Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Wanneer is een warmtebron aan boord geschikt voor restwarmte-terugwinning?

Een warmtebron aan boord is geschikt voor restwarmte-terugwinning wanneer tijdens het werkelijke scheepsbedrijf voldoende warmte op een bruikbaar temperatuurniveau beschikbaar is en deze warmte verantwoord kan worden onttrokken. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) moet de warmte kunnen opnemen zonder dat de motor of andere betrokken scheepsinstallaties buiten de toegestane bedrijfsgrenzen komen. Uitlaatgassen, motorkoelwater en andere warme circuits kunnen hiervoor in aanmerking komen, maar niet alle warmte die een motor afgeeft, is zonder beperkingen terug te winnen.

Hoeveel warmte daadwerkelijk kan worden benut, hangt af van de temperatuur, het massadebiet, de toegestane afkoeling en de thermische eigenschappen van het medium. Daarnaast moet rekening worden gehouden met bestaande warmteverbruikers, drukverliezen, de oorspronkelijke motor- en koelfuncties en het aantal beschikbare bedrijfsuren. Bij elektriciteitsproductie is ook het temperatuurverschil tussen de warmtebron en de beschikbare koeling van belang. Een hoge uitlaatgastemperatuur of een groot koelwaterdebiet is op zichzelf dus onvoldoende om de geschiktheid van een warmtebron vast te stellen. Daarvoor moet duidelijk zijn hoeveel restwarmte tijdens de relevante bedrijfsomstandigheden verantwoord kan worden onttrokken, welk gedeelte aan een nieuwe installatie kan worden overgedragen en of de teruggewonnen energie daadwerkelijk nuttig kan worden gebruikt.

Waarom is niet alle afgevoerde motorwarmte geschikt voor restwarmte-terugwinning?

Een scheepsmotor zet slechts een deel van de toegevoerde brandstofenergie om in mechanisch vermogen. Een ander deel wordt als warmte afgevoerd via onder meer de uitlaatgassen, het motorkoelwater, de laadluchtkoeling en de smeeroliekoeling. Deze warmtestromen verschillen aanzienlijk in temperatuur, hoeveelheid en technische toegankelijkheid. Daardoor biedt niet iedere stroom dezelfde mogelijkheden voor restwarmte-terugwinning. Bij de beoordeling moet onderscheid worden gemaakt tussen de totale hoeveelheid afgevoerde warmte en het gedeelte dat daarvan werkelijk kan worden benut. Een motor kan bijvoorbeeld aanzienlijke hoeveelheden warmte via de uitlaatgassen verliezen, terwijl een deel daarvan niet zonder technische gevolgen kan worden onttrokken. De uitlaatgassen mogen namelijk niet onbeperkt worden afgekoeld en ook de extra stromingsweerstand moet binnen de toegestane grenzen blijven.

Voor motorkoelwater gelden andere beperkingen. Het koelsysteem voert warmte af om de motor binnen het vereiste temperatuurbereik te houden. Een aanvullende warmtewisselaar mag de temperatuurregeling en de noodzakelijke koelwatercirculatie niet verstoren. Zelfs wanneer het koelwater veel thermisch vermogen transporteert, bepaalt de bestaande koelconfiguratie hoeveel warmte verantwoord kan worden overgedragen.

Ook de plaats waar warmte wordt onttrokken, maakt verschil. Uitlaatgassen direct na de turbocompressor hebben andere eigenschappen dan dezelfde uitlaatgassen nadat een bestaande uitlaatgasketel warmte heeft opgenomen. Verder stroomafwaarts zijn de temperatuur en het resterende warmtevermogen veranderd. Het oorspronkelijke warmteaanbod is daar dus niet opnieuw volledig beschikbaar.

Warme water-, stoom- en thermische-oliecircuits kunnen eveneens een geschikte aansluiting bieden, maar vormen niet automatisch afzonderlijke oorspronkelijke warmtebronnen. Een thermische-oliekring kan bijvoorbeeld warmte transporteren die eerder uit uitlaatgassen is opgenomen. Diezelfde energie mag niet zowel bij de uitlaatgasbron als bij de thermische-oliekring als aanvullend beschikbaar worden meegerekend. Om het werkelijk beschikbare warmtevermogen te bepalen, moet eerst duidelijk zijn waar de warmte vrijkomt, via welke circuits deze wordt afgevoerd en welke bestaande toepassingen al warmte opnemen. Daarna kan worden vastgesteld op welk punt een WHRS nog warmte zou kunnen onttrekken, zonder dezelfde warmtestroom meerdere keren in de energiebalans op te nemen.

