Systeemkeuze en integratie van restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen
Publicatiedatum:
Een restwarmte-terugwininstallatie kan warmte uit uitlaatgassen, motorkoelwater en andere geschikte warme circuits benutten voor verwarming of elektriciteitsproductie. Welke uitvoering bij een schip past, hangt niet alleen af van de hoeveelheid beschikbare restwarmte. Ook het temperatuurniveau, de bestaande energiebehoefte en de mogelijkheden om de warmte te onttrekken en af te voeren bepalen welke toepassing technisch zinvol is.
Voor de systeemkeuze moeten de warmtebronnen en de scheepsinstallaties in samenhang worden beoordeeld. De uitlaatgasafvoer en motorkoeling stellen verschillende grenzen aan warmteonttrekking. Bij elektriciteitsproductie komen daar de condensor, het boordnet en de samenwerking met bestaande generatorsets bij. Vooral wanneer meerdere motoren worden gebruikt of andere energiebesparende maatregelen zijn voorzien, kan het warmteaanbod tijdens de exploitatie sterk veranderen. De gekozen uitvoering moet daarom passen bij de omstandigheden waarin de terugwinning daadwerkelijk zal functioneren.
Welke vorm van restwarmte-terugwinning past bij de energiebehoefte?
Wanneer een schip gedurende voldoende bedrijfsuren warmte nodig heeft voor verwarming, warmwatervoorziening of andere thermische toepassingen, kan directe warmtebenutting een geschikte mogelijkheid zijn. De warmte wordt dan via een warmtewisselaar overgedragen aan een verbruiker of een daarvoor bedoeld warmtecircuit. Het temperatuurniveau moet aansluiten op de vereiste warmtelevering en de warmtevraag moet voldoende samenvallen met het beschikbare warmteaanbod.
Wanneer vooral elektriciteit nodig is, kan omzetting via een stoomcyclus of Organic Rankine Cycle (ORC) worden onderzocht. Deze technieken stellen verschillende eisen aan het beschikbare temperatuurniveau, de warmteoverdracht en de aanvullende scheepsvoorzieningen. Een ORC kan onder geschikte omstandigheden warmte benutten waarvoor een conventionele stoominstallatie minder praktisch is. Daarmee staat echter nog niet vast dat ORC bij iedere warmtebron de beste oplossing vormt.
De beschikbare warmte en de bestaande energiebehoefte bepalen samen de keuze tussen directe warmtebenutting, een stoomcyclus en ORC. Daarbij moet ook worden vastgesteld welke warmte al nuttig aan boord wordt gebruikt. Wanneer een nieuwe terugwinningsinstallatie warmte aan bestaande verbruikers onttrekt, kan elders aanvullende energie nodig worden om hun oorspronkelijke functie te behouden. De geschikte omzettingsroute volgt daardoor niet uit het hoogste beschikbare warmtevermogen, maar uit de energieproductie die het schip met de gekozen uitvoering daadwerkelijk kan verminderen.
Warmtebronnen beoordelen bij de werkelijke motorinzet
Uitlaatgassen en motorkoelwater verschillen in temperatuur en in de manier waarop hun warmte beschikbaar komt. Bij uitlaatgassen bepalen het massadebiet, de temperatuur en de toegestane afkoeling hoeveel warmte kan worden onttrokken. Bij motorkoelwater spelen ook de voorgeschreven motortemperaturen, de circulatie en de bestaande temperatuurregeling een belangrijke rol.
Een hoog temperatuurniveau is op zichzelf onvoldoende om een warmtebron geschikt te verklaren. De warmtestroom moet gedurende voldoende bedrijfsuren beschikbaar zijn en onder de vereiste technische omstandigheden aan de gekozen installatie kunnen worden overgedragen. Daarbij maakt het verschil of de warmte rechtstreeks aan een verbruiker wordt geleverd of via een water- of thermische-oliekring wordt getransporteerd. Zo'n tussenkring kan de aansluiting vereenvoudigen, maar creëert geen aanvullende oorspronkelijke warmtebron. Bij de geschiktheid van een warmtebron voor restwarmte-terugwinning moeten daarom de oorsprong, temperatuur, hoeveelheid en bestaande benutting van de warmte worden onderscheiden. Een warmtebalans die alleen het nominale motorbedrijf beschrijft, geeft onvoldoende inzicht wanneer het schip gedurende lange perioden op andere belastingen functioneert.
