan voldoende zijn voor een verbruiker die slechts matig warm water nodig heeft. Voor elektriciteitsproductie kan dezelfde warmte aanzienlijk minder aantrekkelijk zijn, vooral wanneer de beschikbare koeling onvoldoende koud is.

Ook het moment waarop warmte beschikbaar komt, speelt een belangrijke rol. Tijdens de vaart kan een schip veel uitlaatgaswarmte produceren, terwijl de behoefte aan bepaalde vormen van verwarming juist in andere bedrijfsperioden groot is. De elektrische belasting kan eveneens verschillen tussen varen, manoeuvreren, havenverblijf en werkzaamheden op locatie. De keuze begint daarom bij de vraag welke bestaande energievoorziening met de beschikbare restwarmte kan worden ontlast. Pas wanneer duidelijk is hoeveel warmte en elektriciteit tijdens dezelfde bedrijfsperioden nodig zijn, kan worden beoordeeld welke terugwinningsroute daarbij past.

Wanneer verdient directe warmtebenutting de voorkeur?

Directe warmtebenutting is vooral aantrekkelijk wanneer een bestaande thermische verbruiker kan worden gevoed met warmte die anders ongebruikt zou worden afgevoerd. Een warmtewisselaar draagt deze warmte over aan bijvoorbeeld een water- of thermische-oliecircuit. Een afzonderlijk thermodynamisch proces voor elektriciteitsproductie is daarvoor niet nodig. Aan boord kan warmte worden gebruikt voor de verwarming van verblijfsruimten, warmwatervoorziening, brandstofbehandeling en bepaalde laad- of procesinstallaties. Welke toepassingen relevant zijn, hangt af van het scheepstype, de gebruikte brandstof en de bestaande technische inrichting. Voor een schip met een aanzienlijke en regelmatig terugkerende warmtebehoefte kan een directe koppeling tussen warmtebron en verbruiker voordelen bieden. Wanneer uitlaatgaswarmte bijvoorbeeld een bestaande brandstofgestookte verwarmingsinstallatie gedeeltelijk vervangt, neemt de behoefte aan aanvullende brandstof af. Hoe groot het voordeel werkelijk is, hangt af van de hoeveelheid warmte die de verbruiker kan opnemen en het aanvullende energieverbruik dat nodig is om deze warmte over te dragen.

De warmtebron moet daarvoor een voldoende hogere temperatuur hebben dan het ontvangende circuit nodig heeft. Zonder temperatuurverschil kan een warmtewisselaar geen warmte overdragen. Ligt de beschikbare temperatuur dicht bij de gewenste gebruikstemperatuur, dan worden het benodigde warmtewisselaaroppervlak, de debieten en de bedrijfsgrenzen belangrijker. De regeling van de verwarmingsinstallatie moet bovendien met een wisselend warmteaanbod kunnen omgaan. Een motor levert niet bij iedere belasting dezelfde hoeveelheid warmte. Neemt de beschikbare restwarmte af, dan moet de thermische verbruiker toch op de vereiste temperatuur kunnen blijven functioneren. Daarvoor kan het nodig zijn een bestaande ketel, elektrische verwarming of andere warmtebron als aanvullende voorziening beschikbaar te houden.

Op sommige schepen wordt uitlaatgaswarmte gebruikt om stoom te produceren voor verwarming of andere thermische toepassingen. Ook dat is directe restwarmtebenutting. Een uitlaatgasketel die stoom aan een verwarmingssysteem levert, vormt echter niet automatisch een stoomcyclus voor elektriciteitsproductie. Daarvoor moet de stoom een expansiemachine aandrijven die mechanisch vermogen levert. Dit onderscheid is vooral relevant wanneer een schip al een stoominstallatie heeft. De bestaande uitlaatgasketel kan brandstof besparen doordat minder stoom met een oliegestookte ketel hoeft te worden geproduceerd. Dat betekent echter niet dat de geproduceerde stoom zonder verdere aanpassingen ook geschikt is om elektriciteit op te wekken.