Hoe bepalen temperatuur, massadebiet en afkoeling de bruikbare restwarmte?

Bij een warmtestroom zonder faseverandering wordt het thermische vermogen bepaald door het massadebiet, de soortelijke warmtecapaciteit en het temperatuurverschil tussen de in- en uittredende stroom. Voor een eerste berekening wordt het massadebiet in kg/s vermenigvuldigd met de gemiddelde soortelijke warmtecapaciteit in kJ/(kg·K) en de temperatuurdaling in K. De uitkomst is het thermische vermogen in kW. Deze berekening moet uitgaan van het temperatuurtraject waarbinnen warmte daadwerkelijk mag worden onttrokken. Ook moeten de thermische eigenschappen van het medium correct worden meegenomen. Verandert de soortelijke warmtecapaciteit over dat traject aanzienlijk of treedt faseverandering op, dan kan het warmtevermogen nauwkeuriger worden bepaald met het massadebiet en het bijbehorende enthalpieverschil.

Een uitlaatgasstroom kan bijvoorbeeld een relatief hoge temperatuur hebben, maar bij een bepaalde motorbelasting slechts een beperkt massadebiet leveren. Het beschikbare thermische vermogen kan daardoor lager zijn dan de temperatuur doet vermoeden. Omgekeerd kan een koelwatercircuit met een veel groter debiet aanzienlijke hoeveelheden warmte transporteren, ondanks het lagere temperatuurniveau. Bij een circulerend koelwatercircuit moet dan wel duidelijk zijn welke temperatuurdaling daadwerkelijk door de af te voeren motorwarmte wordt veroorzaakt en welk gedeelte daarvan voor aanvullende terugwinning beschikbaar is.

Voor een betrouwbare berekening moet bovendien duidelijk zijn welk debiet wordt opgegeven. Een volumestroom is niet hetzelfde als een massastroom. Vooral bij uitlaatgassen is dit onderscheid belangrijk, omdat het werkelijke gasvolume onder meer afhangt van de temperatuur, druk en samenstelling. Zonder de bijbehorende referentiecondities kan een opgegeven volumestroom niet rechtstreeks worden gebruikt om het thermische vermogen te bepalen.

Hoeveel warmte kan worden onttrokken, hangt vervolgens af van de toegestane afkoeling. Uitlaatgassen die op een hoge temperatuur een warmtewisselaar binnenkomen, kunnen niet zonder meer tot aan de omgevingstemperatuur worden afgekoeld. De vereiste uitlaatgascondities en de eigenschappen van de warmtewisselaar bepalen hoe ver de temperatuur mag dalen. Bij koelwater kan juist een klein toegestaan temperatuurverschil de warmteonttrekking beperken, ook wanneer het circulerende waterdebiet groot is.

Het berekende thermische vermogen is bovendien niet automatisch gelijk aan de warmte die een aangesloten WHRS kan opnemen. Voor warmteoverdracht is een temperatuurverschil nodig tussen de warme en koude stroom. Naarmate de temperaturen elkaar naderen, neemt de drijvende kracht voor warmteoverdracht af. De hoeveelheid warmte die werkelijk kan worden overgedragen, hangt daarom ook af van het warmteoverdragend oppervlak, de eigenschappen van de warmtewisselaar en de temperatuurverlopen van beide stromen.

Er is daarnaast een belangrijk verschil tussen beschikbaar thermisch vermogen en de mogelijkheid om daarmee elektriciteit op te wekken. Warmte op een relatief laag temperatuurniveau kan uitstekend geschikt zijn voor een verbruiker die slechts beperkt warm water nodig heeft. Voor elektriciteitsproductie is dezelfde warmte minder aantrekkelijk wanneer het bruikbare temperatuurverschil met de koude zijde klein is. Bij een kleiner temperatuurverschil is ook het maximaal haalbare aandeel van de warmte dat in mechanische arbeid kan worden omgezet lager. Twee warmtebronnen met hetzelfde berekende thermische vermogen hoeven dus niet dezelfde mogelijkheden voor restwarmte-terugwinning te bieden. Het temperatuurniveau, de toegestane afkoeling en de mogelijkheden voor warmteoverdracht bepalen hoeveel energie werkelijk beschikbaar komt en voor welke toepassing deze bruikbaar is.

Welke technische grenzen gelden voor warmteterugwinning uit uitlaatgassen, koelwater en smeerolie?

