Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.

Restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen

Illustration of a waste heat recovery system (WHRS) with a control panel and pipework in a ship's engine room.

Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) benut warmte uit onder meer uitlaatgassen en motorkoelwater voor verwarming of elektriciteitsproductie. Wanneer het schip daardoor minder energie op een andere manier hoeft op te wekken, kunnen het brandstofverbruik en de CO2-uitstoot dalen. Of een investering zinvol is, hangt niet alleen af van de hoeveelheid beschikbare warmte. Ook het temperatuurniveau, het moment waarop die warmte vrijkomt en de mogelijkheden om resterende warmte af te voeren, tellen mee. De motorbelasting en bedrijfsuren moeten daarom worden bekeken in samenhang met de bestaande warmteverbruikers, de elektrische vraag en de technische inpassing. Binnen restwarmte-terugwinning richten wij ons specifiek op de Organic Rankine Cycle (ORC). Samen met een gespecialiseerde internationale partner ondersteunen wij bij de beoordeling, engineering, integratie en implementatie van ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallaties voor bestaande schepen en nieuwbouwprojecten.

Van restwarmtebron naar bruikbare energie

Een verbrandingsmotor zet een deel van de energie uit brandstof om in mechanisch vermogen. Een ander deel verlaat de motor als warmte via uitlaatgassen, koelwater, smeerolie en andere koelstromen. Met een WHRS kan een gedeelte van die warmte opnieuw worden benut, rechtstreeks voor verwarming of via een thermodynamisch kringproces voor elektriciteitsproductie.

Voor het schip is vooral van belang welke bestaande energieproductie hiermee kan worden verminderd. Bij directe warmtebenutting moeten de warmtebron en de verbruiker op hetzelfde moment beschikbaar zijn en qua temperatuur bij elkaar passen. Voor elektriciteitsproductie moet de warmte bovendien geschikt zijn voor omzetting in mechanisch vermogen en moet de resterende warmte kunnen worden afgevoerd. De aanwezigheid van een warme stroom zegt dus nog niet hoeveel bruikbare energie deze kan opleveren.

Ook warmte die aan boord al nuttig wordt gebruikt, telt mee. Gaat warmte die nu naar een thermische verbruiker gaat voortaan naar een ORC, dan moet op een andere manier in die bestaande warmtebehoefte worden voorzien. Eventueel extra brandstofverbruik daarvoor wordt meegenomen in de scheepsbalans. De beoordeling richt zich daarmee op de aanvullende besparing voor het schip, niet alleen op de elektriciteit die de nieuwe installatie produceert.

Temperatuur, debiet en bedrijfsuren bepalen de bruikbare warmte

Bij uitlaatgassen bepalen de temperatuur, het massadebiet en de toegestane afkoeling hoeveel thermisch vermogen kan worden overgedragen. Voor een eerste beoordeling zijn motorgegevens nodig bij de belastingen waarop de motor daadwerkelijk draait. Daarnaast beïnvloeden de gassamenstelling en de mate van vervuiling welke warmtewisselaar geschikt is en hoe deze binnen de motorgrenzen kan blijven functioneren.

Motorkoelwater bevat eveneens warmte, doorgaans op een lager temperatuurniveau. Die warmte kan bruikbaar zijn voor een thermische verbruiker met een passende temperatuurbehoefte. Gaat het om elektriciteitsproductie, dan speelt ook het temperatuurverschil met de beschikbare koeling een belangrijke rol. Dezelfde hoeveelheid warmte biedt op een lagere temperatuur daardoor niet dezelfde omzettingsmogelijkheden als op een hogere temperatuur.

Ook smeerolie en andere warme processtromen kunnen in de beoordeling worden meegenomen. Stoom en thermische olie kunnen warmte van zulke bronnen naar een verbruiker of terugwinningsinstallatie transporteren. Dat maakt ze op zichzelf nog geen extra warmtebronnen. De warmtebalans moet daarom duidelijk maken waar de energie oorspronkelijk vandaan komt en welk deel ervan al nuttig wordt gebruikt.

Voor de energieopbrengst telt naast temperatuur en debiet ook wanneer en hoe lang de warmte beschikbaar is. Een hoge piektemperatuur levert weinig jaarenergie op wanneer het bijbehorende debiet of het aantal bedrijfsuren beperkt is. Een vergelijking van het warmteaanbod met de warmte- en elektriciteitsvraag over dezelfde bedrijfsperioden laat zien welk deel het schip daadwerkelijk kan benutten.

De omzettingsroute volgt uit warmtebron en energiebehoefte

Wanneer aan boord een passende warmtebehoefte bestaat, kan directe warmtebenutting een logische keuze zijn. Een warmtewisselaar draagt de teruggewonnen warmte dan bijvoorbeeld over aan een water- of thermische-oliecircuit. Daarbij moet het gewenste temperatuurniveau met voldoende marge voor de warmteoverdracht kunnen worden bereikt.

Bij een stoomgebaseerd systeem wordt geschikte warmte gebruikt om stoom te produceren. Die stoom kan rechtstreeks een thermische verbruiker voeden of via een stoomturbine een generator aandrijven. Hoeveel aanvullende apparatuur daarvoor nodig is en hoe deze in het schip past, hangt mede af van de beschikbare warmte en de bestaande stoomvoorzieningen.

Een ORC gebruikt voor het kringproces een organisch werkmedium in plaats van water. Door het medium en de cyclus op de warmtebron af te stemmen, kan ook warmte worden benut waarvoor een conventionele stoominstallatie minder praktisch is. Er bestaat geen universele temperatuurgrens die voor iedere uitvoering bepaalt of stoom of ORC de beste keuze is.

Wat het schip nodig heeft, vormt daarom het uitgangspunt voor de keuze: bruikbare warmte, elektriciteit of een combinatie daarvan. Voor iedere kansrijke route worden de netto opbrengst en de benodigde voorzieningen vergeleken. Een combinatie van warmtebenutting en elektriciteitsproductie kan passend zijn wanneer de temperatuurniveaus en de afname op elkaar aansluiten. Dezelfde energie mag daarbij niet tweemaal als beschikbaar of teruggewonnen worden meegeteld.

ORC verbindt warmtebron met elektriciteitsproductie

In een ORC-installatie circuleert een organisch werkmedium in een gesloten kring. Een pomp brengt het vloeibare medium op druk, waarna aan de warme zijde warmte wordt toegevoerd en het medium verdampt. De damp expandeert vervolgens in een expansiemachine die een generator aandrijft. Afhankelijk van de uitvoering wordt hiervoor een turbine of een ander type expansiemachine gebruikt.

Na de expansie wordt in de condensor warmte afgevoerd, zodat het werkmedium weer vloeibaar wordt. De pomp voert het daarna opnieuw naar de warme zijde. Hoeveel elektriciteit de ORC kan produceren, hangt af van het beschikbare warmteaanbod, de condensatiecondities en de eigenschappen van het gekozen werkmedium.

De warmtebron hoeft niet rechtstreeks op de ORC-kring te zijn aangesloten. Een afzonderlijk water- of thermische-oliecircuit kan de warmte naar de installatie transporteren. Deze tussenkring heeft een andere functie dan de gesloten kring waarin het organische werkmedium circuleert. De keuze voor zo'n tussenkring beïnvloedt de fysieke scheiding van systemen, de benodigde temperatuurverschillen en het hulpverbruik.

Bij de keuze en integratie van een WHRS-installatie gaat het daarom om meer dan de ORC-module alleen. Warmtewisselaars, pompen en koeling moeten samen de juiste bedrijfscondities kunnen leveren. Ook de elektrische aansluiting en beveiligingen moeten op de bestaande scheepsinstallatie worden afgestemd. Pas wanneer deze onderdelen in samenhang zijn bekeken, is duidelijk welk deel van de moduleprestatie aan boord daadwerkelijk bruikbaar is.

Motorconfiguratie en brandstof bepalen de warmtecondities

Restwarmte-terugwinning kan worden onderzocht voor zee- en kustvaartschepen, ferries, offshorevaartuigen en binnenvaartschepen. Het geïnstalleerde motorvermogen geeft daarbij een eerste indicatie, maar is op zichzelf onvoldoende om de opbrengst vast te stellen. Vooral de inzet van de afzonderlijke motoren en de warmte die zij bij verschillende belastingen afvoeren, bepalen welke terugwinning kansrijk is.

Een ORC benut warmte die de motor afgeeft en verandert daarmee niet rechtstreeks het verbrandingsprincipe. Toepassing kan daardoor worden onderzocht bij verschillende vloeibare en gasvormige brandstoffen en bij dual-fuelmotoren. De motoruitvoering en brandstof blijven wel van belang, omdat zij mede de temperaturen, debieten en uitlaatgassamenstelling bepalen waarmee warmtewisselaars en materialen te maken krijgen.

Bij een voorgenomen verandering van motor of brandstof moet ook worden gekeken naar de gevolgen voor de terugwinning. De ORC kan bruikbaar blijven, terwijl warmtewisselaars, de regeling of het toegestane werkgebied aanpassing vragen. Door de veranderde omstandigheden in de warmte- en energiebalans te verwerken, wordt duidelijk welke onderdelen behouden kunnen blijven en wat verder moet worden uitgewerkt.