Directe warmtebenutting heeft niet onder alle omstandigheden de voorkeur. Wanneer een schip slechts gedurende korte perioden warmte nodig heeft, kan een installatie tijdens het grootste deel van de motoruren zonder nuttige warmteafname blijven. Ook kan de bestaande warmtevraag al grotendeels worden gedekt met andere restwarmtebronnen, waardoor de aanvullende besparing beperkt blijft. Voor de beoordeling telt vooral hoeveel brandstof of elektriciteit de bestaande verwarmingsinstallatie minder hoeft te gebruiken, rekening houdend met eventueel aanvullend hulpverbruik. Blijft die besparing beperkt en is er nog voldoende geschikte restwarmte beschikbaar, dan kan elektriciteitsproductie een interessantere mogelijkheid zijn.

Wanneer is een stoomcyclus geschikt voor elektriciteitsproductie uit restwarmte?

Een stoomcyclus komt in aanmerking wanneer voldoende warmte op een geschikt temperatuurniveau beschikbaar is om stoom te produceren en deze vervolgens voor mechanische aandrijving te gebruiken. Bij een conventionele water-stoomcyclus, ook wel Steam Rankine Cycle genoemd, wordt water onder druk verhit en verdampt. De geproduceerde stoom expandeert vervolgens in een turbine die een generator kan aandrijven. Bij een condenserende uitvoering wordt de stoom na de expansie weer vloeibaar gemaakt. Een voedingswaterpomp brengt het condensaat terug naar de vereiste druk, waarna het opnieuw wordt verhit. Naast een geschikte warmtebron is dus ook voldoende capaciteit nodig om de resterende warmte af te voeren. Bij andere uitvoeringen kan stoom aan de turbine worden onttrokken voor proceswarmte of kan de turbine-uitlaatstoom nog nuttig voor verwarming worden gebruikt.

Op schepen kan een uitlaatgasketel de benodigde warmte leveren. De uitlaatgassen dragen warmte over aan het water-stoomsysteem, waarna de geproduceerde stoom beschikbaar komt voor elektriciteitsopwekking. Hoeveel vermogen de turbine kan leveren, hangt mede af van de stoomdruk, temperatuur, massastroom en toestand van de stoom. Een hoger bruikbaar temperatuurniveau biedt in beginsel gunstiger mogelijkheden om warmte in mechanische arbeid om te zetten. Wel moet voldoende warmte beschikbaar blijven om tijdens het bedrijf de vereiste stoomhoeveelheid en stoomcondities te handhaven. Een hoge uitlaatgastemperatuur alleen maakt een stoomcyclus daarom nog niet aantrekkelijk. Ook de hoeveelheid beschikbare warmte, de belastingduur en het temperatuurverschil met de koude zijde zijn bepalend.

De praktische uitvoering vraagt ruimte en verschillende technische voorzieningen. Een stoomturbine, generator, voedingswaterinstallatie, leidingen en bijbehorende regel- en beveiligingsvoorzieningen moeten in de bestaande scheepsinstallatie passen. Bij een condenserende cyclus is daarnaast een condensor met voldoende koelcapaciteit nodig. Afhankelijk van het ontwerp zijn ook voorzieningen nodig voor waterbehandeling, condensaatbeheer en het handhaven van geschikte stoomcondities.

Wanneer het schip al een uitgebreide stoominstallatie heeft, kunnen mogelijk bestaande voorzieningen worden benut. Dat kan de keuze voor een stoomcyclus beïnvloeden, maar maakt het toevoegen van een turbine niet vanzelf eenvoudig. Een installatie die oorspronkelijk uitsluitend is ontworpen voor verwarmingsstoom, beschikt niet noodzakelijk over de druk, temperatuur en beschikbare stoomhoeveelheid die voor een zinvolle elektriciteitsproductie nodig zijn. Vooral de verdeling van de geproduceerde stoom vraagt aandacht wanneer deze al voor verwarming wordt gebruikt. Stoom die rechtstreeks naar een thermische verbruiker gaat, is niet tegelijkertijd beschikbaar voor volledige expansie in een elektriciteitsproducerende turbine. Een ontwerp met stoomaftap of nuttige benutting van turbine-uitlaatstoom kan technisch zinvol zijn. De elektrische en thermische opbrengsten moeten dan worden berekend op basis van de werkelijke stoomstromen, drukniveaus en warmteafname.