De technische grenzen voor warmteterugwinning hangen nauw samen met de oorspronkelijke functie van de betreffende warmtestroom. Bij uitlaatgassen zijn vooral de toegestane tegendruk, afkoeling en samenstelling van het gas van belang. Bij koelwater en smeerolie moeten de vereiste temperatuurregeling, stroming en koel- of smeerfunctie behouden blijven. Uitlaatgaswarmte kan aantrekkelijk zijn vanwege het relatief hoge temperatuurniveau. Een warmtewisselaar in het uitlaatgastraject veroorzaakt echter extra stromingsweerstand en draagt daarmee bij aan de totale uitlaattegendruk. Daarbij tellen ook de bestaande leidingen, dempers, uitlaatgasketels en eventuele uitlaatgasnabehandelingsapparatuur mee. De totale uitlaattegendruk moet binnen de voor de betrokken motor toegestane grenzen blijven.

Tijdens het gebruik kan vervuiling van de warmtewisselaar de drukval verder vergroten. Een installatie die in schone toestand aan de toegestane grenzen voldoet, moet daarom ook worden beoordeeld met een passende marge voor vervuiling en veroudering. Afhankelijk van de uitvoering kunnen voorzieningen voor reiniging of een geschikte bypass nodig zijn. Ook moet duidelijk zijn hoe de uitlaatgasinstallatie blijft functioneren tijdens storingen, onderhoud en het buiten bedrijf stellen van de warmteterugwinning.

Naast de tegendruk moet rekening worden gehouden met de afkoeling van de uitlaatgassen. De gebruikte brandstof en de samenstelling van het gas beïnvloeden onder welke omstandigheden condensatie en corrosie kunnen ontstaan. Bij zwavelhoudende brandstoffen kan zure condensatie optreden wanneer de oppervlakken van een warmtewisselaar voldoende ver afkoelen. Niet alleen de gemiddelde gastemperatuur speelt daarbij een rol, maar ook de plaatselijke oppervlaktetemperatuur en de omstandigheden waaronder condensaat kan ontstaan.

Een uitlaatgasstroom kan op basis van de gemeten temperatuur geschikt lijken, terwijl te vergaande afkoeling problemen veroorzaakt voor de warmtewisselaar of de achterliggende installatie. Er bestaat geen universele veilige minimumtemperatuur voor iedere motor, brandstof en uitlaatgasconfiguratie. Welke afkoeling is toegestaan, hangt af van de toepasselijke fabrikantgegevens, de materiaalkeuze en de feitelijke ontwerpcondities. Een installatie die specifiek voor condenserende warmteterugwinning is ontworpen, vraagt daarbij een andere technische beoordeling dan een conventionele niet-condenserende warmtewisselaar.

Ook bestaande uitlaatgasnabehandeling kan aanvullende temperatuurvoorwaarden stellen. Wanneer bijvoorbeeld een SCR-installatie een bepaald uitlaatgastemperatuurbereik nodig heeft, mag een nieuwe warmtewisselaar de werking daarvan niet verstoren. De plaats van de warmteonttrekking moet daarom passen bij de bestaande volgorde van componenten en de temperatuurvoorwaarden van de betrokken apparatuur.

Bij motorkoelwater ligt de nadruk op het behoud van de oorspronkelijke koelfunctie. Het hoogtemperatuurkoelcircuit voert warmte af uit motoronderdelen die binnen een voorgeschreven temperatuurbereik moeten functioneren. Een aanvullende warmtewisselaar voor restwarmte-terugwinning moet daarom aansluiten op de bestaande regeling van watertemperatuur, debiet en eventuele bypassvoorzieningen. Onder geschikte omstandigheden kan een nieuwe warmtewisselaar een deel van de warmte overnemen die anders via de bestaande koelers zou worden afgevoerd. De motor moet daarbij voldoende koelwater blijven ontvangen en de temperatuurregeling moet de voorgeschreven bedrijfscondities handhaven.

Bij een onjuist ontworpen aansluiting kan het koelwater te ver afkoelen, kunnen ongewenste temperatuurwisselingen ontstaan of kan de beschikbare stroming door de motor worden beperkt. Het oorspronkelijke koelsysteem moet daarom ook blijven functioneren wanneer de terugwinningsinstallatie wordt uitgeschakeld of onvoldoende warmte afneemt. De hydraulische aansluiting, drukverliezen en regeling zijn minstens zo belangrijk als het berekende thermische vermogen.

