Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Hoe beïnvloeden minder bedrijfsuren of hogere inbouwkosten de businesscase van restwarmte-terugwinning?

Minder bedrijfsuren en hogere inbouwkosten kunnen de businesscase van restwarmte-terugwinning aanzienlijk verslechteren, omdat een grotere investering dan uit een kleinere jaarlijkse energiebesparing moet worden terugverdiend. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) benut warmte uit bijvoorbeeld uitlaatgassen en motorkoelwater voor elektriciteitsproductie of directe warmtebenutting. Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) wordt een deel van deze warmte omgezet in elektriciteit waarmee bestaande generatorsets kunnen worden ontlast.

Wanneer het schip minder uren onder geschikte omstandigheden functioneert, kunnen de jaarlijkse netto elektriciteitsproductie en de bijbehorende brandstofbesparing afnemen. Hogere inbouwkosten vergroten tegelijkertijd het benodigde investeringsbedrag, zonder dat de installatie daardoor automatisch meer energie terugwint. Beide veranderingen kunnen de terugverdientijd verlengen, de netto contante waarde verlagen en het verwachte rendement verminderen. Hoe groot het effect is, hangt echter af van welke bedrijfsuren verloren gaan, hoeveel financiële waarde de WHRS tijdens die uren zou leveren en welke aanvullende werkzaamheden daadwerkelijk nodig zijn.

Ook de resterende economische gebruiksduur en het moment waarop de investering wordt uitgevoerd, zijn bepalend. Een gevoeligheidsanalyse laat zien hoeveel ruimte de businesscase heeft voor minder energieopbrengst of hogere kosten, wanneer een andere technische uitvoering aantrekkelijker wordt en wanneer de oorspronkelijke investeringsbeslissing opnieuw moet worden beoordeeld.

Waarom beïnvloeden bedrijfsuren en inbouwkosten de businesscase op verschillende manieren?

De economische haalbaarheid van een WHRS wordt bepaald door de volledige investering en de financiële voordelen die gedurende de gebruiksduur worden gerealiseerd. Bij elektriciteitsproductie ontstaan deze voordelen vooral doordat teruggewonnen energie andere elektrische energieproductie vervangt. Wanneer bestaande generatorsets hierdoor minder brandstof gebruiken, kunnen de brandstofkosten en mogelijk ook bepaalde emissiekosten afnemen. Tegenover deze besparingen staan de uitgaven voor de complete installatie. Daarbij gaat het onder meer om de hoofdapparatuur, scheepsspecifieke aansluitingen, engineering, montage en inbedrijfstelling. Tijdens de exploitatie kunnen bovendien aanvullende onderhouds- en andere gebruikskosten ontstaan.

Minder geschikte bedrijfsuren beïnvloeden vooral de toekomstige opbrengsten. Wanneer de WHRS minder lang voldoende restwarmte ontvangt en nuttige elektriciteit kan leveren, kan de jaarlijkse netto energieproductie afnemen. Daardoor worden mogelijk ook minder brandstofkosten vermeden, terwijl de oorspronkelijke investering niet verandert. Hogere inbouwkosten beïnvloeden juist het bedrag dat nodig is om de installatie bedrijfsklaar te realiseren. Wanneer bijvoorbeeld aanvullende fundaties, koelvoorzieningen of elektrische aanpassingen noodzakelijk blijken, stijgt de investering. De jaarlijkse elektriciteitsproductie hoeft daardoor niet toe te nemen.

Dit onderscheid is belangrijk omdat beide veranderingen om een andere beoordeling vragen. Bij minder bedrijfsuren moet worden onderzocht welke energieproductie verloren gaat en hoeveel brandstof daardoor niet langer wordt bespaard. Bij hogere inbouwkosten moet worden vastgesteld welke aanvullende werkzaamheden nodig zijn, waarom deze niet in de oorspronkelijke begroting waren opgenomen en of ze gevolgen hebben voor de prestaties of het moment van ingebruikname.

Ook de exploitatiekosten kunnen verschillend reageren. Bepaalde onderhoudswerkzaamheden hangen samen met het aantal draaiuren, terwijl periodieke inspecties, vaste voorzieningen en bepaalde serviceverplichtingen ook bij minder gebruik kunnen blijven bestaan. Hogere inbouwkosten veranderen de exploitatiekosten niet automatisch. Wel kunnen aanvullende pompen, warmtewisselaars of andere installatiedelen nieuwe onderhoudskosten veroorzaken. Deze effecten moeten afzonderlijk worden beoordeeld om te voorkomen dat de financiële gevolgen van een hogere investering onvolledig worden weergegeven.

Wanneer minder bedrijfsuren en hogere inbouwkosten gelijktijdig optreden, verslechtert de financiële verhouding aan beide kanten. Een groter investeringsbedrag moet dan worden gerechtvaardigd door kleinere toekomstige netto besparingen. Daarbij hoeft de WHRS technisch niet slechter te functioneren. Een installatie kan volledig volgens de oorspronkelijke specificaties werken en toch een minder aantrekkelijke investering worden wanneer het schip anders wordt ingezet of de inpassing duurder uitvalt. De technische prestaties en de financiële uitkomst moeten daarom afzonderlijk worden beoordeeld.

Welke bedrijfsuren bepalen daadwerkelijk de opbrengst van een WHRS?

Voor de economische beoordeling moet onderscheid worden gemaakt tussen de bedrijfsuren van het schip, de draaiuren van de betrokken motoren en de uren waarin de WHRS daadwerkelijk nuttige energie kan leveren. Deze perioden hoeven niet volledig samen te vallen. Een motor kan bijvoorbeeld langdurig draaien zonder dat iedere motorbelasting voldoende bruikbare warmte beschikbaar stelt voor elektriciteitsproductie met een ORC. De uitlaatgastemperatuur en het massadebiet veranderen met de motorbelasting. Ook de beschikbare koelwaterwarmte kan anders worden verdeeld wanneer de motor op een lager of hoger vermogen functioneert.