Ook bij wisselende motorbelasting moet de installatie goed blijven functioneren. Neemt de beschikbare uitlaatgaswarmte af, dan kunnen het stoomdebiet en de turbinebelasting dalen. De installatie moet daarom passen bij de bedrijfsstanden waarin het schip daadwerkelijk wordt ingezet. Wanneer aanvullende brandstof nodig is om de stoomproductie op peil te houden, moet dit verbruik worden meegenomen in de netto energiebesparing. Een stoomcyclus voor restwarmte-terugwinning verdient vooral onderzoek wanneer gedurende lange perioden een voldoende grote en bruikbare warmtestroom beschikbaar is, de elektriciteitsproductie in een duidelijke behoefte voorziet en de benodigde apparatuur verantwoord kan worden ingepast. Bij kleinere warmtehoeveelheden, sterk wisselende bedrijfscondities of ingrijpende retrofitbeperkingen kan een andere terugwinningsroute beter passen.

Wanneer kan ORC-restwarmte-terugwinning geschikter zijn dan een stoomcyclus?

Een Organic Rankine Cycle gebruikt een organisch werkmedium in plaats van water om een thermodynamische kringloop uit te voeren. In een gangbare uitvoering wordt het werkmedium onder druk verwarmd en verdampt. De damp stroomt vervolgens door een expansiemachine die een generator aandrijft. Na de expansie wordt het medium in een condensor weer vloeibaar gemaakt, waarna een pomp het terugvoert naar de warme zijde van de installatie. Door de thermodynamische eigenschappen van het gekozen werkmedium kan de cyclus worden afgestemd op andere temperatuur- en drukgebieden dan bij een conventionele water-stoomcyclus. ORC kan daardoor interessant zijn wanneer de beschikbare restwarmte onvoldoende gunstige omstandigheden biedt voor een praktisch uitvoerbare stoominstallatie. Een lager kookpunt betekent echter niet dat een organische kringloop automatisch meer elektriciteit opwekt. De opbrengst hangt ook af van de overige eigenschappen van het werkmedium, de temperatuurverschillen en de prestaties van de afzonderlijke componenten.

Een ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallatie kan bijvoorbeeld worden onderzocht voor toepassingen met motorkoelwater, kleinere beschikbare warmtestromen of warmtebronnen waarvan de temperatuur tijdens het bedrijf verandert. Ook uitlaatgaswarmte kan met deze techniek worden benut. ORC is dus niet uitsluitend bedoeld voor laagtemperatuurwarmte. Sommige ORC-configuraties benutten meerdere warmtebronnen. Warmte uit een motorkoelcircuit kan bijvoorbeeld worden gebruikt om het werkmedium voor te verwarmen, terwijl uitlaatgaswarmte daarna voor verdere temperatuurverhoging en verdamping zorgt. Of deze combinatie zinvol is, hangt af van de gekozen cyclus en de beschikbare temperaturen en debieten.

De warmte uit verschillende bronnen kan daarbij niet eenvoudig worden opgeteld alsof alles op hetzelfde temperatuurniveau beschikbaar is. Een warmtebron op een hoger temperatuurniveau kan binnen de cyclus een andere functie vervullen dan een bron op een lager temperatuurniveau. De plaats waar iedere bron op de ORC-kring wordt aangesloten, bepaalt mede hoeveel warmte werkelijk aan het werkmedium kan worden overgedragen.

Naast de warmtebronnen is de beschikbare koeling van groot belang. De condensor moet de warmte afvoeren die na omzetting in mechanisch vermogen overblijft. Vooral bij een relatief lage brontemperatuur kan de elektriciteitsproductie sterk afhangen van de koelwatertemperatuur. Wanneer het koelwater warmer wordt, kan de condensatietemperatuur stijgen. Daardoor kunnen het beschikbare expansietraject en het elektrische vermogen afnemen. Een schip dat veel warmte via het motorkoelwater afvoert, beschikt dus niet zonder meer over een geschikte warmtebron voor ORC. Eerst moet worden vastgesteld hoeveel netto elektrisch vermogen de gekozen combinatie van warmtebron, werkmedium, expansiemachine en koeling kan leveren. Bij een klein temperatuurverschil kan de elektrische opbrengst beperkt blijven, zelfs wanneer het beschikbare thermische vermogen aanzienlijk is.