De warme zijde wordt afgestemd op de motorinstallatie

Bij terugwinning uit uitlaatgassen moet de warmtewisselaar passen binnen de grenzen van de motor en het bestaande uitlaatgastraject. Niet alleen de weerstand van de warmtewisselaar telt daarbij mee, maar ook die van leidingen, dempers en nabehandelingsapparatuur. De totale tegendruk wordt beoordeeld voor zowel de schone installatie als de hogere drukval die bij vervuiling kan ontstaan.

Hoe ver de uitlaatgassen mogen worden afgekoeld, hangt af van de brandstof, de gassamenstelling en de gebruikte materialen. Naast de gastemperatuur zijn ook de plaatselijke oppervlaktetemperaturen in de warmtewisselaar belangrijk vanwege mogelijke condensatie en corrosie. De plaatsing moet bovendien rekening houden met de temperatuur die eventuele nabehandelingsapparatuur nodig heeft. De warmteterugwinning moet daarmee passen bij de andere noodzakelijke functies van hetzelfde uitlaatgastraject.

Bij motorkoelwater blijft de vereiste motortemperatuur leidend. Warmteonttrekking mag de motor niet te koud maken en mag evenmin de noodzakelijke koeling beperken. Waterstromen, drukverliezen en retourtemperaturen moeten daarom passen bij de bestaande koelinstallatie. Ook wanneer de ORC stopt, moeten de koelers en bijbehorende regel- of bypassvoorzieningen de vereiste koeling kunnen blijven verzorgen.

Als een installatie meerdere warmtebronnen benut, vraagt iedere bron om een passende aansluiting. De beschikbare vermogens kunnen niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld, omdat ook de temperatuurniveaus bepalend zijn. Bovendien reageren uitlaatgassen en koelwater verschillend op veranderingen in motorbelasting. De regeling moet met deze verschillen rekening houden, zodat de terugwinning met de motorinstallatie kan samenwerken.

Koelcapaciteit bepaalt mede het realiseerbare vermogen

Ook de koude zijde stelt grenzen aan het realiseerbare vermogen van een ORC. Slechts een deel van de toegevoerde warmte wordt omgezet in mechanisch vermogen; de resterende warmte wordt grotendeels via de condensor afgevoerd. De temperatuur van het koelmedium beïnvloedt daarbij de condensatiedruk en de mogelijke elektriciteitsopbrengst. Vooral bij een relatief lage brontemperatuur kan warmer koelwater de productie beperken.

Voor aansluiting op een bestaand laagtemperatuurkoelcircuit is de werkelijk beschikbare capaciteit bepalend. Daarbij blijven ook de andere aangesloten verbruikers meetellen. Het waterdebiet, de pompen, de leidingweerstand en de centrale koelers moeten samen de vereiste warmte kunnen afvoeren, ook bij de hoogste relevante koelwatertemperaturen in het vaargebied.

Hoeveel extra belasting de condensor voor het totale koelsysteem veroorzaakt, hangt af van waar de warmte eerder werd afgevoerd. Warmte uit motorkoelwater werd mogelijk al via hetzelfde scheepskoelsysteem afgevoerd. Een ORC kan dan een deel van die warmteafvoer verplaatsen, zonder dat de volledige condensorwarmte als extra belasting meetelt. Bij benutting van uitlaatgaswarmte die eerder via de schoorsteen verdween, kan juist extra warmte naar de koeling worden gebracht. Daarom worden de situaties vóór en na installatie voor de betrokken circuits met elkaar vergeleken.

Zelfs wanneer de totale warmteafvoer nauwelijks verandert, kan een afzonderlijke leidingtak of koeler onvoldoende capaciteit hebben. Eventuele aanpassingen worden daarom per aansluiting uitgewerkt. Als de warmteafvoer tijdens bedrijf beperkt raakt, moet de regeling de ORC-productie daarop kunnen aanpassen. De verwachte elektriciteitsopbrengst hangt zo niet alleen af van de beschikbare warmte, maar ook van wat de koeling kan afvoeren.

Afstemming van de elektrische productie op het boordnet

Elektriciteit uit een WHRS heeft pas waarde wanneer het boordnet deze kan opnemen en daardoor minder andere elektriciteit hoeft op te wekken. De generator, beveiligingen en eventuele vermogenselektronica moeten daarom passen bij de aanwezige elektrische installatie. Spanning, frequentie en parallelbedrijf worden afgestemd op de samenwerking met de andere energiebronnen en het power-managementsysteem.

Voor de brandstofbesparing maakt het verschil of een generatorset minder zwaar wordt belast of volledig kan worden gestopt. Ook het rendement van de resterende sets en de benodigde vermogensreserve veranderen daarbij mee. De warmteafhankelijke WHRS-productie moet daarom in de bedrijfsstrategie worden opgenomen, terwijl de noodzakelijke voorzieningen voor uitval beschikbaar blijven.

Bij energieopslag, hybride voortstuwing of walstroom moet per bedrijfsmodus duidelijk zijn wanneer warmte beschikbaar is en waar de opgewekte elektriciteit kan worden gebruikt. Wanneer productie en afname niet samenvallen, moet worden onderzocht of opslag mogelijk is of de productie moet worden begrensd. De maximaal mogelijke elektriciteitsopbrengst kan daardoor verschillen van de energie die het schip daadwerkelijk nuttig kan inzetten.

Warmtebeschikbaarheid en regeling bij wisselende motorbelasting

De hoeveelheid beschikbare restwarmte verandert met de motorbelasting. Daarbij variëren onder meer het uitlaatgasdebiet, de uitlaatgastemperatuur en de warmte die via het koelwater vrijkomt. De ORC-regeling moet de circulatie, warmteopname en elektriciteitsproductie hierop aanpassen, binnen het toegestane werkgebied van de warmtewisselaars, de expansiemachine en de condensor.

Bij meerdere motoren is vooral van belang welke motoren draaien en hoe de belasting is verdeeld. Twee schepen met hetzelfde geïnstalleerde motorvermogen kunnen daardoor toch een verschillend bruikbaar warmteaanbod hebben. De bedrijfsuren en belastingen per motor vormen daarom een betere basis voor de opbrengstberekening dan het totale nominale vermogen. Een installatie met meerdere ORC-modules kan daarbij andere mogelijkheden bieden om de terugwinning op de motorinzet af te stemmen.

Ook het gedrag tijdens opstarten, afschakelen en snelle belastingwisselingen verdient aandacht. Warmte die in apparatuur en vloeistofcircuits is opgeslagen, verdwijnt immers niet onmiddellijk wanneer een motor of generator stopt. De regeling en storingsreacties moeten rekening houden met dit thermische gedrag. Perioden waarin de ORC buiten het bruikbare werkgebied valt, tellen bovendien mee in de verwachte jaaropbrengst.

Van piekvermogen naar netto energie over het vaarprofiel

Voor een investeringsbesluit moet duidelijk zijn welk vermogen precies wordt opgegeven. Het thermische vermogen van de warmtebron, de warmte die aan de cyclus wordt overgedragen en het elektrische generatorvermogen zijn verschillende grootheden. Vermogen wordt uitgedrukt in kW, terwijl de geproduceerde energie over een bepaalde periode wordt uitgedrukt in kWh of MWh. Een hoog beschikbaar warmtevermogen betekent dus niet dat hetzelfde vermogen aan elektriciteit kan worden geproduceerd.

Om de netto elektrische productie te bepalen, wordt het eigen hulpverbruik van het bruto generatorvermogen afgetrokken. Voor de bijdrage aan het schip tellen ook aanvullende circulatiepompen, koeling en andere voorzieningen buiten de ORC-module mee. Daardoor kan de nettoprestatie aan de moduleaansluiting verschillen van de netto opbrengst van het volledige systeem. Bestaand hulpverbruik wordt alleen als extra belasting meegerekend voor zover het door de nieuwe installatie verandert.

De netto jaarproductie hangt af van de elektriciteitsopbrengst onder verschillende warmte- en koelcondities en het aantal bedrijfsuren onder die omstandigheden. Ook onderhoud, opstartperioden en momenten met onvoldoende warmteaanbod of elektrische afname spelen een rol. Voor een betrouwbare beoordeling van WHRS-capaciteit en jaaropbrengst volstaat het daarom niet om het nominale vermogen met alle vaaruren te vermenigvuldigen.

Hoeveel brandstof hiermee wordt bespaard, hangt af van de energieproductie die daadwerkelijk wordt vervangen. Bij hoofd- en hulpmotoren gaat het om hun veranderde werkpunten; bij directe warmtebenutting om de brandstof voor de warmteproductie die niet meer nodig is. Eventuele nadelige effecten van extra uitlaattegendruk of vervangende verwarming worden eveneens meegerekend. De uitkomst geeft daarmee inzicht in de besparing voor het schip als geheel.

Meten en verifiëren van de teruggewonnen energie

Om te beoordelen hoe een WHRS functioneert, worden het warmteaanbod, de warmteoverdracht en de elektrische productie met elkaar vergeleken. Aan de warme zijde geven temperaturen en debieten inzicht in de overgedragen warmte. Daarbij moeten ook mediumeigenschappen, druk en eventuele faseveranderingen worden meegenomen. Bij condenserende stoom is alleen een temperatuurverschil bijvoorbeeld onvoldoende om de warmteoverdracht vast te stellen. Aan de koude zijde helpen temperatuur- en debietmetingen om de warmteafvoer en condensatiecondities te verklaren.

