Hoe bepaalt u de extra besparing wanneer restwarmte aan boord al voor andere toepassingen wordt gebruikt?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
De extra besparing door restwarmte-terugwinning wordt bepaald door het energieverbruik van het schip vóór en na toevoeging van de nieuwe installatie te vergelijken, waarbij de bestaande warmtebenutting volledig wordt meegenomen. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan warmte uit uitlaatgassen, motorkoelwater of andere geschikte bronnen benutten voor verwarming of elektriciteitsproductie.
Wanneer een schip deze warmte al gedeeltelijk gebruikt voor bijvoorbeeld warmwaterproductie, brandstofvoorverwarming of andere thermische toepassingen, is niet alle beschikbare restwarmte automatisch aanvullend te benutten. Een nieuwe Organic Rankine Cycle (ORC) kan elektriciteit produceren, maar tegelijkertijd de hoeveelheid warmte veranderen die bestaande verbruikers ontvangen. Wanneer daardoor aanvullende verwarming nodig wordt, kan dit een deel van de brandstofbesparing tenietdoen. Omgekeerd kan een andere verdeling van de warmte nog steeds gunstig zijn wanneer de vermeden brandstof voor elektriciteitsproductie groter is dan het extra verbruik van de vervangende warmtevoorziening.
De beoordeling moet daarom uitgaan van de bestaande warmte- en energievoorziening, de beschikbare warmte op de relevante temperatuurniveaus en het energieverbruik dat na de uitbreiding daadwerkelijk verandert. Alleen door het totale brandstofverbruik onder voldoende vergelijkbare scheepsprestaties en bedrijfsomstandigheden te beoordelen, kan worden vastgesteld hoeveel aanvullende besparing de nieuwe restwarmte-terugwinning oplevert.
Waarom bepaalt bestaande warmtebenutting hoeveel extra energie kan worden bespaard?
Een scheepsmotor zet een gedeelte van de toegevoerde brandstofenergie om in mechanisch vermogen. Een ander gedeelte wordt afgevoerd via onder meer uitlaatgassen, motorkoelwater en andere koelstromen. Deze warmte kan beschikbaar zijn voor terugwinning, maar dat betekent niet dat zij tijdens de bestaande exploitatie volledig verloren gaat. Veel schepen beschikken al over voorzieningen waarmee een deel van de motorwarmte nuttig wordt gebruikt. Een uitlaatgasketel kan bijvoorbeeld stoom produceren voor verwarming of brandstofbehandeling. Ook koelwaterwarmte kan worden benut voor warmwaterproductie of andere geschikte thermische toepassingen.
Wanneer deze warmte een brandstofgestookte ketel of andere verwarmingsinstallatie ontlast, wordt daarmee mogelijk al brandstof bespaard. Deze besparing maakt onderdeel uit van de bestaande energieprestatie van het schip en mag niet opnieuw volledig aan een aanvullende installatie worden toegerekend. Bij het toevoegen van een ORC moet daarom niet worden uitgegaan van een fictieve uitgangssituatie waarin alle motorwarmte ongebruikt werd afgevoerd. De relevante referentie is het schip zoals het daadwerkelijk functioneert, inclusief de aanwezige warmtewisselaars, stoom- of warmwatercircuits en andere nuttige toepassingen.
Dat onderscheid wordt vooral belangrijk wanneer verschillende installaties dezelfde warmtebron gebruiken. Wanneer een nieuwe ORC-warmtewisselaar in het uitlaatgastraject wordt opgenomen, kan de temperatuur of hoeveelheid warmte veranderen die voor een bestaande uitlaatgasketel beschikbaar blijft. Het effect hangt af van de plaats van de nieuwe warmtewisselaar, de uitlaatgascondities en de warmte die de oorspronkelijke verbruikers nodig hebben. De ORC kan daardoor elektriciteit produceren terwijl tegelijkertijd een bestaande nuttige warmtestroom kleiner wordt.