Een draaiuur van de motor is daarom niet automatisch gelijk aan een uur waarin de ORC haar nominale elektrische vermogen kan leveren. Bij een lagere motorbelasting kan minder warmte beschikbaar zijn, waardoor de ORC minder elektriciteit produceert of een werkpunt bereikt waarbij het eigen hulpverbruik een groot gedeelte van de bruto generatorproductie vertegenwoordigt. Onder bepaalde omstandigheden kan daardoor onvoldoende positieve netto elektriciteit overblijven om de installatie energetisch zinvol te gebruiken. De bruikbare bedrijfsuren moeten dus aansluiten op het werkelijke warmteaanbod en het toegestane werkgebied van de ORC.

Ook de beschikbare koeling beïnvloedt de productie. Wanneer de koelwatertemperatuur stijgt, kan de condensatiedruk toenemen en het bruikbare expansietraject kleiner worden. Dezelfde motorbelasting hoeft daardoor niet tijdens iedere reis dezelfde netto ORC-productie op te leveren. Daarnaast moet voldoende elektrische afname beschikbaar zijn. Een WHRS kan technisch elektriciteit produceren terwijl het schip tijdens een bepaalde bedrijfsstand weinig elektrisch vermogen nodig heeft. Wanneer de overige generatorsets niet verder kunnen worden ontlast, kan de ORC-productie worden begrensd.

Voor de financiële opbrengst is bovendien bepalend welke bestaande energieproductie daadwerkelijk wordt vervangen. Een kilowattuur ORC-elektriciteit die brandstofgestookte generatorproductie vermindert, kan een andere financiële waarde hebben dan elektriciteit die vooral de afname van walstroom of het ontladen van een batterij beperkt. De economisch relevante uren zijn daarom de perioden waarin voldoende geschikte restwarmte en koeling beschikbaar zijn, de ORC netto elektriciteit kan leveren en deze elektriciteit daadwerkelijk vermeden energiekosten oplevert. Het totale aantal motoruren biedt daarvoor onvoldoende informatie.

Dit verschil wordt belangrijk wanneer het vaar- of werkprofiel verandert. Een algemene vermindering van het aantal jaarlijkse vaaruren hoeft niet tot een evenredige vermindering van de WHRS-opbrengst te leiden. Wanneer vooral langdurige vaarperioden met een gunstige motorbelasting wegvallen, kan een belangrijk deel van de verwachte elektriciteitsproductie verloren gaan. Wanneer juist perioden verdwijnen waarin de ORC nauwelijks bruikbare netto elektriciteit leverde, kan de invloed op de jaaropbrengst relatief beperkt blijven.

Ook kunnen de overblijvende bedrijfsuren onder andere omstandigheden plaatsvinden. Een schip kan bijvoorbeeld minder uren varen, maar tijdens de resterende vaarperioden bij een hogere gemiddelde motorbelasting functioneren. De netto ORC-productie per uur kan daardoor veranderen. Omgekeerd kan het totale aantal motoruren vrijwel gelijk blijven terwijl een groter gedeelte daarvan bij lage belasting plaatsvindt. De beschikbare warmte en financiële waarde per uur kunnen dan afnemen zonder dat het aantal draaiuren sterk verandert.

Een betrouwbare gevoeligheidsanalyse moet daarom rekening houden met de verdeling van de bedrijfsuren over de relevante motorbelastingen en elektrische bedrijfsstanden. Alle oorspronkelijke motoruren met één algemeen percentage verminderen, biedt onvoldoende zekerheid over de werkelijke gevolgen voor de energieopbrengst.

Hoe beïnvloeden minder bedrijfsuren de jaarlijkse netto financiële besparing?

Wanneer minder geschikte WHRS-bedrijfsuren beschikbaar zijn, kan de jaarlijkse netto elektriciteitsproductie afnemen. De financiële gevolgen hangen vervolgens af van de bestaande energieproductie die door deze elektriciteit daadwerkelijk wordt vervangen. Wanneer een ORC elektriciteit aan het boordnet levert, kunnen bestaande generatorsets minder elektrisch vermogen hoeven produceren. De brandstofbesparing wordt bepaald door de verandering van hun werkelijke brandstofverbruik.

Daarbij is de verbruikskarakteristiek van de betrokken motoren belangrijk. Een generatorset gebruikt niet bij iedere belasting dezelfde hoeveelheid brandstof per geproduceerde kilowattuur. De financiële waarde van een kilowattuur ORC-elektriciteit kan daardoor bij verschillende generatorbelastingen afwijken. Ook de generatorstrategie beïnvloedt de uitkomst. Tijdens bepaalde bedrijfsstanden vermindert de WHRS uitsluitend de belasting van een of meer draaiende generatorsets. Onder andere omstandigheden kan de productie voldoende zijn om een volledige generatorset buiten bedrijf te stellen.

Wanneer juist deze laatste bedrijfsperioden wegvallen, kan de brandstofbesparing sterker afnemen dan een eenvoudige berekening op basis van de verloren ORC-kilowatturen suggereert. De totale besparing hangt immers af van het verschil in brandstofverbruik van de volledige generatorconfiguratie. Ook de warmtebron moet worden meegenomen. Wanneer de ORC warmte ontvangt van dezelfde generatorsets die door haar elektriciteitsproductie worden ontlast, kan de motorbelasting en daarmee het beschikbare warmteaanbod veranderen. Een gewijzigde generatorstrategie moet daarom worden doorgerekend bij de uiteindelijke motorbelastingen.

De werkelijk vermeden brandstof wordt vervolgens gewaardeerd tegen de relevante brandstofkosten. Wanneer door minder geschikte bedrijfsuren minder brandstof wordt bespaard, neemt bij verder gelijkblijvende prijzen ook de financiële waarde van die besparing af. Eventuele voordelen uit vermeden emissiekosten kunnen eveneens kleiner worden. Dit geldt voor zover de betrokken emissies binnen de toepasselijke regelgeving vallen en de financiële voordelen daadwerkelijk toekomen aan de partij die de investering draagt.

Tegenover de lagere opbrengsten staan de exploitatiekosten van de WHRS. Sommige kosten kunnen gedeeltelijk met het aantal draaiuren veranderen. Bij minder gebruik kunnen bepaalde slijtagegerelateerde werkzaamheden bijvoorbeeld later noodzakelijk worden, afhankelijk van de technische uitvoering en de fabrikantvoorschriften. Andere kosten blijven echter bestaan. Periodieke inspecties, bepaalde veiligheidscontroles, serviceverplichtingen en onderhoud aan voorzieningen die ook tijdens stilstand beschikbaar moeten blijven, hoeven niet evenredig met het aantal productie-uren af te nemen.