Voor de netto elektrische bijdrage worden de generatorproductie, het hulpverbruik en de bedrijfsstatus over dezelfde perioden geregistreerd. Het meetschema legt vast welke pompen, koelvoorzieningen en elektrische verliezen binnen de meetgrens vallen. Zo kunnen een leveranciersopgave en metingen aan boord met elkaar worden vergeleken zonder verschillende systeemgrenzen door elkaar te gebruiken.

Een daling van de elektriciteitsproductie kan samenhangen met minder warmteaanbod, warmer koelwater of een begrenzing vanuit het boordnet. Dat hoeft dus niet te betekenen dat de installatie slechter functioneert. De vermogensgegevens moeten samen met de omstandigheden tijdens de meting worden beoordeeld. Kalibratie en meetonzekerheid zijn vooral belangrijk wanneer het onderzochte verschil klein is ten opzichte van de gemeten energiestromen.

Voor het vaststellen van de brandstofbesparing is bovendien een referentiesituatie nodig met vergelijkbare voortstuwing en energiebehoefte. Een gemeten netto elektrische opbrengst laat op zichzelf nog niet zien hoeveel brandstof de andere installaties minder verbruiken. Contractuele prestatieafspraken, operationele beoordelingen en formele indexberekeningen vragen daarom ieder om passende meet- en acceptatievoorwaarden. De voorgeschreven gegevens voor EEDI of EEXI dienen daarbij een ander doel dan de beoordeling van het werkelijke jaargebruik.

De juiste WHRS-selectie begint met een warmte- en energiebalans

Door de beschikbare warmte en de energiebehoefte over dezelfde bedrijfsperioden te vergelijken, ontstaat een basis voor de keuze van een passende WHRS-installatie. Ook de bestaande thermische verbruikers blijven onderdeel van deze balans. Zo wordt zichtbaar welke warmte aanvullend beschikbaar is en of deze het meeste waarde kan leveren als warmte of als elektriciteit.

De capaciteit van een kansrijke installatie moet passen bij wat de warmtebronnen, de koeling en de energieafname samen toelaten. Een kleinere installatie die gedurende veel bedrijfsuren passend wordt belast, kan een andere projectuitkomst opleveren dan een systeem dat op het hoogste warmteaanbod is gedimensioneerd. De keuze wordt daarom gebaseerd op de netto jaarbijdrage en de benodigde technische inpassing, niet alleen op het piekvermogen.

Voor het projectbesluit worden de verwachte opbrengst, de beschikbare ruimte, de uitvoering en de totale kosten in samenhang bekeken. De betrokken technische partijen moeten daarbij dezelfde configuratie en bedrijfscondities als uitgangspunt gebruiken. Ook wordt vastgelegd welke onzekerheden de keuze nog kunnen beïnvloeden. Aanvullende gegevens of onderzoeken kunnen zich vervolgens richten op de punten die werkelijk bepalend zijn voor de haalbaarheid.

Inpassing in een bestaande machinekamer of nieuwbouwontwerp

Bij retrofit gaat het niet alleen om de plaats waar de ORC-module kan worden opgesteld. Ook de verbindingen met warmtebronnen, koeling en elektrische distributie vragen ruimte voor leiding- en kabelroutes. Fundaties en onderhoudstoegang worden in dezelfde beoordeling meegenomen, evenals het gewicht, de ondersteuning van leidingwerk en de gevolgen van thermische uitzetting.

De manier waarop apparatuur aan boord wordt gebracht, kan net zo bepalend zijn als de uiteindelijke opstelplaats. Toegangsopeningen en hijsmogelijkheden beïnvloeden de moduleopbouw en de montagevolgorde. Ook voor latere demontage moet voldoende ruimte beschikbaar blijven. Een modulaire uitvoering kan de inpassing vergemakkelijken, maar de aansluitingen op het schip vragen nog steeds om afzonderlijke uitwerking.

Bij nieuwbouw kunnen de warmtebalans, machinekamerindeling, koelcapaciteit en elektrische voorzieningen al in een vroeg stadium gezamenlijk worden ontworpen. Zowel bij nieuwbouw als bij retrofit moet de uitvoering zo worden voorbereid dat de noodzakelijke functies van de motor-, koel- en elektrische systemen behouden blijven. Het installatieplan maakt duidelijk welke onderbrekingen nodig zijn en welke werkzaamheden met een geplande werfperiode kunnen worden gecombineerd.

Veiligheid en scheepsspecifieke goedkeuring

De eigenschappen van het gekozen werkmedium bepalen mede welke veiligheidsvoorzieningen een ORC-installatie nodig heeft. Daarbij worden brandbaarheid, mogelijke schadelijke blootstelling, materiaalcompatibiliteit en stabiliteit bij hoge temperaturen beoordeeld. Een gesloten kring beperkt het contact met de omgeving, maar sluit lekkage of degradatie van het werkmedium niet uit. Ventilatie, eventuele lekdetectie en opvangvoorzieningen moeten daarom passen bij de stofeigenschappen en de plaatsing van de installatie.

Ook bij verlies van koeling of elektrische afname moet de ORC veilig kunnen reageren. Wanneer de generator geen vermogen meer kan afgeven terwijl nog warmte wordt toegevoerd, moet de installatie beheerst kunnen terugregelen of stoppen. De beveiliging moet niet alleen rekening houden met de actuele druk en temperatuur, maar ook met de warmte die nog in apparatuur en vloeistof aanwezig is.

Per schip wordt vastgesteld welke eisen van het classificatiebureau, de vlagstaat en andere bevoegde instanties gelden. Ook de praktische inbouw, het latere onderhoud en de toepasselijke regelgeving maken deel uit van deze scheepsspecifieke beoordeling. Beoordeling van componenten, fabrieksbeproeving en beproeving van het samengestelde systeem aan boord leveren ieder een deel van de technische onderbouwing. Daarbij blijven goedkeuring van de installatie en verificatie van de energieopbrengst twee verschillende zaken. Een goedgekeurde installatie is immers niet automatisch een bewijs van een bepaalde brandstofbesparing.

Onderhoud ondersteunt de beschikbaarheid en energieopbrengst

Een warmtewisselaar moet tijdens de exploitatie voldoende warmte kunnen blijven overdragen zonder dat de stromingsweerstand te hoog wordt. Vervuiling kan beide eigenschappen beïnvloeden. Aan de uitlaatgaszijde worden inspectie en reiniging daarom afgestemd op de brandstof, de bedrijfscondities en de toestand van de oppervlakken. Aan de waterzijde zijn ook de waterkwaliteit en mogelijke vervuiling van belang.

Het onderhoud omvat daarnaast pompen, afsluiters, afdichtingen en meet- en regelapparatuur. Bij een ORC worden ook het werkmedium, de expansiemachine en de generator gecontroleerd. Controle op lekkage en de toestand van het werkmedium helpt om afwijkingen te herkennen voordat deze alleen zichtbaar worden als een lagere elektrische opbrengst.

De bedrijfsgegevens helpen om de oorzaak van prestatieverlies te achterhalen. Een productiedaling bij warmer koelwater vraagt bijvoorbeeld een andere beoordeling dan een toenemende drukval bij een vergelijkbaar warmteaanbod. Door temperaturen, debieten, drukverschillen en elektriciteitsopbrengst samen te bekijken, kan het onderhoud zich richten op de waarschijnlijke oorzaak. De bereikbaarheid van onderdelen en de mogelijkheid om deze veilig af te zonderen, bepalen vervolgens hoe inspectie en herstel aan boord kunnen plaatsvinden.

Andere energiebesparende maatregelen veranderen het warmteaanbod

Wanneer meerdere energiebesparende maatregelen worden overwogen, moet de WHRS-opbrengst worden berekend voor de scheepsconfiguratie die uiteindelijk ontstaat. Schroefoptimalisatie, maatregelen aan de romp, luchtsmering en hulpwindvoortstuwing kunnen het benodigde motorvermogen verlagen. Daardoor kunnen ook het uitlaatgasdebiet, de uitlaatgastemperatuur en de beschikbare warmte uit het koelwater veranderen.

De restwarmte-terugwinning kan bovendien zelf invloed hebben op het warmteaanbod. Wanneer elektriciteit uit de ORC de belasting van een generatorset vermindert en de ORC juist warmte van diezelfde motor benut, verandert ook het warmteaanbod waarmee eerder is gerekend. De thermische en elektrische balans moeten daarom uitgaan van dezelfde uiteindelijke motorbelasting.

Ook andere warmteverbruikers kunnen warmte uit dezelfde bron nodig hebben. Afzonderlijke besparingspercentages mogen daarom niet rechtstreeks bij elkaar worden opgeteld wanneer maatregelen elkaars werkpunt of beschikbare warmte beïnvloeden. Een gezamenlijke beoordeling laat zien welke aanvullende bijdrage restwarmte-terugwinning binnen de gekozen combinatie kan leveren.