Een vermindering van het beschikbare warmtevermogen betekent echter niet automatisch dat het volledige verschil elders opnieuw moet worden opgewekt. Wanneer de oorspronkelijke warmtevraag op dat moment beperkt is, kan een deel van de warmte ongebruikt blijven. Ook kan een bestaande warmtewisselaar meer capaciteit hebben dan de aangesloten verbruikers werkelijk nodig hebben. In zulke situaties kan een nieuwe ORC mogelijk aanvullende warmte benutten zonder dat een bestaande thermische functie wordt beperkt.
Wanneer de beschikbare warmte wel noodzakelijk is om de oorspronkelijke warmtevraag te dekken, moet worden vastgesteld hoe deze functie na de uitbreiding behouden blijft. Daarvoor kan aanvullende brandstofgestookte of elektrische verwarming nodig worden. De elektriciteitsproductie van de nieuwe ORC vormt dan slechts één kant van de energiebalans. Het aanvullende energieverbruik om de bestaande warmtevoorziening in stand te houden, moet in dezelfde vergelijking worden meegenomen.
De werkelijk extra besparing wordt dus niet uitsluitend bepaald door de warmte die de nieuwe installatie opneemt. Bepalend is hoeveel brandstof het schip in de nieuwe configuratie minder verbruikt, terwijl de oorspronkelijke thermische en elektrische functies onder vergelijkbare omstandigheden behouden blijven.
Hoe brengt u de bestaande warmtebronnen en warmteverbruikers in kaart?
Een betrouwbare beoordeling begint met een warmtebalans van de bestaande scheepsinstallatie. Daarin wordt vastgesteld waar de warmte vandaan komt, hoe deze wordt overgedragen en welke verbruikers de warmte tijdens de relevante bedrijfsomstandigheden daadwerkelijk nodig hebben. De warmtebronnen kunnen bestaan uit uitlaatgassen, hoogtemperatuurkoelwater en andere geschikte warme circuits. Voor iedere bron moeten de beschikbare temperaturen, debieten en de warmteafgifte bij de relevante motorbelastingen voldoende bekend zijn.
Ook de bestaande warmtewisselaars en distributiesystemen worden in de beoordeling meegenomen. Een uitlaatgaswarmtewisselaar kan bijvoorbeeld warmte leveren aan een stoomsysteem, waarna de stoom verschillende verbruikers bedient. Ook kan warmte via een gesloten water- of thermische-oliecircuit worden verdeeld. De energie in zo'n distributiecircuit is echter afkomstig van de oorspronkelijke warmtebron. Wanneer dezelfde warmte achtereenvolgens door een warmtewisselaar, tussenkring en gebruikerscircuit stroomt, mag zij niet bij iedere overdracht opnieuw als afzonderlijk beschikbaar thermisch vermogen worden opgeteld.
Vervolgens wordt vastgesteld welke thermische verbruikers daadwerkelijk aanwezig zijn. Dit kunnen verwarmingssystemen, warmwaterbereiding, brandstofbehandeling, ladingverwarming of andere toepassingen zijn. De vereiste temperatuur en hoeveelheid warmte kunnen per verbruiker verschillen. Ook moet duidelijk zijn wanneer de betreffende warmtevraag optreedt. Een verwarmingscircuit kan bijvoorbeeld vooral bij lagere buitentemperaturen warmte nodig hebben, terwijl de beschikbare motorwarmte voornamelijk afhangt van de motorbelasting.
Een installatie met een hoog nominaal warmtevermogen hoeft daardoor niet gedurende het volledige jaar dezelfde hoeveelheid nuttige warmte over te dragen. Voor de warmtebalans wordt daarom niet uitsluitend naar het geïnstalleerde vermogen gekeken, maar vooral naar de warmte die tijdens het werkelijke scheepsbedrijf wordt gebruikt.