Een installatie die regelmatig wordt gestart en gestopt kan bovendien een andere onderhoudsbelasting hebben dan een ORC die langdurig stabiel functioneert. Minder bedrijfsuren betekenen daarom niet automatisch dat ook de exploitatiekosten in dezelfde verhouding dalen. Wanneer de vermeden brandstofkosten sterk afnemen terwijl een belangrijk gedeelte van de vaste kosten blijft bestaan, kan de jaarlijkse netto financiële besparing relatief snel teruglopen.

Onder ongunstige omstandigheden kan de netto besparing zeer klein worden. Ook kunnen de aanvullende exploitatiekosten gedurende de onderzochte periode hoger uitvallen dan de financiële waarde van de teruggewonnen energie. De installatie is daarmee niet automatisch technisch ongeschikt, maar de resterende financiële opbrengst kan onvoldoende zijn om de investering te rechtvaardigen. De oorspronkelijke investeringskosten veranderen immers niet door het lagere aantal bedrijfsuren, terwijl jaarlijks minder netto kasstromen beschikbaar blijven om deze terug te verdienen.

Waarom kunnen hogere inbouwkosten de investering minder aantrekkelijk maken?

Bij een bestaand schip is de volledige omvang van een WHRS-retrofit niet altijd tijdens de eerste technische beoordeling bekend. Een ORC-module kan bijvoorbeeld binnen de beschikbare machinekamerruimte lijken te passen, terwijl tijdens verdere engineering blijkt dat nieuwe fundaties, andere leidingroutes of aanvullende constructieve werkzaamheden noodzakelijk zijn. Ook de aansluiting op het uitlaatgastraject kan meer werkzaamheden vragen dan aanvankelijk werd verwacht. Een uitlaatgaswarmtewisselaar moet binnen de toegestane motor- en uitlaatgascondities functioneren. Wanneer de bestaande leidingconfiguratie onvoldoende ruimte biedt of de beschikbare tegendrukmarge beperkt is, kunnen grotere aanpassingen nodig zijn.

Aan de koude zijde kan blijken dat de bestaande scheepskoeling onvoldoende capaciteit of geschikte aansluitmogelijkheden heeft. Daardoor kunnen aanvullende pompen, warmtewisselaars, leidingen of andere voorzieningen noodzakelijk worden. Ook de elektrische aansluiting kan de investering verhogen. Het schakelbord, de beveiligingen en het power-managementsysteem moeten geschikt zijn voor de nieuwe elektriciteitsproductie. Wanneer deze werkzaamheden onvoldoende in de oorspronkelijke begroting waren opgenomen, kan de totale investering hoger uitvallen dan aanvankelijk was voorzien.

Het belangrijkste economische gevolg is dat een grotere investering niet automatisch een hogere energieopbrengst oplevert. Wanneer aanvullende fundaties of leidingaanpassingen uitsluitend nodig zijn om de oorspronkelijk gekozen ORC veilig en bedrijfsklaar te installeren, blijft de verwachte netto elektriciteitsproductie mogelijk gelijk. Dezelfde jaarlijkse besparing moet dan een hoger investeringsbedrag rechtvaardigen. Daardoor kunnen de terugverdientijd en andere financiële beoordelingsmaatstaven minder gunstig worden, zonder dat de technische prestaties van de installatie veranderen.

Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen een werkelijke kostenstijging en een onvolledige oorspronkelijke begroting. Wanneer bepaalde werkzaamheden vanaf het begin noodzakelijk waren maar nog niet in de eerste raming stonden, was de oorspronkelijke kostenbasis onvoldoende compleet. Deze kosten worden dan tijdens de verdere technische uitwerking zichtbaar, zonder dat het project noodzakelijkerwijs ingewikkelder is geworden dan de werkelijke scheepssituatie vanaf het begin vereiste. Ook mogen kosten die al in de overeengekomen WHRS-levering zijn opgenomen niet opnieuw als aanvullende uitgaven worden behandeld.

Een andere situatie ontstaat wanneer de extra werkzaamheden ook de toekomstige technische prestaties beïnvloeden. Aanvullende koelcapaciteit kan bijvoorbeeld niet alleen nodig zijn om de condensor verantwoord aan te sluiten, maar ook om bij bepaalde koelwatertemperaturen meer netto elektriciteit te produceren. In dat geval kan tegenover de hogere investering een aanvullende energieopbrengst staan. Die extra opbrengst moet echter worden onderbouwd aan de hand van de werkelijke warmte- en koelcondities.

Het installeren van een grotere koeler of aanvullende pomp bewijst op zichzelf niet dat de ORC meer elektriciteit zal leveren. Ook kunnen extra voorzieningen zelf elektriciteit verbruiken of onderhoud vragen. De financiële beoordeling moet daarom onderscheid maken tussen hogere kosten voor dezelfde netto prestatie en hogere kosten die samengaan met een aantoonbare verandering van de toekomstige kasstromen.

Voor het investeringsbesluit is uiteindelijk de volledige technisch uitvoerbare configuratie bepalend. De oorspronkelijke moduleprijs of eerste globale retrofitraming vormt daarvoor geen voldoende basis wanneer de noodzakelijke aansluitingen en scheepsaanpassingen inmiddels beter bekend zijn.

Hoe versterken minder bedrijfsuren en hogere inbouwkosten elkaar?

Minder geschikte bedrijfsuren en hogere inbouwkosten kunnen gezamenlijk een aanzienlijk ongunstiger businesscase opleveren dan wanneer slechts één van deze uitgangspunten verandert. Bij minder bedrijfsuren kan de jaarlijkse netto energieproductie afnemen. Daardoor worden mogelijk minder brandstofkosten en andere energiekosten vermeden. Tegelijkertijd stijgt bij hogere inbouwkosten het bedrag dat moet worden geïnvesteerd.