De rol van WHRS bij EEDI, EEXI, CII, EU ETS en FuelEU Maritime

Restwarmte-terugwinning kan naast energiebesparing ook relevant zijn voor energie-efficiëntie- en emissieregelgeving. Hoe de bijdrage wordt beoordeeld, verschilt per regelgevend kader. Voor zeeschepen binnen het toepassingsgebied bevat MARPOL Annex VI eisen aan technische energie-efficiëntie en operationele koolstofintensiteit. De Energy Efficiency Design Index (EEDI) geldt voor relevante nieuwbouwschepen en de Energy Efficiency Existing Ship Index (EEXI) voor bestaande schepen waarop deze eisen van toepassing zijn.

De IMO-richtsnoeren beschrijven hoe elektriciteitsopwekking uit restwarmte wordt meegenomen bij de berekening en verificatie van EEDI en EEXI. Daarvoor gelden voorgeschreven referentiecondities en moet het eigen hulpverbruik worden verwerkt. Welke uitwerking passend is, hangt af van de voortstuwings- en terugwinningsconfiguratie. Een gemeten jaaropbrengst of een opgegeven modulevermogen kan daarom niet rechtstreeks als algemene aftrek op een technische index worden gebruikt.

De Carbon Intensity Indicator (CII) beoordeelt de jaarlijkse operationele CO2-uitstoot in verhouding tot de voorgeschreven scheepscapaciteit en de afgelegde afstand. Werkelijke brandstofbesparing kan bijdragen aan een gunstigere CII, maar de uiteindelijke waarde en rating hangen af van de volledige jaargegevens en de toepasselijke correcties. Binnen het Ship Energy Efficiency Management Plan (SEEMP) kunnen de inzet en monitoring van de maatregel worden vastgelegd.

Binnen het Europese emissiehandelssysteem (EU ETS) kan lager brandstofverbruik leiden tot minder broeikasgasemissies waarvoor emissierechten moeten worden ingeleverd. Wat dat financieel oplevert, hangt af van de werkelijk vermeden emissies, de betrokken reizen en havenactiviteiten en de prijs van emissierechten. Daarbij blijft het toepassingsgebied van de regeling bepalend.

FuelEU Maritime hanteert een andere berekeningsbasis. Deze regeling beoordeelt de broeikasgasintensiteit van de gebruikte energie, inclusief relevante emissies uit de brandstofketen. Restwarmte-terugwinning kan de hoeveelheid benodigde brandstofenergie verminderen. Bij een ongewijzigde energiemix en dezelfde emissiefactoren blijft de uitstoot per eenheid energie echter gelijk.

Minder energiegebruik kan wel de omvang van de FuelEU-nalevingsbalans beïnvloeden. Dat effect wordt afzonderlijk beoordeeld voor de nalevingspositie van het schip. Minder energie gebruiken is daarmee niet hetzelfde als voldoen aan de toepasselijke intensiteitsgrens. Bovendien geldt niet ieder genoemd regelgevend kader automatisch voor elk scheepstype of vaargebied.

Energieopbrengst en projectinvestering bepalen de businesscase

Voor de eigenaar is vooral van belang hoeveel andere energieproductie het WHRS daadwerkelijk kan vervangen en wat dit gedurende de gebruiksduur financieel oplevert. Bij elektriciteitsproductie gaat het om de veranderde inzet en het brandstofverbruik van de overige energiebronnen. Bij directe warmtebenutting telt de warmteproductie die niet meer nodig is. De netto energieopbrengst die het schip nuttig kan gebruiken, vormt daarom het uitgangspunt voor de businesscase en het investeringsbesluit over een WHRS.

De hoofdapparatuur vormt slechts een deel van de totale investering. Ook warmtewisselaars, leidingwerk, fundaties, elektrische voorzieningen en eventuele uitbreiding van de koeling brengen kosten met zich mee. Engineering, beoordelingen, installatie en inbedrijfstelling worden eveneens meegenomen. Bij retrofit wordt daarbij onderscheid gemaakt tussen onderhoud dat toch al gepland was en de extra werkzaamheden en stilstand die door de WHRS-installatie ontstaan.

Voor de businesscase telt hoeveel van de verwachte opbrengst gedurende de resterende gebruiksduur kan worden benut. Minder beschikbare warmte, hogere koelwatertemperaturen of minder bedrijfsuren kunnen de financiële uitkomst veranderen. Ook onderhoud, beschikbaarheid en hogere installatiekosten worden in verschillende scenario's verwerkt. Hulpenergie die al in de netto besparing is meegerekend, mag daarbij niet nogmaals als dezelfde kostenpost worden afgetrokken.

Vermeden emissiekosten, eventuele effecten op FuelEU-nalevingskosten en fiscale ondersteuning worden afzonderlijk inzichtelijk gemaakt. Bij mogelijke ondersteuning blijft duidelijk wat wordt verwacht, wat is aangevraagd en wat daadwerkelijk is toegekend. Zo wordt zichtbaar welk financieel voordeel uit de exploitatie zelf voortkomt en welk deel afhankelijk is van aanvullende voorwaarden.

Energie-investeringsaftrek (EIA) voor ORC-installaties

Fiscale ondersteuning kan een ORC-investering aantrekkelijker maken, maar staat los van de technische haalbaarheid. De Energie-investeringsaftrek (EIA) kan relevant zijn wanneer zowel de ondernemer als de investering voldoet aan de voorwaarden van de geldende regeling. De concrete installatie en de bijbehorende kosten moeten bovendien passen binnen de toepasselijke omschrijving in de Energielijst. Alleen de benaming ORC is daarvoor niet voldoende.

De EIA biedt een aanvullende aftrek van de fiscale winst voor investeringskosten die daarvoor in aanmerking komen. Het gaat dus niet om een rechtstreekse korting op de aanschafprijs. Het uiteindelijke financiële voordeel hangt mede af van de fiscale positie van de investeerder en van de kosten die binnen de regeling mogen worden meegenomen.

De mogelijke toepassing van de EIA wordt bij voorkeur onderzocht voordat definitieve investeringsverplichtingen worden aangegaan. Het moment waarop een bestelling wordt geplaatst of een overeenkomst wordt gesloten, kan bepalend zijn voor de toepasselijke Energielijst en de meldingstermijn. Door de technische omschrijving, de kosten en de procedurele voorwaarden vroeg te beoordelen, kunnen deze tijdig in de businesscase en projectplanning worden verwerkt.

Restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen

Samen met een gespecialiseerde internationale partner ondersteunen wij bij de beoordeling, engineering, integratie en implementatie van ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallaties voor bestaande schepen en nieuwbouwprojecten.

Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Wat zijn restwarmte-terugwininstallaties (WHRS)?

Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) benut warmte uit onder meer uitlaatgassen en motorkoelwater voor verwarming of elektriciteitsproductie. Wanneer het schip daardoor minder energie op een andere manier hoeft op te wekken, kunnen het brandstofverbruik en de CO2-uitstoot dalen. 

Of een investering zinvol is, hangt niet alleen af van de hoeveelheid beschikbare warmte. Ook het temperatuurniveau, het moment waarop die warmte vrijkomt en de mogelijkheden om resterende warmte af te voeren, tellen mee. 

De motorbelasting en bedrijfsuren moeten daarom worden bekeken in samenhang met de bestaande warmteverbruikers, de elektrische vraag en de technische inpassing. 

Binnen restwarmte-terugwinning richten wij ons specifiek op de Organic Rankine Cycle (ORC).

Van restwarmtebron naar bruikbare energie

Een verbrandingsmotor zet een deel van de energie uit brandstof om in mechanisch vermogen. Een ander deel verlaat de motor als warmte via uitlaatgassen, koelwater, smeerolie en andere koelstromen. Met een WHRS kan een gedeelte van die warmte opnieuw worden benut, rechtstreeks voor verwarming of via een thermodynamisch kringproces voor elektriciteitsproductie.

Voor het schip is vooral van belang welke bestaande energieproductie hiermee kan worden verminderd. Bij directe warmtebenutting moeten de warmtebron en de verbruiker op hetzelfde moment beschikbaar zijn en qua temperatuur bij elkaar passen. Voor elektriciteitsproductie moet de warmte bovendien geschikt zijn voor omzetting in mechanisch vermogen en moet de resterende warmte kunnen worden afgevoerd. De aanwezigheid van een warme stroom zegt dus nog niet hoeveel bruikbare energie deze kan opleveren.

Ook warmte die aan boord al nuttig wordt gebruikt, telt mee. Gaat warmte die nu naar een thermische verbruiker gaat voortaan naar een ORC, dan moet op een andere manier in die bestaande warmtebehoefte worden voorzien. Eventueel extra brandstofverbruik daarvoor wordt meegenomen in de scheepsbalans. De beoordeling richt zich daarmee op de aanvullende besparing voor het schip, niet alleen op de elektriciteit die de nieuwe installatie produceert.

Temperatuur, debiet en bedrijfsuren bepalen de bruikbare warmte

Bij uitlaatgassen bepalen de temperatuur, het massadebiet en de toegestane afkoeling hoeveel thermisch vermogen kan worden overgedragen. Voor een eerste beoordeling zijn motorgegevens nodig bij de belastingen waarop de motor daadwerkelijk draait. Daarnaast beïnvloeden de gassamenstelling en de mate van vervuiling welke warmtewisselaar geschikt is en hoe deze binnen de motorgrenzen kan blijven functioneren.