Bij een watergedragen circuit zonder faseverandering kunnen temperatuurverschillen en vloeistofdebieten worden gebruikt om de warmteoverdracht te bepalen. Daarbij moet rekening worden gehouden met de relevante thermische eigenschappen van het medium. Bij stoomcircuits is een andere beoordeling nodig. Wanneer stoom condenseert of water verdampt, kan de warmteoverdracht niet uitsluitend uit het temperatuurverschil worden afgeleid. Ook het massadebiet en de enthalpie van de betrokken stoom- en condensaatstromen moeten dan worden meegenomen.
Daarnaast moet worden vastgesteld welke andere energiebronnen de bestaande warmtevoorziening ondersteunen. Een uitlaatgasketel kan bijvoorbeeld tijdens bepaalde motorbelastingen onvoldoende stoom produceren, waardoor een brandstofgestookte ketel aanvullend warmte levert. Het brandstofverbruik van deze ketel is belangrijk voor het bepalen van de aanvullende besparing. Wanneer een nieuwe ORC de warmteverdeling verandert, kan ook de hoeveelheid warmte die de ketel moet produceren veranderen.
De warmtebalans moet daarom laten zien hoeveel warmte de bestaande verbruikers daadwerkelijk ontvangen, welk gedeelte daarvan door restwarmte wordt geleverd en welke aanvullende energieproductie nodig blijft. Pas wanneer deze verdeling voldoende bekend is, kan worden vastgesteld welke warmte nog aanvullend beschikbaar is of onder andere voorwaarden aan een nieuwe toepassing kan worden toegewezen. Daarmee wordt voorkomen dat warmte die al een nuttige functie vervult, ten onrechte als volledig ongebruikt wordt beschouwd.
Waarom moet het beschikbare warmteoverschot per bedrijfsstand worden bepaald?
De hoeveelheid restwarmte die aanvullend kan worden benut, verandert tijdens de exploitatie. Zowel het warmteaanbod van de motoren als de vraag van de bestaande thermische verbruikers kan variëren. Bij een hogere motorbelasting kunnen de uitlaatgastemperatuur, het massadebiet en de beschikbare koelwaterwarmte veranderen. Daardoor kan een andere hoeveelheid thermisch vermogen beschikbaar komen voor de bestaande warmtewisselaars en aanvullende terugwinning.
De warmtevraag hoeft echter niet in dezelfde verhouding mee te veranderen. Een bestaand verwarmingscircuit kan bijvoorbeeld gedurende bepaalde perioden een vrijwel constante warmtebehoefte hebben, terwijl de belasting van de voortstuwingsmotor sterk varieert. Bij hoge motorbelasting kan dan warmte overblijven die de bestaande verbruikers niet nodig hebben. Bij een lagere motorbelasting kan dezelfde warmtevraag juist een groot gedeelte van de beschikbare restwarmte vereisen.
Een aanzienlijk warmteoverschot tijdens één gunstige bedrijfsstand mag daarom niet zonder verdere beoordeling als voortdurend beschikbaar worden beschouwd. Voor de aanvullende terugwinning is vooral van belang wanneer en hoelang dit overschot daadwerkelijk ontstaat. Ook omstandigheden buiten de machinekamer kunnen de warmtevraag beïnvloeden. Ruimteverwarming, ladingverwarming en bepaalde andere thermische toepassingen kunnen afhankelijk zijn van de buitentemperatuur, de lading en de operationele inzet van het schip.
Bij een schip dat verschillende brandstoffen gebruikt, kan bovendien de behoefte aan brandstofverwarming veranderen. De beschikbare aanvullende warmte moet daarom worden vastgesteld voor de relevante combinaties van motorbelasting en thermische vraag. Per bedrijfsstand wordt eerst bepaald hoeveel warmte de bestaande verbruikers nodig hebben en welk gedeelte daarvan door de aanwezige terugwinningsinstallaties kan worden geleverd. Vervolgens wordt onderzocht welke warmte onder dezelfde omstandigheden overblijft.