De financiële verhouding verandert daardoor aan beide kanten: tegenover een grotere uitgave staan kleinere toekomstige netto besparingen. Vooral wanneer de oorspronkelijke businesscase slechts beperkt aan de financiële criteria van de eigenaar voldeed, kan deze combinatie belangrijk zijn. Een betrekkelijk kleine vermindering van de jaarlijkse netto besparing kan de verwachte terugverdientijd al merkbaar verlengen. Wanneer tegelijkertijd aanvullende inbouwkosten ontstaan, neemt de benodigde terugverdienperiode verder toe.

De gecombineerde invloed hoeft rekenkundig echter niet groter te zijn dan de som van de afzonderlijke effecten op de netto contante waarde. Bij verder gelijkblijvende aannames kunnen een hogere initiële investering en een lagere contante waarde van toekomstige besparingen afzonderlijk worden verwerkt. De eenvoudige terugverdientijd kan daarentegen sterker reageren, omdat het oorspronkelijke investeringsbedrag groter wordt terwijl de jaarlijkse netto besparing kleiner wordt. Vooral wanneer die besparing al relatief beperkt is, kan de berekende terugverdientijd sterk oplopen.

Ook de timing van de werkzaamheden kan het resultaat beïnvloeden. Wanneer aanvullende constructieve aanpassingen of koelwaterwerkzaamheden de ingebruikname vertragen, kan de WHRS gedurende een deel van de oorspronkelijk geplande exploitatieperiode nog geen energie terugwinnen. Daardoor kan de investering stijgen terwijl de eerste financiële besparingen later beschikbaar komen. Ook de tijdswaarde van deze verschoven kasstromen kan de netto contante waarde beïnvloeden.

Een eventuele verlenging van de werfperiode kan daarnaast leiden tot gemiste exploitatieopbrengsten of andere toerekenbare kosten. Daarbij moet worden voorkomen dat dezelfde stilstandsperiode meerdere keren als financieel verlies wordt verwerkt. Een periode waarin het schip door een verlengde werfbeurt niet zou varen, mag bijvoorbeeld niet zonder verdere beoordeling zowel als volledig verlies aan scheepsexploitatie als afzonderlijk verlies aan WHRS-opbrengst worden meegeteld wanneer beide effecten op dezelfde referentiesituatie betrekking hebben.

Ook de technische uitgangspunten moeten onderling consistent blijven. Wanneer de hogere inbouwkosten samenhangen met een andere motorconfiguratie, kan dit eveneens gevolgen hebben voor het beschikbare warmteaanbod. De oorspronkelijke netto elektriciteitsproductie mag dan niet zonder technische controle worden gehandhaafd. De gewijzigde kosten en opbrengsten moeten betrekking hebben op dezelfde uiteindelijke scheepsconfiguratie en bedrijfsvoering.

De gezamenlijke beoordeling laat daardoor zien of de hogere kosten en lagere besparingen nog voldoende financiële ruimte overlaten. Ook wordt duidelijk of de oorspronkelijke investering onder de gewijzigde omstandigheden nog aan de gekozen financiële criteria voldoet.

Hoe veranderen terugverdientijd, netto contante waarde en rendement?

De eenvoudige terugverdientijd geeft een eerste indicatie van de periode die nodig is om de investering uit de verwachte netto financiële besparingen terug te verdienen. Wanneer de jaarlijkse netto besparing voldoende stabiel en positief is, kan deze periode indicatief worden berekend door het investeringsbedrag te delen door de jaarlijkse netto besparing.

Bij minder geschikte bedrijfsuren kan de jaarlijkse besparing afnemen, waardoor de eenvoudige terugverdientijd langer wordt. Bij hogere inbouwkosten stijgt de investering. Wanneer de jaarlijkse netto besparing daarbij gelijk blijft, leidt ook dit tot een langere terugverdientijd. Wanneer beide veranderingen tegelijkertijd optreden, neemt de terugverdientijd vanuit beide richtingen toe. Deze eenvoudige verhouding geeft echter niet onder alle omstandigheden een volledig beeld van de financiële uitkomst.

De jaarlijkse besparingen kunnen namelijk veranderen door motorbelasting, brandstofprijzen, beschikbaarheid en onderhoudskosten. Ook kan de installatie later in bedrijf worden genomen of kunnen gedurende de gebruiksduur grotere revisies nodig zijn. Daarnaast houdt de eenvoudige terugverdientijd geen rekening met de tijdswaarde van geld. Zij laat daarom niet automatisch zien hoeveel economische waarde het project gedurende de volledige gebruiksduur creëert.

Daarvoor kan de netto contante waarde worden gebruikt. Bij deze methode worden de verwachte toekomstige kasstromen met een passende disconteringsvoet omgerekend naar hun huidige waarde. Vervolgens worden deze waarden vergeleken met de relevante investeringsuitgaven. Wanneer de investering stijgt en de toekomstige kasstromen verder gelijk blijven, neemt de netto contante waarde af. Wanneer minder geschikte bedrijfsuren leiden tot lagere netto besparingen, daalt eveneens de contante waarde van de toekomstige opbrengsten.

De combinatie kan daardoor een aanvankelijk positieve netto contante waarde verkleinen of negatief maken. Een project dat onder de oorspronkelijke aannames voldoende economische waarde bood, kan onder de gewijzigde omstandigheden minder aantrekkelijk worden. Ook een latere ingebruikname kan de uitkomst veranderen. De besparingen worden dan later ontvangen en mogelijk gedurende een kortere periode gerealiseerd. Daarbij moet duidelijk zijn of de totale economische gebruiksduur van het schip gelijk blijft of dat ook de periode waarin de WHRS nog financiële waarde kan leveren verandert.

Het interne rendement kan eveneens worden gebruikt om de aantrekkelijkheid te beoordelen. Bij een daarvoor geschikt kasstroompatroon geeft deze maatstaf inzicht in het rendement dat uit de investering volgt. Een hogere initiële investering of lagere toekomstige netto besparingen kunnen dit rendement verminderen. De uitkomst wordt vervolgens vergeleken met de financiële rendementseis van de eigenaar of investeerder.