De benodigde installatie omvat bovendien meer dan alleen de ORC-module. Een warmtewisselaar kan bijvoorbeeld warmte uit de uitlaatgassen overdragen aan een afzonderlijk water- of thermische-oliecircuit dat vervolgens de ORC voedt. Ook pompen, koeling, elektrische voorzieningen en beveiligingen maken deel uit van het systeem. Deze onderdelen kunnen zelf energie verbruiken en stellen eisen aan de beschikbare ruimte en de bestaande scheepsinstallatie. Het gekozen werkmedium heeft daarnaast invloed op de benodigde veiligheidsvoorzieningen. Afhankelijk van de eigenschappen kunnen onder meer brandbaarheid, bedrijfsdruk, temperatuur, toxiciteit en milieueigenschappen relevant zijn. De toepassing van ORC neemt deze ontwerp- en veiligheidsvraagstukken niet weg.

Bij de vergelijking met een stoomcyclus tellen ook de prestaties bij deellast en de regelmogelijkheden mee. Een ORC-installatie kan worden ontworpen voor een wisselend warmteaanbod, maar niet iedere module behoudt bij veranderende temperaturen en debieten dezelfde prestaties. Het nominale generatorvermogen kan bovendien begrenzen hoeveel van een tijdelijk groter warmteaanbod daadwerkelijk in elektriciteit wordt omgezet. Een vergelijkende modelstudie van Andreasen, Meroni en Haglind uit 2017 onderzocht een stoomcyclus en verschillende ORC-configuraties voor een containerschip. Bij gelijke aangenomen turbine-efficiënties leverde de onderzochte stoomcyclus bij hogere motorbelastingen meer netto vermogen, terwijl ORC bij lagere belastingen gunstiger presteerde. Wanneer verschillende turbine-efficiënties werden aangenomen, veranderde de onderlinge verhouding. Deze resultaten hangen af van de onderzochte configuraties en aannames en vormen geen algemene rangorde voor andere schepen.

De belangrijkste reden om ORC te onderzoeken is dan ook niet dat een organisch werkmedium op zichzelf efficiënter zou zijn. ORC kan aantrekkelijk zijn wanneer de beschikbare temperaturen, warmtehoeveelheid, installatieomvang en bedrijfscondities beter aansluiten op een organische kringloop dan op een conventionele stoomcyclus. Welke oplossing daadwerkelijk meer netto elektriciteit oplevert, moet voor de betreffende warmtebronnen en koelcondities worden vastgesteld.

Wat verandert de keuze wanneer restwarmte al nuttig wordt gebruikt?

Op veel schepen wordt een deel van de beschikbare motorwarmte al benut. Een uitlaatgasketel kan bijvoorbeeld stoom leveren voor verwarming, terwijl warmte uit het motorkoelwater wordt gebruikt voor de warmwatervoorziening of een zoetwatergenerator. Deze bestaande toepassingen bepalen mede hoeveel aanvullende besparing een nieuwe restwarmte-terugwininstallatie kan opleveren. Wanneer uitlaatgaswarmte al een thermische verbruiker voedt, kan een nieuwe stoomturbine of ORC-installatie warmte aan die bestaande toepassing onttrekken. Daardoor kan de oorspronkelijke warmteproductie afnemen en moet het schip mogelijk op een andere manier in dezelfde warmtebehoefte voorzien. Moet een brandstofgestookte ketel daarvoor vaker worden ingezet, dan vormt het extra brandstofverbruik een tegenpost tegenover de opgewekte elektriciteit.