Motorkoelwater bevat eveneens warmte, doorgaans op een lager temperatuurniveau. Die warmte kan bruikbaar zijn voor een thermische verbruiker met een passende temperatuurbehoefte. Gaat het om elektriciteitsproductie, dan speelt ook het temperatuurverschil met de beschikbare koeling een belangrijke rol. Dezelfde hoeveelheid warmte biedt op een lagere temperatuur daardoor niet dezelfde omzettingsmogelijkheden als op een hogere temperatuur.

Ook smeerolie en andere warme processtromen kunnen in de beoordeling worden meegenomen. Stoom en thermische olie kunnen warmte van zulke bronnen naar een verbruiker of terugwinningsinstallatie transporteren. Dat maakt ze op zichzelf nog geen extra warmtebronnen. De warmtebalans moet daarom duidelijk maken waar de energie oorspronkelijk vandaan komt en welk deel ervan al nuttig wordt gebruikt.

Voor de energieopbrengst telt naast temperatuur en debiet ook wanneer en hoe lang de warmte beschikbaar is. Een hoge piektemperatuur levert weinig jaarenergie op wanneer het bijbehorende debiet of het aantal bedrijfsuren beperkt is. Een vergelijking van het warmteaanbod met de warmte- en elektriciteitsvraag over dezelfde bedrijfsperioden laat zien welk deel het schip daadwerkelijk kan benutten.

De omzettingsroute volgt uit warmtebron en energiebehoefte

Wanneer aan boord een passende warmtebehoefte bestaat, kan directe warmtebenutting een logische keuze zijn. Een warmtewisselaar draagt de teruggewonnen warmte dan bijvoorbeeld over aan een water- of thermische-oliecircuit. Daarbij moet het gewenste temperatuurniveau met voldoende marge voor de warmteoverdracht kunnen worden bereikt.

Bij een stoomgebaseerd systeem wordt geschikte warmte gebruikt om stoom te produceren. Die stoom kan rechtstreeks een thermische verbruiker voeden of via een stoomturbine een generator aandrijven. Hoeveel aanvullende apparatuur daarvoor nodig is en hoe deze in het schip past, hangt mede af van de beschikbare warmte en de bestaande stoomvoorzieningen.

Een ORC gebruikt voor het kringproces een organisch werkmedium in plaats van water. Door het medium en de cyclus op de warmtebron af te stemmen, kan ook warmte worden benut waarvoor een conventionele stoominstallatie minder praktisch is. Er bestaat geen universele temperatuurgrens die voor iedere uitvoering bepaalt of stoom of ORC de beste keuze is.

Wat het schip nodig heeft, vormt daarom het uitgangspunt voor de keuze: bruikbare warmte, elektriciteit of een combinatie daarvan. Voor iedere kansrijke route worden de netto opbrengst en de benodigde voorzieningen vergeleken. Een combinatie van warmtebenutting en elektriciteitsproductie kan passend zijn wanneer de temperatuurniveaus en de afname op elkaar aansluiten. Dezelfde energie mag daarbij niet tweemaal als beschikbaar of teruggewonnen worden meegeteld.

ORC verbindt warmtebron met elektriciteitsproductie

In een ORC-installatie circuleert een organisch werkmedium in een gesloten kring. Een pomp brengt het vloeibare medium op druk, waarna aan de warme zijde warmte wordt toegevoerd en het medium verdampt. De damp expandeert vervolgens in een expansiemachine die een generator aandrijft. Afhankelijk van de uitvoering wordt hiervoor een turbine of een ander type expansiemachine gebruikt.

Na de expansie wordt in de condensor warmte afgevoerd, zodat het werkmedium weer vloeibaar wordt. De pomp voert het daarna opnieuw naar de warme zijde. Hoeveel elektriciteit de ORC kan produceren, hangt af van het beschikbare warmteaanbod, de condensatiecondities en de eigenschappen van het gekozen werkmedium.

De warmtebron hoeft niet rechtstreeks op de ORC-kring te zijn aangesloten. Een afzonderlijk water- of thermische-oliecircuit kan de warmte naar de installatie transporteren. Deze tussenkring heeft een andere functie dan de gesloten kring waarin het organische werkmedium circuleert. De keuze voor zo'n tussenkring beïnvloedt de fysieke scheiding van systemen, de benodigde temperatuurverschillen en het hulpverbruik.

Bij de keuze en integratie van een WHRS-installatie gaat het daarom om meer dan de ORC-module alleen. Warmtewisselaars, pompen en koeling moeten samen de juiste bedrijfscondities kunnen leveren. Ook de elektrische aansluiting en beveiligingen moeten op de bestaande scheepsinstallatie worden afgestemd. Pas wanneer deze onderdelen in samenhang zijn bekeken, is duidelijk welk deel van de moduleprestatie aan boord daadwerkelijk bruikbaar is.

Motorconfiguratie en brandstof bepalen de warmtecondities

Restwarmte-terugwinning kan worden onderzocht voor zee- en kustvaartschepen, ferries, offshorevaartuigen en binnenvaartschepen. Het geïnstalleerde motorvermogen geeft daarbij een eerste indicatie, maar is op zichzelf onvoldoende om de opbrengst vast te stellen. Vooral de inzet van de afzonderlijke motoren en de warmte die zij bij verschillende belastingen afvoeren, bepalen welke terugwinning kansrijk is.

Een ORC benut warmte die de motor afgeeft en verandert daarmee niet rechtstreeks het verbrandingsprincipe. Toepassing kan daardoor worden onderzocht bij verschillende vloeibare en gasvormige brandstoffen en bij dual-fuelmotoren. De motoruitvoering en brandstof blijven wel van belang, omdat zij mede de temperaturen, debieten en uitlaatgassamenstelling bepalen waarmee warmtewisselaars en materialen te maken krijgen.

Bij een voorgenomen verandering van motor of brandstof moet ook worden gekeken naar de gevolgen voor de terugwinning. De ORC kan bruikbaar blijven, terwijl warmtewisselaars, de regeling of het toegestane werkgebied aanpassing vragen. Door de veranderde omstandigheden in de warmte- en energiebalans te verwerken, wordt duidelijk welke onderdelen behouden kunnen blijven en wat verder moet worden uitgewerkt.

De warme zijde wordt afgestemd op de motorinstallatie

Bij terugwinning uit uitlaatgassen moet de warmtewisselaar passen binnen de grenzen van de motor en het bestaande uitlaatgastraject. Niet alleen de weerstand van de warmtewisselaar telt daarbij mee, maar ook die van leidingen, dempers en nabehandelingsapparatuur. De totale tegendruk wordt beoordeeld voor zowel de schone installatie als de hogere drukval die bij vervuiling kan ontstaan.

Hoe ver de uitlaatgassen mogen worden afgekoeld, hangt af van de brandstof, de gassamenstelling en de gebruikte materialen. Naast de gastemperatuur zijn ook de plaatselijke oppervlaktetemperaturen in de warmtewisselaar belangrijk vanwege mogelijke condensatie en corrosie. De plaatsing moet bovendien rekening houden met de temperatuur die eventuele nabehandelingsapparatuur nodig heeft. De warmteterugwinning moet daarmee passen bij de andere noodzakelijke functies van hetzelfde uitlaatgastraject.

Bij motorkoelwater blijft de vereiste motortemperatuur leidend. Warmteonttrekking mag de motor niet te koud maken en mag evenmin de noodzakelijke koeling beperken. Waterstromen, drukverliezen en retourtemperaturen moeten daarom passen bij de bestaande koelinstallatie. Ook wanneer de ORC stopt, moeten de koelers en bijbehorende regel- of bypassvoorzieningen de vereiste koeling kunnen blijven verzorgen.

Als een installatie meerdere warmtebronnen benut, vraagt iedere bron om een passende aansluiting. De beschikbare vermogens kunnen niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld, omdat ook de temperatuurniveaus bepalend zijn. Bovendien reageren uitlaatgassen en koelwater verschillend op veranderingen in motorbelasting. De regeling moet met deze verschillen rekening houden, zodat de terugwinning met de motorinstallatie kan samenwerken.

Koelcapaciteit bepaalt mede het realiseerbare vermogen

Ook de koude zijde stelt grenzen aan het realiseerbare vermogen van een ORC. Slechts een deel van de toegevoerde warmte wordt omgezet in mechanisch vermogen; de resterende warmte wordt grotendeels via de condensor afgevoerd. De temperatuur van het koelmedium beïnvloedt daarbij de condensatiedruk en de mogelijke elektriciteitsopbrengst. Vooral bij een relatief lage brontemperatuur kan warmer koelwater de productie beperken.

Voor aansluiting op een bestaand laagtemperatuurkoelcircuit is de werkelijk beschikbare capaciteit bepalend. Daarbij blijven ook de andere aangesloten verbruikers meetellen. Het waterdebiet, de pompen, de leidingweerstand en de centrale koelers moeten samen de vereiste warmte kunnen afvoeren, ook bij de hoogste relevante koelwatertemperaturen in het vaargebied.