Daarbij moet de kasstroombasis consistent blijven. Wanneer de beoordeling uitgaat van projectkasstromen, moet de disconteringsvoet daarop aansluiten. Financieringskosten, belastingen en eventuele fiscale voordelen mogen niet willekeurig worden vermengd met een berekening die op een andere financiële grondslag is opgebouwd.

De eenvoudige terugverdientijd, netto contante waarde en het interne rendement beantwoorden daarmee verschillende vragen. De terugverdientijd laat vooral zien hoe snel de oorspronkelijke investering uit de besparingen wordt terugverdiend. De netto contante waarde beoordeelt de waarde van de toekomstige kasstromen ten opzichte van de gehanteerde rendementseis. Het interne rendement biedt onder geschikte voorwaarden een aanvullende maatstaf voor de investeringsopbrengst.

Voor een verantwoord besluit moet daarom worden vastgesteld welke financiële criteria voor de betrokken investeerder doorslaggevend zijn. Vervolgens kan worden beoordeeld hoe de gewijzigde bedrijfsuren en inbouwkosten in elk van deze maatstaven doorwerken.

Wanneer wordt de resterende economische gebruiksduur een beperking?

Een WHRS kan technisch geschikt zijn voor langdurig gebruik, terwijl de periode waarin de eigenaar de investering economisch kan benutten aanzienlijk korter is. Voor een bestaand schip is daarom niet alleen de technische levensduur van de ORC belangrijk, maar vooral de resterende economische gebruiksduur en de verwachte inzet gedurende die periode.

Wanneer minder geschikte bedrijfsuren beschikbaar zijn, kan de jaarlijkse netto besparing dalen. De investering wordt dan over een langere periode terugverdiend, voor zover voldoende positieve netto kasstromen overblijven. Wanneer ook de inbouwkosten stijgen, moet een groter bedrag uit deze lagere jaarlijkse besparingen worden terugverdiend. Dit wordt vooral belangrijk wanneer de terugverdientijd in de buurt komt van de resterende periode waarin het schip naar verwachting wordt geëxploiteerd.

Een WHRS kan gedurende deze resterende jaren nog steeds brandstof besparen en toch onvoldoende financiële waarde opleveren om de volledige investering te rechtvaardigen. De hoeveelheid bruikbare energie en het economische resultaat moeten daarom afzonderlijk worden beoordeeld.

Daarbij moet rekening worden gehouden met de werkelijke plannen voor het schip. Een geplande verkoop, vervanging van de motorinstallatie of ingrijpende modernisering kan gevolgen hebben voor de periode waarin de oorspronkelijke WHRS-configuratie wordt gebruikt. Ook een toekomstige verandering van brandstof, motorbelasting of bedrijfsstrategie kan het warmteaanbod beïnvloeden. De technische levensduur van de ORC betekent daarom niet dat de oorspronkelijke netto energieopbrengst gedurende die volledige periode beschikbaar blijft.

Een eventuele restwaarde kan onderdeel vormen van de financiële beoordeling, maar mag niet zonder onderbouwing worden aangenomen. De waarde van een WHRS bij verkoop hangt bijvoorbeeld af van de technische toestand, bruikbaarheid voor de volgende eigenaar en de voorwaarden waaronder het schip wordt overgedragen. Wanneer de huidige eigenaar de installatie niet meer zelf exploiteert, kan de resterende technische levensduur daardoor een andere financiële betekenis krijgen. De waarde die eventueel na verkoop overblijft, moet worden onderscheiden van de besparingen die de huidige eigenaar tijdens de exploitatie ontvangt.

Ook het moment van installeren is belangrijk. Wanneer aanvullende inbouwwerkzaamheden de oplevering vertragen, kan de resterende periode tot een geplande verkoop of buitenbedrijfstelling korter worden. De WHRS moet dan voldoende toekomstige netto besparingen realiseren binnen de daadwerkelijk overgebleven exploitatieperiode. Een terugverdientijd die langer is dan deze periode vormt een belangrijk waarschuwingssignaal.

De uiteindelijke beslissing moet echter worden gebaseerd op de volledige kasstromen, inclusief een eventuele voldoende onderbouwde restwaarde en de gekozen rendementseis. Een project met een relatief lange eenvoudige terugverdientijd hoeft niet automatisch ongeschikt te zijn wanneer de totale netto contante waarde nog voldoende positief is. Omgekeerd kan een investering met een ogenschijnlijk aanvaardbare terugverdientijd financieel onvoldoende aantrekkelijk zijn wanneer belangrijke toekomstige kosten of risico's niet in die eerste berekening zijn meegenomen.

De resterende economische gebruiksduur bepaalt daarmee hoeveel tijd beschikbaar is om hogere inbouwkosten en eventueel lagere jaarlijkse opbrengsten daadwerkelijk terug te verdienen. Deze periode moet aansluiten op de verwachte exploitatie van het schip en de financiële positie van de investerende partij.

Hoe bepaalt u het economische omslagpunt van de WHRS-investering?

Het economische omslagpunt is de grens waarbij de WHRS-investering nog net voldoet aan het financiële criterium dat de eigenaar of investeerder voor het project hanteert. Welke grens relevant is, hangt af van de gekozen beoordelingsmethode. Wanneer een maximale terugverdientijd wordt gebruikt, kan worden onderzocht welke minimale jaarlijkse netto besparing nodig is om de volledige investering binnen deze periode terug te verdienen. Daarbij wordt uitgegaan van de verwachte financiële opbrengsten na verwerking van de relevante exploitatiekosten.

Vervolgens wordt bepaald hoeveel geschikte WHRS-bedrijfsuren nodig zijn om deze besparing te realiseren. Dat aantal hangt af van de netto elektriciteitsproductie en financiële waarde die tijdens de verschillende bedrijfsstanden beschikbaar zijn. Wanneer de ORC bij deellast aanzienlijk minder elektriciteit produceert, kan een groter aantal bedrijfsuren nodig zijn dan bij een berekening die uitgaat van het nominale generatorvermogen. De verdeling van de bedrijfsuren over het motorbelastinggebied blijft daarom bepalend.