Bij motorkoelwater speelt een vergelijkbare afweging. Wanneer warmte uit een hoogtemperatuurkoelcircuit al voor verwarming of zoetwaterproductie wordt gebruikt, is niet zonder meer het volledige thermische vermogen van dat circuit aanvullend beschikbaar voor ORC. De bestaande warmtevraag en de vereiste motortemperaturen bepalen hoeveel warmte verantwoord kan worden afgenomen. Onder geschikte omstandigheden kunnen verschillende toepassingen wel worden gecombineerd. Warmte op een hoger temperatuurniveau kan eerst worden benut voor een verbruiker die deze temperatuur nodig heeft. Wanneer daarna nog voldoende bruikbare warmte overblijft, kan een volgende toepassing op een lager temperatuurniveau worden onderzocht.

Zo'n opeenvolgende warmtebenutting vraagt om een passende combinatie van temperaturen, debieten en regeling. Na de eerste warmteoverdracht moet voldoende temperatuurverschil overblijven voor de volgende toepassing. Ook de vereiste retourtemperaturen en de grenzen van de oorspronkelijke motorinstallatie moeten behouden blijven. Bij een bestaande stoominstallatie kan worden onderzocht of de geproduceerde stoom zowel een turbine als thermische verbruikers kan bedienen. De mogelijke elektriciteitsproductie hangt dan onder meer af van de stoomdruk, de vereiste procesdruk en de gekozen verdeling van de stoom. Ook directe warmtebenutting en ORC kunnen onder geschikte omstandigheden naast elkaar functioneren, mits de warmtebalans daarvoor voldoende ruimte biedt.

Voor de keuze tussen de drie technieken maakt het daarom veel uit wat er zonder de nieuwe installatie met de warmte zou gebeuren. Warmte die anders ongebruikt wordt afgevoerd, biedt een andere besparingsmogelijkheid dan warmte die al een brandstofgestookte verwarmingsinstallatie ontlast. Dezelfde warmtehoeveelheid mag niet voor twee toepassingen als volledige aanvullende besparing worden meegerekend.

Hoe beïnvloeden het vaarprofiel en de scheepsinstallatie de keuze voor een WHRS?

Dezelfde vorm van restwarmte-terugwinning kan op verschillende schepen een andere opbrengst leveren. Dat komt niet alleen door verschillen in motorvermogen of de temperatuur van de warmtebronnen. Ook de manier waarop motoren worden ingezet en de energievraag tijdens de exploitatie bepalen hoeveel van de teruggewonnen energie werkelijk kan worden benut. Een schip dat lange perioden met een betrekkelijk constante motorbelasting vaart, kan gedurende die perioden een redelijk voorspelbare hoeveelheid warmte produceren. Dat biedt mogelijk gunstige omstandigheden voor een installatie die langdurig op een passend bedrijfspunt moet functioneren. Welke terugwinningsroute de voorkeur heeft, hangt vervolgens af van de beschikbare temperatuur, warmtehoeveelheid en energiebehoefte.

Bij regelmatige belastingwisselingen verandert het warmteaanbod voortdurend. Tijdens manoeuvreren, havenbedrijf of werkzaamheden waarbij motoren worden bij- of afgeschakeld, kunnen de temperatuur en het debiet van de warmtebronnen variëren. Een stoomcyclus of ORC moet op deze veranderingen kunnen reageren zonder de oorspronkelijke motorfuncties te verstoren. Bij directe warmtebenutting is vooral van belang of de verbruiker ondanks deze wisselingen voldoende warmte blijft ontvangen.

Voor elektriciteitsproductie speelt ook de relatie tussen motorbelasting en elektrische vraag mee. Wanneer een stoomturbine of ORC elektriciteit levert waarmee bestaande generatorsets worden ontlast, kan de belasting van deze sets veranderen. Komt de teruggewonnen warmte van dezelfde motoren, dan kan daarmee ook het beschikbare warmteaanbod veranderen. De nieuwe bedrijfsstand moet daarom als geheel worden beoordeeld. Niet iedere opgewekte kilowattuur levert dezelfde brandstofbesparing op. Het verlagen van de belasting van een draaiende generatorset heeft een ander effect dan het volledig uitschakelen van een set. Hoeveel brandstof werkelijk wordt bespaard, hangt af van het specifieke brandstofverbruik bij de nieuwe motorbelasting en de vereiste vermogensreserve. Bij een lage elektrische vraag kan het bovendien nodig zijn de productie van de restwarmte-installatie te begrenzen.