Hoeveel extra belasting de condensor voor het totale koelsysteem veroorzaakt, hangt af van waar de warmte eerder werd afgevoerd. Warmte uit motorkoelwater werd mogelijk al via hetzelfde scheepskoelsysteem afgevoerd. Een ORC kan dan een deel van die warmteafvoer verplaatsen, zonder dat de volledige condensorwarmte als extra belasting meetelt. Bij benutting van uitlaatgaswarmte die eerder via de schoorsteen verdween, kan juist extra warmte naar de koeling worden gebracht. Daarom worden de situaties vóór en na installatie voor de betrokken circuits met elkaar vergeleken.

Zelfs wanneer de totale warmteafvoer nauwelijks verandert, kan een afzonderlijke leidingtak of koeler onvoldoende capaciteit hebben. Eventuele aanpassingen worden daarom per aansluiting uitgewerkt. Als de warmteafvoer tijdens bedrijf beperkt raakt, moet de regeling de ORC-productie daarop kunnen aanpassen. De verwachte elektriciteitsopbrengst hangt zo niet alleen af van de beschikbare warmte, maar ook van wat de koeling kan afvoeren.

Afstemming van de elektrische productie op het boordnet

Elektriciteit uit een WHRS heeft pas waarde wanneer het boordnet deze kan opnemen en daardoor minder andere elektriciteit hoeft op te wekken. De generator, beveiligingen en eventuele vermogenselektronica moeten daarom passen bij de aanwezige elektrische installatie. Spanning, frequentie en parallelbedrijf worden afgestemd op de samenwerking met de andere energiebronnen en het power-managementsysteem.

Voor de brandstofbesparing maakt het verschil of een generatorset minder zwaar wordt belast of volledig kan worden gestopt. Ook het rendement van de resterende sets en de benodigde vermogensreserve veranderen daarbij mee. De warmteafhankelijke WHRS-productie moet daarom in de bedrijfsstrategie worden opgenomen, terwijl de noodzakelijke voorzieningen voor uitval beschikbaar blijven.

Bij energieopslag, hybride voortstuwing of walstroom moet per bedrijfsmodus duidelijk zijn wanneer warmte beschikbaar is en waar de opgewekte elektriciteit kan worden gebruikt. Wanneer productie en afname niet samenvallen, moet worden onderzocht of opslag mogelijk is of de productie moet worden begrensd. De maximaal mogelijke elektriciteitsopbrengst kan daardoor verschillen van de energie die het schip daadwerkelijk nuttig kan inzetten.

Warmtebeschikbaarheid en regeling bij wisselende motorbelasting

De hoeveelheid beschikbare restwarmte verandert met de motorbelasting. Daarbij variëren onder meer het uitlaatgasdebiet, de uitlaatgastemperatuur en de warmte die via het koelwater vrijkomt. De ORC-regeling moet de circulatie, warmteopname en elektriciteitsproductie hierop aanpassen, binnen het toegestane werkgebied van de warmtewisselaars, de expansiemachine en de condensor.

Bij meerdere motoren is vooral van belang welke motoren draaien en hoe de belasting is verdeeld. Twee schepen met hetzelfde geïnstalleerde motorvermogen kunnen daardoor toch een verschillend bruikbaar warmteaanbod hebben. De bedrijfsuren en belastingen per motor vormen daarom een betere basis voor de opbrengstberekening dan het totale nominale vermogen. Een installatie met meerdere ORC-modules kan daarbij andere mogelijkheden bieden om de terugwinning op de motorinzet af te stemmen.

Ook het gedrag tijdens opstarten, afschakelen en snelle belastingwisselingen verdient aandacht. Warmte die in apparatuur en vloeistofcircuits is opgeslagen, verdwijnt immers niet onmiddellijk wanneer een motor of generator stopt. De regeling en storingsreacties moeten rekening houden met dit thermische gedrag. Perioden waarin de ORC buiten het bruikbare werkgebied valt, tellen bovendien mee in de verwachte jaaropbrengst.

Van piekvermogen naar netto energie over het vaarprofiel

Voor een investeringsbesluit moet duidelijk zijn welk vermogen precies wordt opgegeven. Het thermische vermogen van de warmtebron, de warmte die aan de cyclus wordt overgedragen en het elektrische generatorvermogen zijn verschillende grootheden. Vermogen wordt uitgedrukt in kW, terwijl de geproduceerde energie over een bepaalde periode wordt uitgedrukt in kWh of MWh. Een hoog beschikbaar warmtevermogen betekent dus niet dat hetzelfde vermogen aan elektriciteit kan worden geproduceerd.

Om de netto elektrische productie te bepalen, wordt het eigen hulpverbruik van het bruto generatorvermogen afgetrokken. Voor de bijdrage aan het schip tellen ook aanvullende circulatiepompen, koeling en andere voorzieningen buiten de ORC-module mee. Daardoor kan de nettoprestatie aan de moduleaansluiting verschillen van de netto opbrengst van het volledige systeem. Bestaand hulpverbruik wordt alleen als extra belasting meegerekend voor zover het door de nieuwe installatie verandert.

De netto jaarproductie hangt af van de elektriciteitsopbrengst onder verschillende warmte- en koelcondities en het aantal bedrijfsuren onder die omstandigheden. Ook onderhoud, opstartperioden en momenten met onvoldoende warmteaanbod of elektrische afname spelen een rol. Voor een betrouwbare beoordeling van WHRS-capaciteit en jaaropbrengst volstaat het daarom niet om het nominale vermogen met alle vaaruren te vermenigvuldigen.

Hoeveel brandstof hiermee wordt bespaard, hangt af van de energieproductie die daadwerkelijk wordt vervangen. Bij hoofd- en hulpmotoren gaat het om hun veranderde werkpunten; bij directe warmtebenutting om de brandstof voor de warmteproductie die niet meer nodig is. Eventuele nadelige effecten van extra uitlaattegendruk of vervangende verwarming worden eveneens meegerekend. De uitkomst geeft daarmee inzicht in de besparing voor het schip als geheel.

Meten en verifiëren van de teruggewonnen energie

Om te beoordelen hoe een WHRS functioneert, worden het warmteaanbod, de warmteoverdracht en de elektrische productie met elkaar vergeleken. Aan de warme zijde geven temperaturen en debieten inzicht in de overgedragen warmte. Daarbij moeten ook mediumeigenschappen, druk en eventuele faseveranderingen worden meegenomen. Bij condenserende stoom is alleen een temperatuurverschil bijvoorbeeld onvoldoende om de warmteoverdracht vast te stellen. Aan de koude zijde helpen temperatuur- en debietmetingen om de warmteafvoer en condensatiecondities te verklaren.

Voor de netto elektrische bijdrage worden de generatorproductie, het hulpverbruik en de bedrijfsstatus over dezelfde perioden geregistreerd. Het meetschema legt vast welke pompen, koelvoorzieningen en elektrische verliezen binnen de meetgrens vallen. Zo kunnen een leveranciersopgave en metingen aan boord met elkaar worden vergeleken zonder verschillende systeemgrenzen door elkaar te gebruiken.

Een daling van de elektriciteitsproductie kan samenhangen met minder warmteaanbod, warmer koelwater of een begrenzing vanuit het boordnet. Dat hoeft dus niet te betekenen dat de installatie slechter functioneert. De vermogensgegevens moeten samen met de omstandigheden tijdens de meting worden beoordeeld. Kalibratie en meetonzekerheid zijn vooral belangrijk wanneer het onderzochte verschil klein is ten opzichte van de gemeten energiestromen.

Voor het vaststellen van de brandstofbesparing is bovendien een referentiesituatie nodig met vergelijkbare voortstuwing en energiebehoefte. Een gemeten netto elektrische opbrengst laat op zichzelf nog niet zien hoeveel brandstof de andere installaties minder verbruiken. Contractuele prestatieafspraken, operationele beoordelingen en formele indexberekeningen vragen daarom ieder om passende meet- en acceptatievoorwaarden. De voorgeschreven gegevens voor EEDI of EEXI dienen daarbij een ander doel dan de beoordeling van het werkelijke jaargebruik.

De juiste WHRS-selectie begint met een warmte- en energiebalans

Door de beschikbare warmte en de energiebehoefte over dezelfde bedrijfsperioden te vergelijken, ontstaat een basis voor de keuze van een passende WHRS-installatie. Ook de bestaande thermische verbruikers blijven onderdeel van deze balans. Zo wordt zichtbaar welke warmte aanvullend beschikbaar is en of deze het meeste waarde kan leveren als warmte of als elektriciteit.

De capaciteit van een kansrijke installatie moet passen bij wat de warmtebronnen, de koeling en de energieafname samen toelaten. Een kleinere installatie die gedurende veel bedrijfsuren passend wordt belast, kan een andere projectuitkomst opleveren dan een systeem dat op het hoogste warmteaanbod is gedimensioneerd. De keuze wordt daarom gebaseerd op de netto jaarbijdrage en de benodigde technische inpassing, niet alleen op het piekvermogen.

Voor het projectbesluit worden de verwachte opbrengst, de beschikbare ruimte, de uitvoering en de totale kosten in samenhang bekeken. De betrokken technische partijen moeten daarbij dezelfde configuratie en bedrijfscondities als uitgangspunt gebruiken. Ook wordt vastgelegd welke onzekerheden de keuze nog kunnen beïnvloeden. Aanvullende gegevens of onderzoeken kunnen zich vervolgens richten op de punten die werkelijk bepalend zijn voor de haalbaarheid.