Ook de generatorstrategie beïnvloedt het economische omslagpunt. Wanneer de WHRS tijdens bepaalde bedrijfsstanden het uitschakelen van een volledige generatorset mogelijk maakt, kan de vermeden brandstof per uur anders zijn dan wanneer dezelfde elektrische productie uitsluitend de belasting van draaiende motoren vermindert. Het omslagpunt kan daardoor niet altijd worden bepaald met één vaste financiële opbrengst per ORC-bedrijfsuur. De berekening moet rekening houden met de motorbelastingen en de bestaande energieproductie die werkelijk wordt vervangen.

Bij een beoordeling op basis van netto contante waarde wordt een andere grens gebruikt. Daarbij kan worden onderzocht welk maximaal investeringsbedrag nog past bij de contante waarde van de verwachte toekomstige netto kasstromen. Ook kan worden bepaald welke minimale opbrengst over de resterende gebruiksduur nodig is om een netto contante waarde van nul of een andere overeengekomen acceptatiegrens te bereiken.

Zo wordt zichtbaar hoeveel ruimte de oorspronkelijke businesscase heeft voor aanvullende inbouwkosten. Hetzelfde kan worden onderzocht voor een lager aantal geschikte bedrijfsuren. Wanneer de huidige berekening slechts een beperkte positieve netto contante waarde heeft, kan een betrekkelijk kleine vermindering van de jaarlijkse besparing voldoende zijn om de acceptatiegrens te bereiken. Is de netto contante waarde ruimer positief, dan kan de investering onder verder gelijkblijvende omstandigheden meer tegenvallers opvangen.

Ook de combinatie van beide veranderingen moet worden beoordeeld. Bij een hoger investeringsbedrag wordt de minimaal noodzakelijke toekomstige netto besparing groter. Wanneer minder geschikte bedrijfsuren beschikbaar zijn, moet die hogere besparing uit minder mogelijkheden voor energieproductie worden gerealiseerd. Daarbij kan blijken dat de technisch mogelijke elektriciteitsproductie onvoldoende financiële waarde oplevert om de extra inbouwkosten terug te verdienen. De installatie kan dan technisch uitvoerbaar blijven terwijl de financiële grens wordt overschreden.

Er bestaat geen algemeen minimumaantal ORC-bedrijfsuren of maximaal toegestaan percentage aanvullende inbouwkosten waarboven iedere WHRS economisch onaantrekkelijk wordt. De relevante grens hangt af van de werkelijke installatiekosten, de netto energieopbrengst, de vermeden brandstof- en emissiekosten, de exploitatiekosten en de resterende economische gebruiksduur.

Het economische omslagpunt is daarom projectspecifiek. Het moet worden vastgesteld voor de technische configuratie, bedrijfsomstandigheden en financiële criteria waarop de investeringsbeslissing daadwerkelijk betrekking heeft.

Welke scenario's zijn nodig voor een betrouwbare gevoeligheidsanalyse?

Een gevoeligheidsanalyse maakt zichtbaar hoe de oorspronkelijke WHRS-businesscase verandert wanneer belangrijke aannames niet worden gerealiseerd. Daarvoor wordt eerst een basisscenario vastgesteld dat aansluit op de technisch onderbouwde installatieconfiguratie en de verwachte inzet van het schip. De netto energieopbrengst wordt in dit scenario bepaald voor de relevante motorbelastingen, warmtebroncondities, koeling en elektrische afname. Deze energieopbrengst wordt vervolgens gekoppeld aan de brandstofgestookte of andere energieproductie die daadwerkelijk wordt vervangen.

De financiële waarde van die besparing vormt samen met de exploitatiekosten de basis voor de toekomstige netto kasstromen. Aan de investeringszijde wordt uitgegaan van de volledige kosten van de gekozen installatie, inclusief de noodzakelijke scheepsspecifieke aansluitingen en aanpassingen.

Vervolgens wordt onderzocht wat er gebeurt wanneer minder geschikte bedrijfsuren beschikbaar zijn. Daarbij moet niet uitsluitend het totale aantal uren worden verlaagd. Ook moet worden vastgesteld welke bedrijfsstanden verdwijnen en hoeveel netto elektriciteit en vermeden brandstof tijdens die perioden oorspronkelijk werden verwacht. Een gewijzigde verdeling tussen hoge en lage motorbelasting kan immers gevolgen hebben voor de gemiddelde ORC-productie. Ook de generatorstrategie kan veranderen wanneer minder elektriciteit beschikbaar blijft of de elektrische vraag tijdens andere perioden optreedt.

Een afzonderlijk scenario onderzoekt hogere inbouwkosten. Daarbij worden mogelijke aanvullende werkzaamheden gekoppeld aan de bestaande projectbegroting. Belangrijk is dat de extra kosten technisch verklaarbaar zijn, bijvoorbeeld door een moeilijkere uitlaatgasroute, aanvullende koelvoorzieningen, constructieve aanpassingen of een langere werfperiode. Ook moet worden vastgesteld of deze werkzaamheden uitsluitend de investering verhogen of daarnaast de netto energieproductie en toekomstige exploitatiekosten beïnvloeden.

Vervolgens worden minder geschikte bedrijfsuren en hogere inbouwkosten in één scenario gecombineerd. Daarmee wordt zichtbaar wat er gebeurt wanneer een groter investeringsbedrag uit kleinere jaarlijkse netto besparingen moet worden terugverdiend. Ook de gevolgen van een latere ingebruikname kunnen worden meegenomen wanneer de aanvullende inbouwwerkzaamheden tot een langere uitvoering leiden. Daarbij moeten de vertraging en de bijbehorende financiële gevolgen slechts eenmaal worden verwerkt.

Naast deze twee hoofdvariabelen kunnen andere onzekerheden worden onderzocht wanneer zij materieel bijdragen aan de uitkomst. Veranderingen van brandstofprijzen beïnvloeden bijvoorbeeld de financiële waarde van dezelfde hoeveelheid vermeden brandstof. Ook andere emissiekosten of toekomstige scheepswijzigingen kunnen gevolgen hebben voor de kasstromen, voor zover deze effecten voldoende zijn onderbouwd. Het doel is inzicht te krijgen in de belangrijkste onzekerheden, niet om iedere denkbare verandering zonder technische grondslag door te rekenen.