Op schepen met meerdere motoren verandert het beschikbare warmteaanbod bovendien met de gekozen motorcombinatie. Twee gedeeltelijk belaste generatorsets hoeven niet dezelfde uitlaatgas- en koelwatercondities te leveren als één zwaarder belaste set. Een uitgeschakelde motor levert geen voortdurende verbrandingswarmte, terwijl een andere motor door de gewijzigde belasting juist meer warmte kan afgeven.
Ook de aansluiting van de afzonderlijke warmtebronnen beïnvloedt de mogelijkheden. Een gemeenschappelijk warmtecircuit kan warmte van meerdere motoren transporteren, maar de temperatuurverdeling en regeling moeten blijven passen bij wisselende motorcombinaties. De invloed van meerdere draaiende motoren op de beschikbare restwarmte is daarom vooral relevant wanneer het schip regelmatig generatorsets bijschakelt, uitschakelt of op uiteenlopende belastingen gebruikt. Voor de keuze van de warmtevoorziening telt welke motoren tijdens dezelfde bedrijfsperioden daadwerkelijk warmte leveren en hoe die warmte verantwoord naar de terugwinningsinstallatie kan worden gebracht.
Uitlaatgaswarmte onttrekken zonder de motorwerking te beperken
Een uitlaatgaswarmtewisselaar moet binnen de grenzen van de bestaande uitlaatgasinstallatie functioneren. De warmtewisselaar neemt energie uit de uitlaatgasstroom op, maar veroorzaakt tegelijkertijd stromingsweerstand. Daardoor moet de totale uitlaattegendruk binnen de toegestane motorgrenzen blijven, rekening houdend met de drukverliezen van leidingen, geluiddempers, uitlaatgasketels en eventuele nabehandelingsapparatuur.
Ook de toegestane afkoeling van de uitlaatgassen begrenst de terugwinning. De brandstof, gassamenstelling en plaatselijke oppervlaktetemperaturen beïnvloeden onder welke omstandigheden condensatie of corrosie kan optreden. Bepaalde uitlaatgasnabehandelingssystemen hebben bovendien een geschikt temperatuurbereik nodig. De plaats van een aanvullende warmtewisselaar moet daarom worden beoordeeld in samenhang met de volledige uitlaatgasroute. De combinatie van temperatuur- en drukvoorwaarden bepaalt de grenzen die tegendruk en uitlaatgastemperatuur aan de terugwinning van uitlaatgaswarmte stellen. Een groter warmtewisselaaroppervlak of een hogere warmteonttrekking is niet vanzelf gunstiger wanneer daardoor de motorgrenzen worden benaderd of extra verliezen ontstaan.
Bij de systeemkeuze tellen ook de werking tijdens deellast, mogelijke vervuiling en de beschikbaarheid van reinigings- en bypassvoorzieningen mee. De oorspronkelijke uitlaatgasafvoer moet behouden blijven wanneer de WHRS wordt teruggeregeld of buiten bedrijf is. Welke uitvoering daarvoor nodig is, hangt af van de motor en de gekozen warmtewisselaarconfiguratie.
Koelwaterwarmte benutten met behoud van de oorspronkelijke koeling
Motorkoelwater kan onder geschikte omstandigheden warmte leveren voor directe toepassingen of de warme zijde van een ORC. Vooral een hoogtemperatuurkoelcircuit kan hiervoor mogelijkheden bieden. De aansluiting moet echter passen bij de voorgeschreven motortemperaturen en de bestaande circulatie- en regelvoorzieningen.
Een aanvullende warmtewisselaar kan een deel van de warmte opnemen die anders via de oorspronkelijke motorkoeler zou worden afgevoerd. De thermostatische regeling kan deze verandering onder geschikte omstandigheden opvangen door de oorspronkelijke warmteafvoer te verminderen. Wanneer de aanvullende warmteonttrekking groter wordt dan de beschikbare regelruimte, kan het koelwater echter te ver afkoelen.