Inpassing in een bestaande machinekamer of nieuwbouwontwerp

Bij retrofit gaat het niet alleen om de plaats waar de ORC-module kan worden opgesteld. Ook de verbindingen met warmtebronnen, koeling en elektrische distributie vragen ruimte voor leiding- en kabelroutes. Fundaties en onderhoudstoegang worden in dezelfde beoordeling meegenomen, evenals het gewicht, de ondersteuning van leidingwerk en de gevolgen van thermische uitzetting.

De manier waarop apparatuur aan boord wordt gebracht, kan net zo bepalend zijn als de uiteindelijke opstelplaats. Toegangsopeningen en hijsmogelijkheden beïnvloeden de moduleopbouw en de montagevolgorde. Ook voor latere demontage moet voldoende ruimte beschikbaar blijven. Een modulaire uitvoering kan de inpassing vergemakkelijken, maar de aansluitingen op het schip vragen nog steeds om afzonderlijke uitwerking.

Bij nieuwbouw kunnen de warmtebalans, machinekamerindeling, koelcapaciteit en elektrische voorzieningen al in een vroeg stadium gezamenlijk worden ontworpen. Zowel bij nieuwbouw als bij retrofit moet de uitvoering zo worden voorbereid dat de noodzakelijke functies van de motor-, koel- en elektrische systemen behouden blijven. Het installatieplan maakt duidelijk welke onderbrekingen nodig zijn en welke werkzaamheden met een geplande werfperiode kunnen worden gecombineerd.

Veiligheid en scheepsspecifieke goedkeuring

De eigenschappen van het gekozen werkmedium bepalen mede welke veiligheidsvoorzieningen een ORC-installatie nodig heeft. Daarbij worden brandbaarheid, mogelijke schadelijke blootstelling, materiaalcompatibiliteit en stabiliteit bij hoge temperaturen beoordeeld. Een gesloten kring beperkt het contact met de omgeving, maar sluit lekkage of degradatie van het werkmedium niet uit. Ventilatie, eventuele lekdetectie en opvangvoorzieningen moeten daarom passen bij de stofeigenschappen en de plaatsing van de installatie.

Ook bij verlies van koeling of elektrische afname moet de ORC veilig kunnen reageren. Wanneer de generator geen vermogen meer kan afgeven terwijl nog warmte wordt toegevoerd, moet de installatie beheerst kunnen terugregelen of stoppen. De beveiliging moet niet alleen rekening houden met de actuele druk en temperatuur, maar ook met de warmte die nog in apparatuur en vloeistof aanwezig is.

Per schip wordt vastgesteld welke eisen van het classificatiebureau, de vlagstaat en andere bevoegde instanties gelden. Ook de praktische inbouw, het latere onderhoud en de toepasselijke regelgeving maken deel uit van deze scheepsspecifieke beoordeling. Beoordeling van componenten, fabrieksbeproeving en beproeving van het samengestelde systeem aan boord leveren ieder een deel van de technische onderbouwing. Daarbij blijven goedkeuring van de installatie en verificatie van de energieopbrengst twee verschillende zaken. Een goedgekeurde installatie is immers niet automatisch een bewijs van een bepaalde brandstofbesparing.

Onderhoud ondersteunt de beschikbaarheid en energieopbrengst

Een warmtewisselaar moet tijdens de exploitatie voldoende warmte kunnen blijven overdragen zonder dat de stromingsweerstand te hoog wordt. Vervuiling kan beide eigenschappen beïnvloeden. Aan de uitlaatgaszijde worden inspectie en reiniging daarom afgestemd op de brandstof, de bedrijfscondities en de toestand van de oppervlakken. Aan de waterzijde zijn ook de waterkwaliteit en mogelijke vervuiling van belang.

Het onderhoud omvat daarnaast pompen, afsluiters, afdichtingen en meet- en regelapparatuur. Bij een ORC worden ook het werkmedium, de expansiemachine en de generator gecontroleerd. Controle op lekkage en de toestand van het werkmedium helpt om afwijkingen te herkennen voordat deze alleen zichtbaar worden als een lagere elektrische opbrengst.

De bedrijfsgegevens helpen om de oorzaak van prestatieverlies te achterhalen. Een productiedaling bij warmer koelwater vraagt bijvoorbeeld een andere beoordeling dan een toenemende drukval bij een vergelijkbaar warmteaanbod. Door temperaturen, debieten, drukverschillen en elektriciteitsopbrengst samen te bekijken, kan het onderhoud zich richten op de waarschijnlijke oorzaak. De bereikbaarheid van onderdelen en de mogelijkheid om deze veilig af te zonderen, bepalen vervolgens hoe inspectie en herstel aan boord kunnen plaatsvinden.

Andere energiebesparende maatregelen veranderen het warmteaanbod

Wanneer meerdere energiebesparende maatregelen worden overwogen, moet de WHRS-opbrengst worden berekend voor de scheepsconfiguratie die uiteindelijk ontstaat. Schroefoptimalisatie, maatregelen aan de romp, luchtsmering en hulpwindvoortstuwing kunnen het benodigde motorvermogen verlagen. Daardoor kunnen ook het uitlaatgasdebiet, de uitlaatgastemperatuur en de beschikbare warmte uit het koelwater veranderen.

De restwarmte-terugwinning kan bovendien zelf invloed hebben op het warmteaanbod. Wanneer elektriciteit uit de ORC de belasting van een generatorset vermindert en de ORC juist warmte van diezelfde motor benut, verandert ook het warmteaanbod waarmee eerder is gerekend. De thermische en elektrische balans moeten daarom uitgaan van dezelfde uiteindelijke motorbelasting.

Ook andere warmteverbruikers kunnen warmte uit dezelfde bron nodig hebben. Afzonderlijke besparingspercentages mogen daarom niet rechtstreeks bij elkaar worden opgeteld wanneer maatregelen elkaars werkpunt of beschikbare warmte beïnvloeden. Een gezamenlijke beoordeling laat zien welke aanvullende bijdrage restwarmte-terugwinning binnen de gekozen combinatie kan leveren.

De rol van WHRS bij EEDI, EEXI, CII, EU ETS en FuelEU Maritime

Restwarmte-terugwinning kan naast energiebesparing ook relevant zijn voor energie-efficiëntie- en emissieregelgeving. Hoe de bijdrage wordt beoordeeld, verschilt per regelgevend kader. Voor zeeschepen binnen het toepassingsgebied bevat MARPOL Annex VI eisen aan technische energie-efficiëntie en operationele koolstofintensiteit. De Energy Efficiency Design Index (EEDI) geldt voor relevante nieuwbouwschepen en de Energy Efficiency Existing Ship Index (EEXI) voor bestaande schepen waarop deze eisen van toepassing zijn.

De IMO-richtsnoeren beschrijven hoe elektriciteitsopwekking uit restwarmte wordt meegenomen bij de berekening en verificatie van EEDI en EEXI. Daarvoor gelden voorgeschreven referentiecondities en moet het eigen hulpverbruik worden verwerkt. Welke uitwerking passend is, hangt af van de voortstuwings- en terugwinningsconfiguratie. Een gemeten jaaropbrengst of een opgegeven modulevermogen kan daarom niet rechtstreeks als algemene aftrek op een technische index worden gebruikt.

De Carbon Intensity Indicator (CII) beoordeelt de jaarlijkse operationele CO2-uitstoot in verhouding tot de voorgeschreven scheepscapaciteit en de afgelegde afstand. Werkelijke brandstofbesparing kan bijdragen aan een gunstigere CII, maar de uiteindelijke waarde en rating hangen af van de volledige jaargegevens en de toepasselijke correcties. Binnen het Ship Energy Efficiency Management Plan (SEEMP) kunnen de inzet en monitoring van de maatregel worden vastgelegd.

Binnen het Europese emissiehandelssysteem (EU ETS) kan lager brandstofverbruik leiden tot minder broeikasgasemissies waarvoor emissierechten moeten worden ingeleverd. Wat dat financieel oplevert, hangt af van de werkelijk vermeden emissies, de betrokken reizen en havenactiviteiten en de prijs van emissierechten. Daarbij blijft het toepassingsgebied van de regeling bepalend.

FuelEU Maritime hanteert een andere berekeningsbasis. Deze regeling beoordeelt de broeikasgasintensiteit van de gebruikte energie, inclusief relevante emissies uit de brandstofketen. Restwarmte-terugwinning kan de hoeveelheid benodigde brandstofenergie verminderen. Bij een ongewijzigde energiemix en dezelfde emissiefactoren blijft de uitstoot per eenheid energie echter gelijk.

Minder energiegebruik kan wel de omvang van de FuelEU-nalevingsbalans beïnvloeden. Dat effect wordt afzonderlijk beoordeeld voor de nalevingspositie van het schip. Minder energie gebruiken is daarmee niet hetzelfde als voldoen aan de toepasselijke intensiteitsgrens. Bovendien geldt niet ieder genoemd regelgevend kader automatisch voor elk scheepstype of vaargebied.