De scenario's moeten daarom technisch en financieel samenhangend blijven. Wanneer wordt aangenomen dat het schip vaker bij lage motorbelasting functioneert, mag de berekening niet zonder verdere onderbouwing uitgaan van het oorspronkelijke maximale uitlaatgaswarmtevermogen. Ook mag een grotere koeler die als aanvullende investeringspost wordt meegenomen niet automatisch leiden tot een hoger elektrisch ORC-vermogen. Zo'n prestatieverbetering moet afzonderlijk worden aangetoond voor de werkelijke warmte- en koelcondities.

De resultaten van alle scenario's worden vervolgens met dezelfde financiële criteria beoordeeld. Daardoor wordt zichtbaar hoeveel ruimte de netto contante waarde, terugverdientijd of het verwachte rendement heeft voor minder opbrengst en hogere kosten. De analyse moet vooral duidelijk maken welke aannames het zwaarst wegen en welke onzekerheden voor het investeringsbesluit nader moeten worden onderzocht.

Wanneer de investering uitsluitend aantrekkelijk blijft bij gunstige bedrijfsuren en de oorspronkelijk lage inbouwkosten, is de businesscase gevoelig voor tegenvallers. Wanneer ook het gecombineerde minder gunstige scenario nog voldoende financiële waarde oplevert, ontstaat een sterker onderbouwde basis voor verdere besluitvorming.

Kan een kleinere ORC of andere technische uitvoering de businesscase verbeteren?

Wanneer de oorspronkelijke businesscase verslechtert, kan een andere technische uitvoering beter aansluiten op de gewijzigde omstandigheden. Een grotere ORC kan bij voldoende warmteaanbod meer elektriciteit produceren, maar vraagt mogelijk ook een hogere investering en uitgebreidere warmte- en koelvoorzieningen. Wanneer het schip minder uren bij gunstige motorbelasting functioneert, kan een gedeelte van de nominale capaciteit slechts beperkt worden benut. Een kleinere ORC kan dan beter aansluiten op de beschikbare warmte en gedurende een groter deel van de relevante bedrijfsuren binnen een passend werkgebied functioneren.

Ook kunnen de noodzakelijke aansluitingen en koelvoorzieningen minder omvangrijk zijn. Daardoor kunnen de investeringskosten lager uitvallen, afhankelijk van de technische uitvoering en de bestaande scheepsconfiguratie. Daartegenover staat dat een kleinere module bij hogere motorbelastingen mogelijk minder elektriciteit kan produceren. De lagere investering moet daarom worden vergeleken met de eventuele vermindering van de jaarlijkse netto energieopbrengst.

Een kleinere ORC is dus niet automatisch economisch gunstiger. Wanneer tijdens de resterende bedrijfsuren langdurig voldoende restwarmte en elektrische afname beschikbaar zijn, kan een grotere installatie nog steeds meer netto energie besparen. De keuze moet daarom worden gebaseerd op het verschil tussen de toekomstige netto kasstromen van de afzonderlijke uitvoeringen. Het nominale generatorvermogen of de aanschafprijs alleen biedt daarvoor onvoldoende informatie.

Ook een andere opstelplaats of leidingroute kan mogelijkheden bieden om de inbouwkosten te verminderen. Wanneer de ORC dichter bij een geschikte warmtebron of koelaansluiting wordt geplaatst, kunnen onder bepaalde omstandigheden kortere leidingen en eenvoudiger ondersteuningen nodig zijn. Daarbij blijven de constructieve geschiktheid, veilige werking en onderhoudstoegang bepalend. Een kortere leidingroute is niet automatisch goedkoper wanneer daarvoor omvangrijke wijzigingen aan de machinekamer of een moeilijkere transportroute noodzakelijk worden.

Ook de werfplanning kan de kosten beïnvloeden. Wanneer bepaalde werkzaamheden kunnen worden gecombineerd met een reeds geplande onderhoudsperiode, kan aanvullende stilstand mogelijk worden beperkt. De werkelijk vermeden stilstandskosten moeten echter worden bepaald vanuit de bestaande exploitatieplanning en de werkzaamheden die door de WHRS-retrofit ontstaan. Een geplande werfperiode betekent niet automatisch dat de volledige inbouw zonder extra kosten of stilstand kan plaatsvinden.

Een andere mogelijkheid is directe warmtebenutting. Wanneer het schip gedurende voldoende uren een geschikte warmtevraag heeft, kan restwarmte mogelijk rechtstreeks worden gebruikt om bestaande warmteproductie te verminderen. Daarvoor is niet altijd een volledige ORC-installatie met expansiemachine en generator nodig. De noodzakelijke apparatuur en bijbehorende kosten kunnen daardoor anders zijn.

Of directe warmtebenutting financieel aantrekkelijker is, hangt af van het beschikbare temperatuurniveau, de gelijktijdige warmtevraag en de kosten van de energieproductie die werkelijk wordt vervangen. Ook een combinatie van directe warmtebenutting en elektriciteitsproductie kan technisch mogelijk zijn. Daarbij moet de beschikbare warmte zorgvuldig over de verschillende toepassingen worden verdeeld.

Dezelfde warmte kan niet zonder verdere onderbouwing gelijktijdig volledig aan beide toepassingen worden toegerekend. Ook moeten de aanvullende warmtewisselaars, leidingen en regelvoorzieningen binnen de totale investerings- en exploitatiekosten worden meegenomen.

Wanneer de toekomstige inzet van het schip onzeker blijft, kan uitstel van de investering eveneens een mogelijkheid zijn. Dit kan bijvoorbeeld relevant zijn wanneer nog onvoldoende bekend is hoeveel geschikte bedrijfsuren het schip de komende jaren zal maken of welke inbouwkosten daadwerkelijk noodzakelijk worden. Uitstel heeft echter ook gevolgen. De verwachte energiebesparingen worden later gerealiseerd en de beschikbare economische gebruiksduur kan korter worden.

De voorkeur voor een kleinere ORC, andere opstelling, directe warmtebenutting of uitstel volgt daarom uit de toekomstige netto financiële waarde van de verschillende mogelijkheden. Daarbij moet iedere optie worden beoordeeld op basis van een technisch uitvoerbare configuratie en voldoende realistische bedrijfsomstandigheden.