Naast de temperatuurregeling is de hydraulische aansluiting belangrijk. Een warmtewisselaar veroorzaakt drukverlies en kan de verdeling van het koelwater veranderen. Bij een serieschakeling kan de extra weerstand het pompwerkpunt beïnvloeden. Bij een parallelle aansluiting moet voldoende circulatie door de motor en andere aangesloten onderdelen behouden blijven. Voor de benutting van koelwaterwarmte zonder verstoring van de motorkoeling zijn daarom zowel de temperatuurregeling als de waterstroming bepalend. De WHRS moet de warmteonttrekking kunnen verminderen wanneer de motor minder warmte produceert. Ook bij uitval of onderhoud van de terugwinning moeten de noodzakelijke motorkoeling en watercirculatie beschikbaar blijven. De warmte die verantwoord uit het motorkoelwater kan worden onttrokken, is dan ook niet automatisch gelijk aan de totale warmte die het koelcircuit tijdens motorbedrijf transporteert.
De condensor vraagt een afzonderlijke beoordeling van de scheepskoeling
Bij een elektriciteitsproducerende ORC moet de resterende proceswarmte na de expansie via de condensor worden afgevoerd. De beschikbare koelwatertemperatuur, het debiet en de warmteoverdragende capaciteit bepalen mede hoeveel elektriciteit het kringproces kan leveren. Ook bij een gunstige warmtebron kan het elektrische vermogen daardoor beperkt blijven wanneer de koude zijde onvoldoende geschikt is.
Voor de scheepskoeling maakt het verschil welke oorspronkelijke warmtebron de ORC benut. Bij terugwinning uit uitlaatgassen kan warmte die eerder via de schoorsteen aan de omgeving werd afgegeven, voortaan via de condensor aan het koelsysteem worden overgedragen. Bij terugwinning uit motorkoelwater kan juist een gedeelte van de oorspronkelijke koelbelasting naar de ORC-condensor worden verplaatst. De volledige warmteverdeling bepaalt daarom mede wanneer het bestaande koelwatersysteem voor een WHRS-condensor moet worden aangepast. Het totale condensorvermogen mag niet zonder beoordeling als volledig nieuwe koelbelasting boven op alle oorspronkelijke warmtestromen worden opgeteld.
Zelfs wanneer voldoende totale koelcapaciteit beschikbaar is, kunnen de leidingconfiguratie, pompcapaciteit en plaats van aansluiting een beperking vormen. De noodzakelijke koeling van andere apparatuur moet daarbij behouden blijven. Soms volstaan een andere waterverdeling of aanvullende aansluitingen, terwijl in andere situaties uitbreiding van de koelvoorzieningen nodig is. Wanneer een tekort uitsluitend onder bepaalde omstandigheden optreedt, kan gecontroleerde vermindering van de ORC-productie een technisch aanvaardbaar alternatief zijn.
Een warmteafhankelijke generator aansluiten op het boordnet
Voor elektriciteitsproductie moet de WHRS-generator passen bij de bestaande elektrische distributie en de gekozen generatorregeling. Afhankelijk van de uitvoering kan een rechtstreekse aansluiting of een koppeling via vermogenselektronica nodig zijn. Ook de beveiligingen, vermogensverdeling en samenwerking met het power-managementsysteem (PMS) moeten geschikt zijn.
De beschikbare WHRS-productie verandert met het warmteaanbod en de koelcondities. Daarmee onderscheidt zij zich van een conventionele generatorset, waarvan het elektrische vermogen binnen de toegestane motorgrenzen rechtstreeks via de brandstoftoevoer kan worden geregeld. Het boordnet moet bovendien kunnen blijven functioneren wanneer de WHRS minder vermogen levert of onverwacht uitvalt.