Energieopbrengst en projectinvestering bepalen de businesscase

Voor de eigenaar is vooral van belang hoeveel andere energieproductie het WHRS daadwerkelijk kan vervangen en wat dit gedurende de gebruiksduur financieel oplevert. Bij elektriciteitsproductie gaat het om de veranderde inzet en het brandstofverbruik van de overige energiebronnen. Bij directe warmtebenutting telt de warmteproductie die niet meer nodig is. De netto energieopbrengst die het schip nuttig kan gebruiken, vormt daarom het uitgangspunt voor de businesscase en het investeringsbesluit over een WHRS.

De hoofdapparatuur vormt slechts een deel van de totale investering. Ook warmtewisselaars, leidingwerk, fundaties, elektrische voorzieningen en eventuele uitbreiding van de koeling brengen kosten met zich mee. Engineering, beoordelingen, installatie en inbedrijfstelling worden eveneens meegenomen. Bij retrofit wordt daarbij onderscheid gemaakt tussen onderhoud dat toch al gepland was en de extra werkzaamheden en stilstand die door de WHRS-installatie ontstaan.

Voor de businesscase telt hoeveel van de verwachte opbrengst gedurende de resterende gebruiksduur kan worden benut. Minder beschikbare warmte, hogere koelwatertemperaturen of minder bedrijfsuren kunnen de financiële uitkomst veranderen. Ook onderhoud, beschikbaarheid en hogere installatiekosten worden in verschillende scenario's verwerkt. Hulpenergie die al in de netto besparing is meegerekend, mag daarbij niet nogmaals als dezelfde kostenpost worden afgetrokken.

Vermeden emissiekosten, eventuele effecten op FuelEU-nalevingskosten en fiscale ondersteuning worden afzonderlijk inzichtelijk gemaakt. Bij mogelijke ondersteuning blijft duidelijk wat wordt verwacht, wat is aangevraagd en wat daadwerkelijk is toegekend. Zo wordt zichtbaar welk financieel voordeel uit de exploitatie zelf voortkomt en welk deel afhankelijk is van aanvullende voorwaarden.

Energie-investeringsaftrek (EIA) voor ORC-installaties

Fiscale ondersteuning kan een ORC-investering aantrekkelijker maken, maar staat los van de technische haalbaarheid. De Energie-investeringsaftrek (EIA) kan relevant zijn wanneer zowel de ondernemer als de investering voldoet aan de voorwaarden van de geldende regeling. De concrete installatie en de bijbehorende kosten moeten bovendien passen binnen de toepasselijke omschrijving in de Energielijst. Alleen de benaming ORC is daarvoor niet voldoende.

De EIA biedt een aanvullende aftrek van de fiscale winst voor investeringskosten die daarvoor in aanmerking komen. Het gaat dus niet om een rechtstreekse korting op de aanschafprijs. Het uiteindelijke financiële voordeel hangt mede af van de fiscale positie van de investeerder en van de kosten die binnen de regeling mogen worden meegenomen.

De mogelijke toepassing van de EIA wordt bij voorkeur onderzocht voordat definitieve investeringsverplichtingen worden aangegaan. Het moment waarop een bestelling wordt geplaatst of een overeenkomst wordt gesloten, kan bepalend zijn voor de toepasselijke Energielijst en de meldingstermijn. Door de technische omschrijving, de kosten en de procedurele voorwaarden vroeg te beoordelen, kunnen deze tijdig in de businesscase en projectplanning worden verwerkt.

WHRS in de praktijk: energie terugwinnen bij wisselende motorbelasting

De Green Jade is een van de WHRS-projecten waarbij wij betrokken zijn geweest. Aan boord van dit offshore-installatieschip zijn de vier dual-fuelmotoren elk gekoppeld aan twee ORC-modules. Deze benutten restwarmte uit de uitlaatgassen en het motorkoelwater om elektriciteit op te wekken.

Wanneer alle vier de motoren onder de benodigde bedrijfscondities draaien, kunnen de acht modules gezamenlijk meer dan 500 kW elektrisch vermogen leveren. De Green Jade laat zo zien hoe ORC-technologie op grotere schaal kan worden toegepast in een scheepsinstallatie met meerdere motoren, verschillende warmtebronnen en wisselende motorbelasting.

Bekijk ORC-praktijkvoorbeeld Green Jade >

Windmoleninstallatieschip ‘Green Jade’ benut restwarmte met 8 ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallaties voor 500 kW energie en CO2-reductie.

Van haalbaarheidsanalyse tot ORC-inbedrijfstelling

Een traject voor ORC-gebaseerde restwarmte-terugwinning begint bij het doel van de investering en de beoogde inzet van het schip. Per motor worden de belastingen en bedrijfsuren bekeken in samenhang met de beschikbare uitlaatgas- en koelwatergegevens. Daarnaast wordt vastgesteld welke warmte al nuttig wordt gebruikt, hoeveel elektriciteit in dezelfde perioden nodig is en welke koelcapaciteit beschikbaar is. Deze gegevens vormen de basis voor een eerste warmte- en energiebalans. Daaruit blijkt ook welke informatie nog ontbreekt.

Voor de kansrijke warmtebronnen worden passende ORC-configuraties onderzocht. Het werkgebied van de ORC wordt daarbij afgestemd op de aansluitingen aan de warme en koude zijde en op de elektrische afname. Ook de beschikbare ruimte en onderhoudstoegang tellen vanaf het begin mee. Een eerste raming van de netto opbrengst en projectkosten helpt om te bepalen welke uitvoering voldoende perspectief biedt voor verdere ontwikkeling.

Voor de gekozen configuratie worden de technische aansluitingen, de regeling en de beveiligingen verder uitgewerkt. Benodigde aanpassingen aan het uitlaatgastraject, de koeling en het boordnet worden gekoppeld aan de uitvoeringsplanning. Bij retrofit wordt bekeken welke werkzaamheden binnen een geplande werfperiode passen. Bij nieuwbouw kunnen deze keuzes eerder in de scheepsindeling worden verwerkt. De verwachte energieopbrengst en de economische beoordeling blijven gebaseerd op dezelfde bedrijfscondities en systeemgrenzen.

Na een positief projectbesluit kunnen de detailengineering, de vereiste beoordelingen en de voorbereiding van installatie en inbedrijfstelling volgen. Wanneer prestatieverificatie onderdeel van de opdracht is, worden de referentiesituatie, meetgrenzen en acceptatievoorwaarden vooraf vastgelegd. Tijdens de inbedrijfstelling worden ook de samenwerking met de scheepssystemen en de overeengekomen storingsreacties beproefd. Zo sluiten de ontwerpverwachting, de uitvoering en de latere beoordeling op elkaar aan.

Meer over Berger Maritiem >

Is een ORC-installatie geschikt voor uw schip?

Wilt u onderzoeken hoeveel restwarmte op uw schip nog bruikbaar is en of een ORC-installatie voldoende netto opbrengst kan leveren? Voor die beoordeling zijn gegevens nodig over de motoren, hun gebruikelijke belastingen en bedrijfsuren, en over de uitlaatgassen en het koelwater. Informatie over bestaande warmteverbruikers, beschikbare koeling en de elektrische vraag helpt om te bepalen welke energie daadwerkelijk kan worden teruggewonnen en gebruikt. Ook de beschikbare ruimte aan boord en een eventuele geplande werfperiode spelen een rol.

Neem gerust contact met ons op om uw doel en projectplanning te bespreken. We stemmen graag met u af welke gegevens voor de beoordeling nodig zijn. Zodra de benodigde basisinformatie beschikbaar is, kan gericht worden bepaald welke ORC-configuratie verdere technische en economische uitwerking verdient.

Bespreek welke ORC-configuratie bij uw schip past >

WHRS in de praktijk: energie terugwinnen bij wisselende motorbelasting

De Green Jade is een van de WHRS-projecten waarbij wij betrokken zijn geweest. Aan boord van dit offshore-installatieschip zijn de vier dual-fuelmotoren elk gekoppeld aan twee ORC-modules. Deze benutten restwarmte uit de uitlaatgassen en het motorkoelwater om elektriciteit op te wekken.

Wanneer alle vier de motoren onder de benodigde bedrijfscondities draaien, kunnen de acht modules gezamenlijk meer dan 500 kW elektrisch vermogen leveren. De Green Jade laat zo zien hoe ORC-technologie op grotere schaal kan worden toegepast in een scheepsinstallatie met meerdere motoren, verschillende warmtebronnen en wisselende motorbelasting.

Bekijk ORC-praktijkvoorbeeld Green Jade >

Windmoleninstallatieschip ‘Green Jade’ benut restwarmte met 8 ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallaties voor 500 kW energie en CO2-reductie.

Contact opnemen

Liever direct contact? Bel of mail ons gerust. Wij zijn bereikbaar van maandag tot en met vrijdag, van 09:00 tot 17:00 uur.

Liever digitaal overleggen? Laat het ons weten via het contactformulier. We plannen graag een Teams-gesprek met u in.

Wilt u langskomen? U bent van harte welkom bij ons op kantoor. We stemmen uw bezoek graag vooraf met u af.

Berger Maritiem Sales & Service V.O.F.

Steur 50, 3344 JJ

Hendrik-Ido-Ambacht

Nederland

Contactformulier

Heeft u een vraag, wilt u vrijblijvend advies of een offerte ontvangen? Vul dan onderstaand formulier in. Wij nemen zo spoedig mogelijk contact met u op.

Contactformulier