Het laagtemperatuurkoelcircuit kan eveneens warmte bevatten die voor terugwinning in aanmerking komt. De temperatuur ligt doorgaans lager dan in het hoogtemperatuurcircuit, waardoor de mogelijkheden voor warmteoverdracht aan een nieuwe toepassing beperkter kunnen zijn. Bovendien kan het laagtemperatuurcircuit warmte uit verschillende componenten opnemen, zoals laadluchtkoelers en smeeroliekoelers. Voor een correcte beoordeling van het beschikbare vermogen moet duidelijk zijn welke warmtestromen al in het gezamenlijke koelwatercircuit zijn opgenomen.

Ook warmte uit laadluchtkoeling kan onder geschikte omstandigheden worden benut. Een aanvullende warmtewisselaar mag echter niet verhinderen dat de lucht die naar de motor stroomt voldoende wordt gekoeld. Veranderingen in de laadluchttemperatuur kunnen gevolgen hebben voor de motorprestaties en de bedrijfscondities waarvoor de motor is ontworpen. De mogelijkheden voor terugwinning hangen daardoor af van de aanwezige koeltrappen en de toegestane lucht- en koelwatertemperaturen.

Warmte uit smeeroliekoeling kan eveneens worden onderzocht, maar de smeerolie moet de essentiële smeerfunctie blijven vervullen binnen de voorgeschreven temperatuur- en drukgrenzen. Daarom kan bijvoorbeeld worden bekeken of warmte via de koelzijde van een bestaande smeeroliekoeler kan worden benut, zonder de noodzakelijke oliecirculatie te verstoren. Wanneer de smeeroliekoeler al warmte overdraagt aan een laagtemperatuurkoelcircuit, mag diezelfde warmte niet nogmaals als afzonderlijke aanvullende energiebron worden meegerekend.

Wanneer blijft een warmtebron tijdens het werkelijke scheepsbedrijf bruikbaar?

Het warmteaanbod van een scheepsmotor is geen vaste waarde. De hoeveelheid beschikbare restwarmte verandert wanneer motoren op een andere belasting draaien, worden gestart of worden uitgeschakeld. Een warmtebron die bij een bepaald bedrijfspunt voldoende vermogen levert, hoeft daardoor niet gedurende de volledige exploitatie geschikt te blijven voor restwarmte-terugwinning.

Bij uitlaatgassen veranderen zowel de temperatuur als het massadebiet met de motorbelasting, maar deze grootheden hoeven niet in dezelfde verhouding te veranderen. Het verloop van de uitlaatgastemperatuur hangt onder meer af van het motortype, de turbochargerconfiguratie en de motorregeling. Bij deellast kan het beschikbare thermische vermogen aanzienlijk lager zijn dan bij nominale belasting, zelfs wanneer de uitlaatgastemperatuur op zichzelf nog aantrekkelijk lijkt.

Motorkoelwater hoeft niet hetzelfde verloop te volgen. De warmteafgifte, koelwatercirculatie en temperatuurregeling hangen mede af van de motorconstructie en de werking van de bestaande koelsystemen. Een thermostatische regeling kan de koelwatertemperatuur binnen een beperkt bereik houden, terwijl de hoeveelheid warmte die via de koelers wordt afgevoerd met de motorbelasting verandert. Het beschikbare koelwatervermogen kan daardoor anders verlopen dan de warmte uit de uitlaatgassen.

Een warmtebron kan bij hoge motorbelasting aantrekkelijk zijn, maar tijdens veelgebruikte lagere belastingen te weinig thermisch vermogen of een te laag temperatuurniveau leveren. Daarom is het belangrijker te weten hoeveel bedrijfsuren bij iedere relevante belasting worden gemaakt dan uitsluitend naar het nominale motorvermogen te kijken. Een bron die langdurig een betrekkelijk constante hoeveelheid bruikbare warmte levert, kan over een heel jaar meer terugwinning mogelijk maken dan een bron met een hoger piekvermogen die slechts korte tijd beschikbaar is.

Niet alleen het totale aantal bedrijfsuren telt, maar ook de duur van afzonderlijke bedrijfsperioden. Bij regelmatige belastingwisselingen kan een restwarmte-terugwininstallatie herhaaldelijk moeten opstarten, terugregelen of stoppen. De temperatuur en het debiet moeten lang genoeg binnen het benodigde werkgebied blijven om de warmte daadwerkelijk nuttig te kunnen overdragen. Ook de tijd die nodig is om de aangesloten installatie op bedrijfstemperatuur te brengen, kan daarbij een rol spelen.