Bij directe warmtebenutting is vooral de gelijktijdigheid van warmteproductie en warmtevraag bepalend. Tijdens de vaart kan voldoende restwarmte beschikbaar zijn, terwijl tijdens het stilliggen aanvullende verwarming nodig is en de belangrijkste warmtebron buiten bedrijf staat. Een bestaande ketel of andere warmtevoorziening kan dan noodzakelijk blijven, ook wanneer gedurende de vaart veel warmte wordt teruggewonnen.

Naast het vaarprofiel stellen de bestaande motor- en scheepsinstallaties technische grenzen. Een warmtewisselaar in het uitlaatgastraject veroorzaakt drukverlies, terwijl de totale uitlaattegendruk binnen de toegestane motorgrenzen moet blijven. Ook de toegestane afkoeling van de uitlaatgassen en eventuele aanwezige nabehandelingsapparatuur moeten bij het ontwerp worden meegenomen. Bij uitlaatgaswarmteterugwinning verdienen vervuiling en corrosie eveneens aandacht. Hoe ver de uitlaatgassen mogen afkoelen, hangt mede af van de gebruikte brandstof, de gassamenstelling en de uitvoering van de warmtewisselaar. Onder daarvoor gevoelige omstandigheden kan afkoeling van oppervlakken tot beneden de relevante condensatiegrenzen corrosieve afzettingen veroorzaken. De installatie moet daarom geschikt zijn voor de werkelijke uitlaatgascondities en voldoende bereikbaar blijven voor inspectie en reiniging.

Bij terugwinning uit motorkoelwater moet de vereiste motortemperatuur behouden blijven. De installatie mag de oorspronkelijke koelfunctie niet verstoren en moet ook goed blijven functioneren wanneer de motor minder warmte produceert of de terugwinningsinstallatie uitvalt. Een elektriciteitsproducerende stoomcyclus of ORC stelt daarnaast eisen aan de koeling. Bij een condenserende uitvoering moet de warmte die niet in elektriciteit wordt omgezet, grotendeels via de condensor worden afgevoerd. De bestaande centrale koelers, pompen en leidingcircuits moeten daarvoor geschikt zijn, terwijl ook voor de oorspronkelijke koelwaterverbruikers voldoende capaciteit beschikbaar moet blijven.

De extra koelbelasting hangt mede af van de herkomst van de teruggewonnen warmte. Bij benutting van uitlaatgaswarmte kan warmte die eerder via de schoorsteen verdween, voortaan aan de scheepskoeling worden afgegeven. Bij terugwinning uit motorkoelwater kan een deel van de bestaande koelbelasting juist via de condensor worden afgevoerd. Daarom moeten zowel de totale warmtelast als de verdeling over de afzonderlijke koelcircuits voor de nieuwe bedrijfsstand worden beoordeeld.

Ook de beschikbare inbouwruimte kan de voorkeur voor een bepaalde techniek veranderen. Een conventionele stoomcyclus vraagt andere apparatuur en leidingvoorzieningen dan directe warmtebenutting of ORC. Bij retrofit kunnen de bestaande machinekamerindeling, fundaties, leidingroutes en onderhoudstoegang de mogelijkheden beperken. Bij nieuwbouw kunnen de warmtevoorziening, elektrische installatie en ruimteverdeling eerder op de gekozen terugwinningsroute worden afgestemd. Uiteindelijk moet de volledige installatie technisch uitvoerbaar zijn. Een thermodynamisch gunstige oplossing hoeft niet de beste keuze te zijn wanneer daarvoor te ingrijpende aanpassingen aan uitlaatgas-, koelwater-, stoom- of elektrische systemen nodig zijn.

Hoe vergelijkt u de netto bijdrage van directe warmtebenutting, stoom en ORC?