Bij de afstemming van elektriciteitsproductie uit restwarmte op het boordnet moet worden vastgesteld hoeveel vermogen de bestaande generatorsets kunnen overdragen, welke minimale belastingen gelden en hoeveel vermogensreserve nodig blijft. Een draaiende generatorset gedeeltelijk ontlasten vraagt een andere beoordeling dan een volledige set uitschakelen. Wanneer de WHRS warmte benut uit generatorsets die door de opgewekte elektriciteit zelf minder zwaar worden belast, kan bovendien het beschikbare warmteaanbod verschuiven. De motorbelasting en WHRS-productie moeten dan bij dezelfde uiteindelijke bedrijfsconfiguratie worden bepaald. Zo wordt duidelijk hoeveel elektriciteit de installatie technisch kan produceren en welk gedeelte daarvan veilig en nuttig door het schip kan worden opgenomen. Die twee waarden hoeven tijdens iedere bedrijfsstand niet gelijk te zijn.
De systeemkeuze afstemmen op toekomstige energiebesparende maatregelen
De warmtebronnen van een schip kunnen veranderen wanneer andere energiebesparende maatregelen worden uitgevoerd. Een verbeterde romp, aangepaste scheepsschroef of windondersteunde voortstuwing kan het benodigde motorvermogen verminderen. Daardoor kunnen de uitlaatgas- en koelwatercondities veranderen, terwijl de technische energie-efficiëntie van het schip als geheel juist verbetert.
Ook elektrische energiebesparing kan de inzet van hulpmotoren veranderen. Minder draaiende generatorsets of een andere belastingverdeling kan invloed hebben op de warmte die aan een WHRS beschikbaar blijft. Thermische energiebesparing kan een tegengesteld effect hebben: wanneer bestaande warmteverbruikers minder motorwarmte nodig hebben, kan een groter gedeelte van het oorspronkelijke warmteaanbod voor aanvullende terugwinning beschikbaar komen. Bij een geplande WHRS moet daarom de invloed van andere energiebesparende maatregelen op de beschikbare restwarmte worden meegenomen. De toekomstige warmtebalans is daarbij belangrijker dan een eenvoudige optelling van afzonderlijke besparingspercentages.
Een installatie die uitsluitend op het bestaande motorbedrijf is afgestemd, kan na een voortstuwingsverbetering minder geschikte warmte ontvangen. Dat betekent niet automatisch dat de totale energiebesparing afneemt. De directe besparing van de andere maatregel kan groter zijn dan de vermindering van de WHRS-opbrengst.
Van systeemconcept naar verdere engineering
De eerste systeemkeuze moet duidelijk maken welke warmtebronnen geschikt zijn, welke bestaande verbruikers voorrang behouden en hoe de warmte technisch verantwoord kan worden gebruikt. Ook moet bekend zijn waar de belangrijkste beperkingen liggen in het uitlaatgastraject, de motorkoeling, de condensor en het boordnet. Deze gegevens vormen het uitgangspunt voor de verdere uitwerking van de gekozen installatie.
Voor ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallaties voor schepen ondersteunen wij samen met een gespecialiseerde internationale partner de beoordeling, selectie, engineering en integratie van passende configuraties. De werkelijke motor- en warmtegegevens vormen daarbij het uitgangspunt voor de keuze van warmtewisselaars, eventuele tussenkringen en de ORC-opbouw.
Wanneer een technisch passende configuratie is vastgesteld, kan binnen dimensionering en prestatiebeoordeling van restwarmte-terugwininstallaties worden onderzocht welke installatiecapaciteit bij het vaar- en belastingprofiel past en hoeveel netto energie daadwerkelijk kan worden geleverd. De fysieke inbouw en de economische waarde vragen daarna om afzonderlijke beoordelingen.
Binnen het bredere onderwerp restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen is systeemkeuze daarmee de stap waarin wordt vastgesteld of beschikbare motorwarmte op een geschikte manier kan worden verbonden met een nuttige energietoepassing. Pas wanneer warmtebron, warmteoverdracht, koeling en energieafname onder dezelfde bedrijfsomstandigheden bij elkaar passen, ontstaat een betrouwbare technische basis voor verdere uitwerking.