Bij een schip met meerdere motoren moet bovendien duidelijk zijn welke motoren tijdens de verschillende bedrijfsstanden daadwerkelijk draaien. Het totale geïnstalleerde motorvermogen zegt weinig over het gelijktijdige warmteaanbod wanneer slechts een deel van de motoren wordt ingezet. De berekening moet daarom aansluiten op de motorcombinaties die tijdens de exploitatie voorkomen, inclusief eventuele verschillen tussen varen, manoeuvreren en verblijf in de haven.

Ook veranderingen in de bedrijfsvoering kunnen het warmteaanbod beïnvloeden. Een ander vaarprofiel, een aangepaste motorregeling of een verandering van brandstof kan de temperaturen en debieten van de warmtestromen wijzigen. De oorspronkelijke ontwerpcondities hoeven daardoor niet meer overeen te komen met het huidige of toekomstige gebruik van het schip. Voor een betrouwbare beoordeling moeten temperatuur, massadebiet en bedrijfsduur betrekking hebben op dezelfde relevante bedrijfsomstandigheden. De hoogste gemeten temperatuur combineren met het grootste debiet uit een andere bedrijfsstand kan namelijk een warmteaanbod opleveren dat tijdens het werkelijke bedrijf nooit voorkomt. Het beschikbare warmtevermogen tijdens representatieve bedrijfsperioden vormt daarom de basis voor een realistische berekening van de jaarlijkse terugwinning.

Hoe beïnvloedt bestaand warmtegebruik de mogelijkheden voor restwarmte-terugwinning?

Op veel schepen wordt een deel van de motorwarmte al nuttig gebruikt. Een uitlaatgasketel kan bijvoorbeeld stoom leveren voor verwarmingsdoeleinden, terwijl warmte uit het motorkoelwater wordt benut voor de warmwatervoorziening of een zoetwatergenerator. Deze bestaande toepassingen bepalen mede hoeveel warmte nog beschikbaar is voor een aanvullende restwarmte-terugwininstallatie.

Wanneer uitlaatgaswarmte al wordt gebruikt voor stoomproductie, kan een nieuwe warmtewisselaar niet zonder meer dezelfde warmte benutten. Wordt de nieuwe warmtewisselaar stroomopwaarts van de bestaande uitlaatgasketel geplaatst, dan kan de temperatuur van de uitlaatgassen die de ketel bereiken afnemen. Daardoor blijft mogelijk minder warmte over voor de oorspronkelijke stoomproductie. Een aansluiting stroomafwaarts voorkomt deze directe onttrekking aan de uitlaatgasketel, maar biedt doorgaans een lager resterend temperatuurniveau en thermisch vermogen.

Bij motorkoelwater speelt een vergelijkbare afweging. Een hoogtemperatuurkoelcircuit dat al een zoetwatergenerator of andere thermische verbruikers voedt, heeft niet noodzakelijk voldoende resterende capaciteit voor een aanvullende installatie. Het gaat niet alleen om het totale warmtevermogen in het circuit, maar vooral om de warmte die na de bestaande warmteafname nog beschikbaar is zonder de vereiste motortemperaturen te beïnvloeden.

De bestaande temperatuurregeling kan onder bepaalde omstandigheden juist ruimte bieden voor aanvullende terugwinning. Wanneer een nieuwe verbruiker warmte opneemt uit een thermostatisch geregelde koelwaterinstallatie, kan daardoor minder warmte via de centrale koeler hoeven te worden afgevoerd. De nieuwe verbruiker neemt dan een deel van de oorspronkelijke koelbelasting over. Dat betekent echter niet dat het volledige nominale vermogen van de centrale koeler bij iedere motorbelasting beschikbaar is.

Ook de bestaande warmtevraag verandert gedurende de exploitatie. Tijdens bepaalde bedrijfsperioden kan een groot deel van de beschikbare warmte al door andere verbruikers worden opgenomen, terwijl op andere momenten meer restwarmte overblijft. De bestaande warmteafname en de warmteproductie moeten daarom bij dezelfde bedrijfsstanden worden beoordeeld. Een warmtebalans waarin zowel de oorspronkelijke warmtebronnen als de bestaande afnemers zijn opgenomen, maakt duidelijk hoe de warmte wordt verdeeld. Zo wordt zichtbaar hoeveel warmte al nuttig wordt gebruikt, welk gedeelte ongebruikt wordt afgevoerd en welke gevolgen een nieuwe aansluiting voor andere verbruikers kan hebben.