De drie vormen van restwarmte-terugwinning kunnen niet betrouwbaar worden vergeleken door alleen hun thermische of elektrische vermogens naast elkaar te zetten. Een warmtewisselaar die nuttige warmte levert, vervult immers een andere functie dan een turbine of ORC-generator die elektriciteit produceert. De vergelijking moet daarom uitgaan van de bestaande energieproductie die het schip met iedere oplossing daadwerkelijk kan verminderen. Bij directe warmtebenutting wordt eerst bepaald hoeveel warmte tijdens de relevante bedrijfsperioden aan een bestaande verbruiker kan worden geleverd. De verbruiker moet deze warmte op dat moment ook daadwerkelijk nodig hebben. Vervolgens kan worden berekend hoeveel minder warmte de bestaande verwarmingsinstallatie hoeft te produceren en welke brandstof- of elektriciteitsbesparing dat oplevert. Daarbij wordt rekening gehouden met het rendement van de oorspronkelijke warmtevoorziening en eventueel aanvullend hulpverbruik.

Bij een stoomcyclus gaat het om de elektriciteit die de turbine-generator onder de beschikbare stoomcondities kan leveren. Daarvan wordt het relevante eigen energieverbruik afgetrokken, waaronder het verbruik van de benodigde pompen, condensatievoorzieningen en andere hulpapparatuur, voor zover dit door de nieuwe installatie ontstaat of verandert. Voor ORC geldt hetzelfde uitgangspunt. Het opgegeven generatorvermogen van een module is niet automatisch gelijk aan het netto elektrische vermogen dat de volledige restwarmte-terugwininstallatie aan boord beschikbaar stelt. Ook het verbruik van werkmediumpompen, eventuele tussenkringpompen, aanvullende koeling en overige voorzieningen moet op een consistente manier worden meegenomen.

Vervolgens moet worden vastgesteld hoeveel van de netto opgewekte elektriciteit aan boord werkelijk kan worden gebruikt. Een kilowattuur uit een restwarmte-installatie bespaart alleen brandstof voor zover daardoor andere brandstofafhankelijke energieproductie afneemt. Hoeveel brandstof dit scheelt, hangt mede af van het specifieke brandstofverbruik van de betrokken motoren en generatoren bij hun nieuwe belasting. Ook de invloed op andere scheepssystemen hoort bij de berekening. Extra uitlaattegendruk kan de motorprestaties beïnvloeden, terwijl een gewijzigde koelwatercirculatie aanvullend pompvermogen kan vragen. Bij een stoominstallatie kan extra ketelwarmte nodig zijn om de gewenste stoomcondities te handhaven. Wanneer een elektriciteitsproducerende cyclus warmte aan bestaande thermische verbruikers onttrekt, moet ook de eventuele extra brandstof voor die verbruikers worden meegerekend.

Het aantal jaarlijkse bedrijfsuren bepaalt vervolgens hoeveel iedere bedrijfsstand aan de totale opbrengst bijdraagt. Een installatie die bij het hoogste warmteaanbod veel vermogen produceert, kan over een heel jaar minder energie leveren dan een kleinere uitvoering die beter aansluit op de meest voorkomende bedrijfsstanden. Bij ORC kan daarnaast het nominale generatorvermogen de opbrengst begrenzen wanneer tijdelijk meer warmte beschikbaar komt. Voor een betrouwbare jaarberekening moeten de relevante bedrijfsperioden afzonderlijk worden bekeken. De warmtebeschikbaarheid, koelcondities en energieafname moeten betrekking hebben op omstandigheden die daadwerkelijk gelijktijdig voorkomen. Wie de hoogste uitlaatgastemperatuur, de laagste koelwatertemperatuur en de grootste elektrische vraag uit verschillende bedrijfsperioden combineert, kan anders een onrealistisch gunstig beeld van de opbrengst krijgen.

Een bruikbare vergelijking begint daarom met de bestaande energiebalans van het schip. Het motorbelastingprofiel, de warmtebronnen, bestaande warmteafname, elektrische belasting en koelcondities worden gezamenlijk beoordeeld. Daarna wordt per terugwinningsroute vastgesteld hoeveel nuttige warmte of netto elektriciteit tijdens de verschillende bedrijfsperioden kan worden geleverd en hoeveel het bestaande brandstofverbruik daardoor daadwerkelijk verandert.