Wanneer moet de oorspronkelijke investeringsbeslissing worden herzien?

Een WHRS-businesscase moet opnieuw worden beoordeeld wanneer de verwachte bedrijfsuren, energieopbrengst, inbouwkosten of economische gebruiksduur materieel veranderen. Dat kan al tijdens de technische voorbereiding gebeuren. Wanneer een aanvullende scheepsinspectie bijvoorbeeld aantoont dat grotere constructieve aanpassingen of meer koelcapaciteit nodig zijn, kan de oorspronkelijke investeringsraming onvoldoende blijken. Ook kan de verwachte inzet van het schip veranderen voordat de ORC wordt besteld of ingebouwd.

Wanneer minder geschikte WHRS-bedrijfsuren worden verwacht, moet de jaarlijkse netto energieproductie opnieuw worden bepaald. Vervolgens worden de vermeden brandstofkosten en andere relevante financiële voordelen aangepast aan de gewijzigde bedrijfsomstandigheden. De nieuwe kosten- en opbrengstverwachting wordt daarna verbonden met de resterende economische gebruiksduur. Zo kan worden vastgesteld of het project nog voldoet aan de financiële criteria waarop de oorspronkelijke beslissing was gebaseerd.

De beoordeling verandert wanneer het project al gedeeltelijk is uitgevoerd. Bij de oorspronkelijke investeringsbeslissing worden de volledige nog te verwachten projectkosten en toekomstige opbrengsten beoordeeld. Wanneer bepaalde uitgaven inmiddels onomkeerbaar zijn gemaakt, kunnen deze kosten niet meer worden vermeden door de werkzaamheden te stoppen. Voor een beslissing over voortzetting of stopzetting moeten daarom vooral de toekomstige kosten en financiële voordelen worden vergeleken die door deze keuze nog veranderen.

Daarbij moeten ook bestaande contractuele verplichtingen, eventuele annuleringskosten en de waarde van reeds geleverde apparatuur worden meegenomen wanneer deze financieel relevant zijn. Het feit dat al veel geld is uitgegeven, vormt op zichzelf geen voldoende reden om alle resterende werkzaamheden eveneens uit te voeren. De eerdere uitgaven maken een toekomstige investering niet automatisch aantrekkelijker.

Omgekeerd betekent een verslechterde oorspronkelijke projectberekening niet automatisch dat stoppen de beste beslissing is. Wanneer de resterende investering beperkt is en de WHRS daarna nog voldoende netto financiële waarde kan leveren, kan voortzetting onder de actuele omstandigheden alsnog verantwoord zijn. De beoordeling moet daarom aansluiten op het moment waarop de beslissing wordt genomen en op de kosten en opbrengsten die vanaf dat moment nog daadwerkelijk kunnen worden beïnvloed.

Ook na ingebruikname kunnen minder bedrijfsuren aanleiding geven om de opbrengstverwachting te herzien. De ORC kan technisch goed functioneren terwijl het schip door een veranderd vaarprofiel minder bruikbare elektriciteit produceert. Dan moet worden vastgesteld of de lagere opbrengst structureel is of vooral samenhangt met tijdelijke veranderingen in de exploitatie. Dit onderscheid kan bepalend zijn voor de vraag of een technische aanpassing economisch zinvol is.

Wanneer zo'n aanpassing wordt overwogen, wordt de aanvullende investering vergeleken met de extra netto besparing die daardoor nog tijdens de resterende gebruiksduur kan worden gerealiseerd. Het oorspronkelijke investeringsbedrag vormt daarbij niet automatisch opnieuw de juiste basis voor de nieuwe beslissing. Eerdere uitgaven kunnen wel relevant blijven voor de beoordeling van het oorspronkelijke projectresultaat, maar bepalen niet zonder meer of een volgende aanpassing financieel verstandig is.

De herbeoordeling kan uitwijzen dat de WHRS ondanks minder bedrijfsuren of hogere inbouwkosten nog voldoende economisch perspectief biedt. Ook kan blijken dat een kleinere module, gewijzigde aansluiting of andere vorm van warmtebenutting beter aansluit op de nieuwe omstandigheden. Wanneer belangrijke technische gegevens nog onzeker zijn, kan aanvullende engineering of een betrouwbaardere onderbouwing van het toekomstige vaarprofiel nodig zijn. In andere situaties kan uitstel of het niet voortzetten van de onderzochte configuratie financieel verstandiger zijn.

De invloed van minder bedrijfsuren en hogere inbouwkosten op de businesscase wordt uiteindelijk bepaald door hun gezamenlijke effect op de toekomstige netto kasstromen. Minder geschikte bedrijfsuren kunnen de jaarlijks vermeden brandstof- en andere energiekosten verkleinen, terwijl hogere inbouwkosten het investeringsbedrag vergroten. Wanneer de oplevering bovendien wordt vertraagd, kan de periode waarin financiële besparingen worden gerealiseerd korter worden. De terugverdientijd kan daardoor langer worden, terwijl de netto contante waarde en het verwachte rendement kunnen afnemen.

De doorslaggevende vraag is of de WHRS onder de gewijzigde omstandigheden nog voldoende financiële waarde oplevert binnen de resterende economische gebruiksduur en de gekozen investeringscriteria. Door de werkelijk geschikte bedrijfsuren, netto energieopbrengst, aanvullende inbouwkosten en relevante onzekerheden gezamenlijk opnieuw te beoordelen, wordt duidelijk wanneer de businesscase aantrekkelijk blijft en wanneer de technische of financiële uitgangspunten moeten worden herzien.

Dit artikel binnen de reeks

Een WHRS kan technisch goed presteren en toch financieel tegenvallen wanneer minder geschikte bedrijfsuren overblijven of de inbouw duurder uitvalt. Welke uitgaven de investering verhogen, blijkt uit de bijkomende kosten van een WHRS-retrofit. Naast de gevolgen voor terugverdientijd en rendement kunnen ook de financiële effecten van EU ETS en FuelEU Maritime de toekomstige kasstromen beïnvloeden. Deze onzekerheden vragen om een gezamenlijke gevoeligheidsanalyse binnen de businesscase en het investeringsbesluit voor WHRS-installaties.