Bestaand warmtegebruik sluit verdere terugwinning overigens niet automatisch uit. Onder geschikte omstandigheden kan de resterende warmte nog aan een aanvullende verbruiker worden geleverd, zolang voldoende temperatuur beschikbaar blijft en de oorspronkelijke warmtevoorziening behouden wordt. Ook een andere verdeling van de beschikbare warmte kan technisch mogelijk zijn. Daarvoor moeten de gelijktijdige warmtebehoefte en de gevolgen voor de bestaande installatie worden beoordeeld.

Wanneer beperken warmteoverdracht en koeling de geschiktheid voor warmteterugwinning?

Een warmtebron kan voldoende temperatuur, massadebiet en bedrijfsuren hebben, maar toch minder geschikt blijken wanneer de warmte niet doelmatig naar de beoogde toepassing kan worden overgedragen. Daarvoor zijn geschikte warmtewisselaars, leidingen en aansluitingen nodig die binnen de technische grenzen van de bestaande scheepsinstallatie kunnen functioneren.

Bij een uitlaatgaswarmtewisselaar moet voldoende warmteoverdragend oppervlak beschikbaar zijn om het gewenste vermogen op te nemen. Tijdens het gebruik kan vervuiling de warmteoverdracht verminderen en tegelijkertijd de drukval vergroten. Een warmtebron die op papier voldoende vermogen biedt, kan daardoor in de praktijk minder bruikbaar blijken. De warmtewisselaar moet niet alleen thermisch geschikt zijn, maar ook binnen de toegestane druk- en temperatuurgrenzen blijven en voldoende bereikbaar zijn voor inspectie en reiniging.

Bij een watergedragen warmtebron bepalen de debieten, temperatuurverschillen en beschikbare aansluitmogelijkheden hoeveel warmte kan worden overgedragen. De warmtewisselaar moet het gewenste vermogen kunnen opnemen zonder de oorspronkelijke koelwatercirculatie of temperatuurregeling nadelig te beïnvloeden. Ook het temperatuurverschil tussen beide zijden van de warmtewisselaar is belangrijk, omdat dit mede bepaalt hoeveel warmteoverdragend oppervlak nodig is. Een klein temperatuurverschil kan de installatie groter of minder aantrekkelijk maken, zelfs wanneer het berekende thermische vermogen van de bron aanzienlijk is.

Soms wordt een afzonderlijk tussenmedium gebruikt om warmte van de bron naar de restwarmte-terugwininstallatie te transporteren. Een water- of thermische-oliekring kan bijvoorbeeld warmte opnemen uit een uitlaatgaswarmtewisselaar en deze naar een verderop geplaatste installatie brengen. Dat geeft meer vrijheid bij de plaatsing, maar vraagt een extra warmteoverdracht. Daarbij komen aanvullende temperatuurverschillen, warmteverliezen en pompverbruik kijken. De temperatuur direct bij de motor is daardoor niet altijd de temperatuur waarmee de uiteindelijke verbruiker kan worden gevoed. Voor de beoordeling is van belang hoeveel warmte na de benodigde warmteoverdracht en het transport werkelijk overblijft en op welk temperatuurniveau deze beschikbaar komt.

Bij elektriciteitsproductie speelt daarnaast de koude zijde van het systeem een belangrijke rol. Een condenserende stoomcyclus of Organic Rankine Cycle (ORC) zet slechts een deel van de toegevoerde warmte om in mechanisch en vervolgens elektrisch vermogen. Het grootste deel van de resterende warmte moet via de condensor worden afgevoerd. Een groot warmteaanbod aan de warme zijde levert dus niet automatisch een hoge elektrische opbrengst op.

Daarvoor zijn voldoende koelcapaciteit en geschikte koelwatertemperaturen nodig. Een warmtebron met een relatief laag temperatuurniveau kan minder aantrekkelijk worden wanneer het temperatuurverschil met de beschikbare koeling klein is. Zelfs bij een groter warmteaanbod kan slechts een deel van de warmte bruikbaar zijn wanneer de condensor de resterende warmte niet voldoende kan afvoeren.

De koelcondities moeten bovendien overeenkomen met de bedrijfsperioden waarin de warmtebron wordt benut. Hoge buitenwatertemperaturen of een grote belasting van andere koelwaterverbruikers kunnen de beschikbare koelcapaciteit beperken. Wanneer voor de berekening gunstige koelcondities worden gebruikt die niet samenvallen met het relevante warmteaanbod, kan de verwachte elektrische opbrengst te hoog worden ingeschat.