Naast de energiebesparing moet ook de investering worden beoordeeld. De oplossing met de grootste netto besparing is niet noodzakelijk het aantrekkelijkste project wanneer de kosten voor apparatuur, leidingaanpassingen, werftijd of toekomstig onderhoud sterk verschillen. Ook de resterende exploitatieperiode, onderhoudsbehoefte en waarde van de werkelijk vermeden energie bepalen mede of een grotere investering verantwoord is. Voor een eerste systeemkeuze hoeven nog niet alle warmtewisselaars, pompen en leidingen definitief te zijn gedimensioneerd. Wel moet voldoende duidelijk zijn welke bestaande energieproductie iedere route kan vervangen, welke technische voorzieningen daarvoor nodig zijn en welke beperkingen de verwachte opbrengst wezenlijk kunnen veranderen. Op basis daarvan kunnen de meest kansrijke mogelijkheden gericht verder worden onderzocht.

Welke vorm van restwarmte-terugwinning past uiteindelijk het beste bij uw schip?

Directe warmtebenutting past vooral bij een schip met een voldoende grote en gelijktijdige warmtebehoefte die met de beschikbare restwarmte op het vereiste temperatuurniveau kan worden gevoed. Wanneer daardoor bestaande brandstof- of elektriciteitsafhankelijke verwarming wordt verminderd, kan deze route aantrekkelijk zijn zonder een afzonderlijke installatie voor elektriciteitsproductie.

Een restwarmte-terugwininstallatie met een stoomcyclus verdient vooral onderzoek wanneer langdurig voldoende warmte op een geschikt temperatuurniveau beschikbaar is. De stoomproductie, turbine en overige voorzieningen moeten daarbij een bruikbare netto elektriciteitsopbrengst mogelijk maken. Een bestaande stoominstallatie kan voordelen bieden, mits de beschikbare stoom en de oorspronkelijke warmteverbruikers goed op elkaar worden afgestemd.

ORC kan geschikter zijn wanneer elektriciteitsproductie gewenst is en de temperatuur, warmtehoeveelheid of bedrijfscondities beter aansluiten op een organische kringloop. Daarbij moeten het eigen hulpverbruik, de beschikbare koeling, het nominale installatievermogen en de werkelijke elektrische afname worden meegenomen. Een lagere brontemperatuur bewijst op zichzelf niet dat ORC voldoende elektriciteit zal produceren of beter zal presteren dan een stoomcyclus.

Soms biedt een combinatie van toepassingen de beste mogelijkheden. Warmte kan bijvoorbeeld eerst een bestaande thermische verbruiker voeden, waarna resterende bruikbare warmte onder geschikte omstandigheden voor elektriciteitsproductie kan worden onderzocht. Het kan ook blijken dat aanvullende restwarmte-terugwinning weinig voordeel oplevert, omdat de beschikbare warmte al grotendeels nuttig wordt gebruikt of de technische inpassing te ingrijpend is.

Welke vorm uiteindelijk het beste bij uw schip past, wordt dus niet bepaald door één temperatuurgrens, het nominale motorvermogen of het hoogste opgegeven terugwinningsrendement. Directe warmtebenutting verdient de voorkeur wanneer daarmee bestaande warmteproductie effectief kan worden vervangen. Een stoomcyclus of ORC wordt aantrekkelijk wanneer omzetting naar elektriciteit onder de werkelijke warmte- en koelcondities meer netto voordeel oplevert. Door de mogelijkheden voor hetzelfde schip en dezelfde bedrijfsperioden te vergelijken, wordt duidelijk welke terugwinningsroute technisch passend is en welke oplossing daadwerkelijk de grootste bruikbare meerwaarde biedt.

Dit artikel binnen de reeks

Voor de keuze tussen directe warmtebenutting, een stoomcyclus en ORC moet niet alleen de energiebehoefte bekend zijn, maar ook welke warmte verantwoord kan worden onttrokken. Bij de beoordeling van warmtebronnen aan boord zijn onder meer temperatuur, massadebiet en de technische grenzen van de warmteonttrekking bepalend. Hoe deze voorwaarden samenhangen met de motorinstallatie, koeling en het boordnet, staat centraal bij de systeemkeuze en integratie van een WHRS.