Bij een WHRS voor elektriciteitsproductie moet ook onderscheid worden gemaakt tussen het bruto opgewekte vermogen en het netto vermogen dat na aftrek van de hulpenergie beschikbaar blijft. Circulatiepompen, eventuele aanvullende koelpompen en andere hulpapparatuur kunnen een deel van de opgewekte elektriciteit verbruiken. Verder moet worden beoordeeld of de warmteonttrekking extra energieverbruik veroorzaakt of de motorprestaties verandert, bijvoorbeeld door aanvullende uitlaattegendruk. Pas wanneer deze effecten en de nuttige inzet van de opgewekte elektriciteit zijn meegenomen, kan de werkelijke energiebesparing worden bepaald.

Naast de thermische en operationele voorwaarden moet de installatie fysiek kunnen worden ingepast. Een gunstige uitlaatgastemperatuur biedt weinig perspectief wanneer de benodigde warmtewisselaar niet verantwoord in het uitlaatgastraject kan worden geplaatst. Bij andere warme circuits kunnen bestaande leidingroutes, pompcapaciteiten, afsluitmogelijkheden en onderhoudstoegang de uitvoerbaarheid bepalen. Afhankelijk van de installatie en de aard van de wijzigingen moeten ook de toepasselijke eisen van de classificatiemaatschappij en vlaggenstaat worden meegenomen.

Welke gegevens zijn nodig om de geschiktheid van een warmtebron vast te stellen?

Een eerste beoordeling begint met gegevens over de warmtebron en de omstandigheden waaronder deze tijdens het scheepsbedrijf beschikbaar is. Bij warmteterugwinning uit scheepsmotoren zijn het motortype, de motorconfiguratie, de gebruikte brandstof en de relevante belastingstoestanden van belang. Met deze gegevens kan worden vastgesteld hoeveel restwarmte de betrokken motoren tijdens verschillende bedrijfsperioden kunnen leveren.

Voor uitlaatgaswarmte zijn vooral de temperaturen en massadebieten bij de relevante motorbelastingen nodig. Daarbij moet duidelijk zijn op welk punt in het uitlaatgastraject deze waarden betrekking hebben. Ook de bestaande uitlaatgasconfiguratie, eventuele warmteverbruikers, de toegestane tegendruk en de voorwaarden voor uitlaatgasafkoeling moeten bekend zijn. Is uitlaatgasnabehandeling aanwezig, dan moet ook de invloed daarvan op de beschikbare warmte en de mogelijke plaatsing worden meegenomen.

Bij motorkoelwater zijn onder meer de aanvoer- en retourtemperaturen, debieten, drukcondities en bestaande temperatuurregeling relevant. Daarnaast moet duidelijk zijn welke koelwatercircuits aanwezig zijn, welke verbruikers daarop zijn aangesloten en hoe de oorspronkelijke koelfunctie bij verschillende motorbelastingen wordt verzorgd. Voor smeeroliekoeling, laadluchtkoeling en andere warme circuits zijn vergelijkbare gegevens nodig, afgestemd op de eigenschappen en de oorspronkelijke functie van het betreffende medium. De temperatuur alleen biedt onvoldoende informatie wanneer de vereiste retourtemperatuur, stroming of bestaande warmteafname onbekend is.

Naast de technische gegevens is inzicht nodig in het aantal uren dat de motoren bij verschillende belastingen draaien. Een motorgegevensblad met uitsluitend prestaties bij nominale belasting laat niet zien hoeveel warmte tijdens de gebruikelijke exploitatie beschikbaar komt. Daarvoor moeten ook het belastingprofiel, de bedrijfsduur en de omstandigheden waaronder de betrokken warmtebronnen kunnen worden benut, bekend zijn.

Fabrikantgegevens kunnen een geschikt uitgangspunt vormen, mits de opgegeven condities overeenkomen met de aanwezige motoruitvoering en configuratie. Bij een bestaand schip moeten daarnaast de werkelijk geïnstalleerde warmtewisselaars, leidingen, regelingen en eventuele eerdere wijzigingen worden bekeken. De oorspronkelijke tekeningen komen immers niet in alle gevallen overeen met de huidige installatie.

Wanneer belangrijke gegevens ontbreken of onvoldoende betrouwbaar zijn, kunnen gerichte metingen nodig zijn. Temperaturen en debieten moeten dan op geschikte meetpunten en onder representatieve, voldoende stabiele bedrijfscondities worden vastgesteld. Een temperatuurmeting zonder betrouwbare informatie over het bijbehorende debiet en de motorbelasting biedt onvoldoende basis om het beschikbare thermische vermogen nauwkeurig te berekenen.

De gemeten en berekende waarden moeten bovendien betrekking hebben op dezelfde bedrijfsperiode. Door temperaturen, debieten en belastingen uit verschillende, niet-vergelijkbare bedrijfsstanden te combineren, kan een warmtebalans ontstaan die niet overeenkomt met de werkelijke installatie. Met de verzamelde gegevens kan voor iedere relevante bedrijfsstand een eerste warmtebalans worden opgesteld. Daarin wordt onderscheid gemaakt tussen het warmtevermogen dat de oorspronkelijke bron bevat, de warmte die technisch verantwoord kan worden onttrokken en de warmte die na overdracht aan het nieuwe systeem beschikbaar komt. Ook de bestaande warmteafname en de technische beperkingen aan zowel de warme als de koude zijde moeten hierin worden meegenomen.

Door het verantwoord overdraagbare warmtevermogen per representatieve bedrijfsstand te koppelen aan het aantal bedrijfsuren, kan een eerste indicatie van de jaarlijks beschikbare warmte-energie worden berekend. Vervolgens moet worden vastgesteld gedurende welke perioden de beoogde toepassing deze warmte daadwerkelijk kan opnemen. Bij elektriciteitsproductie vormt deze berekening nog geen voorspelling van de jaarlijkse netto elektriciteitsproductie. Daarvoor zijn ook de prestaties van de gekozen omzettingscyclus, de koelcondities en het eigen energieverbruik van de installatie nodig.

Voor een eerste technische selectie hoeven nog niet alle warmtewisselaars, pompen en leidingen van een toekomstige WHRS definitief te zijn gedimensioneerd. Wel moeten de beschikbare warmte, de toegestane warmteonttrekking en de belangrijkste bedrijfsgrenzen voldoende betrouwbaar bekend zijn. Blijven juist deze gegevens onzeker, dan kan een gedetailleerde prestatievoorspelling nauwkeuriger lijken dan de beschikbare informatie rechtvaardigt.

Wanneer is een warmtebron daadwerkelijk geschikt voor restwarmte-terugwinning?

Een warmtebron is daadwerkelijk geschikt voor restwarmte-terugwinning wanneer de temperatuur en het massadebiet voldoende bruikbare warmte bieden, deze warmte tijdens de relevante bedrijfsperioden beschikbaar blijft en de benodigde warmteonttrekking binnen de technische grenzen van de bestaande scheepsinstallatie kan plaatsvinden. Uitlaatgaswarmte kan daarvoor aantrekkelijk zijn wanneer voldoende thermisch vermogen beschikbaar is zonder ontoelaatbare tegendruk, afkoeling of verstoring van de uitlaatgasinstallatie. Motorkoelwater en andere warme circuits kunnen geschikt zijn wanneer de warmteoverdracht past bij de vereiste temperatuurregeling en de oorspronkelijke koel- of smeerfunctie behouden blijft.

De beschikbare warmte moet daarnaast kunnen worden overgedragen aan een toepassing die bij het temperatuurniveau past. Voor directe warmtebenutting is voldoende gelijktijdige warmtevraag nodig. Bij elektriciteitsproductie moeten ook het temperatuurverschil met de koude zijde, de beschikbare koelcapaciteit en het te verwachten netto elektrische vermogen worden beoordeeld. De geschiktheid wordt dus niet bepaald door een hoge temperatuur, een groot koelwaterdebiet of het nominale motorvermogen alleen. Beslissend is hoeveel restwarmte tijdens het werkelijke scheepsbedrijf verantwoord kan worden onttrokken, hoeveel daarvan de beoogde toepassing bereikt en of die energie nuttig kan worden ingezet.

Wanneer dit voldoende is vastgesteld, kan worden beoordeeld welke restwarmte-terugwininstallatie bij de warmtebron past. Een technisch geschikte warmtebron vormt daarmee een noodzakelijke basis voor een WHRS, maar is nog geen bewijs van een bepaalde elektrische opbrengst, brandstofbesparing of economische haalbaarheid.

Dit artikel binnen de reeks

De geschiktheid van een warmtebron vormt het technische vertrekpunt voor de keuze tussen directe warmtebenutting, een stoomcyclus en ORC. Bij schepen met meerdere motoren hangt het beschikbare warmteaanbod bovendien af van de gelijktijdige motorinzet en belastingverdeling. Hoe deze voorwaarden samenhangen met de overige scheepssystemen, komt aan bod bij de systeemkeuze en integratie van een WHRS.