Het temperatuurniveau van deze resterende warmte is daarbij minstens zo belangrijk als de totale hoeveelheid. Een uitlaatgasstroom kan na een bestaande warmtewisselaar nog aanzienlijke thermische energie bevatten, terwijl de temperatuur te laag is voor een bepaalde ORC-configuratie. Ook kan verdere afkoeling worden begrensd door materiaaltemperaturen, corrosiegevoeligheid en de noodzakelijke werking van het uitlaatgastraject. Het aanwezige thermische vermogen is daardoor niet automatisch gelijk aan het vermogen dat een nieuwe installatie verantwoord kan opnemen.
Voor een ORC moeten bovendien de beschikbare koeling en elektrische afname worden meegenomen. Wanneer de koelwatertemperatuur hoog is, kunnen de condensatiecondities de elektriciteitsproductie beperken. Ook kan voldoende warmte beschikbaar zijn terwijl het schip onvoldoende elektriciteit nodig heeft om de volledige mogelijke ORC-productie nuttig te gebruiken. In dat geval vertegenwoordigt het thermische warmteoverschot niet automatisch een overeenkomstige brandstofbesparing.
De jaarlijkse aanvullende opbrengst ontstaat daarom uit de bedrijfsperioden waarin bruikbare warmte op het vereiste temperatuurniveau, geschikte koeling en voldoende energieafname gelijktijdig beschikbaar zijn. De totale hoeveelheid restwarmte die gedurende een jaar wordt afgevoerd, is zonder deze beoordeling onvoldoende om de extra brandstofbesparing te bepalen. De warmte moet immers niet alleen aanwezig zijn, maar ook technisch verantwoord en daadwerkelijk nuttig kunnen worden benut.
Hoe beïnvloedt de volgorde van warmteonttrekking de extra opbrengst?
Wanneer meerdere warmtewisselaars op dezelfde warmtebron zijn aangesloten, kan de volgorde waarin warmte wordt onttrokken invloed hebben op de beschikbare temperaturen en de totale nuttige energieopbrengst. In een uitlaatgastraject kan bijvoorbeeld eerst een bestaande uitlaatgasketel zijn geplaatst die stoom produceert voor verwarming of andere thermische toepassingen. Wanneer een aanvullende ORC-warmtewisselaar stroomafwaarts wordt opgenomen, ontvangt deze uitlaatgassen die al door de oorspronkelijke ketel zijn afgekoeld.
De ORC moet dan worden beoordeeld op basis van de resterende gastemperatuur, het massadebiet en de toegestane verdere afkoeling. Een warmtewisselaar die oorspronkelijk voor een hogere brontemperatuur is geselecteerd, hoeft onder deze omstandigheden niet hetzelfde thermische vermogen aan de ORC te kunnen leveren.
Wanneer de nieuwe ORC-warmtewisselaar juist vóór de bestaande uitlaatgasketel wordt geplaatst, kan een hoger temperatuurniveau beschikbaar komen voor elektriciteitsproductie. Dat hoeft echter niet gunstiger te zijn voor de totale energievoorziening van het schip. De uitlaatgassen kunnen door de eerste warmtewisselaar zodanig worden afgekoeld dat de bestaande ketel minder stoom produceert. Wanneer deze stoom nodig blijft, kan aanvullende brandstofgestookte warmteproductie noodzakelijk worden.
Een hogere ORC-productie kan daardoor samengaan met een vermindering van de bestaande brandstofbesparing. De extra elektriciteitsproductie mag dan niet afzonderlijk worden beoordeeld zonder de gevolgen voor de oorspronkelijke stoomvoorziening mee te nemen.
Ook kunnen de toepassingen via afzonderlijke warmtewisselaars of regelbare warmtestromen worden verbonden. In dat geval bepalen de leidingconfiguratie, beschikbare warmtewisselaarcapaciteit en regeling hoeveel warmte tijdens iedere bedrijfsstand naar de verschillende verbruikers stroomt. Bij deze beoordeling is het verschil tussen warmtehoeveelheid en temperatuurniveau belangrijk. Een thermische verbruiker kan bijvoorbeeld een minimale aanvoertemperatuur vereisen. Warmte die onder deze temperatuur beschikbaar komt, kan ondanks een aanzienlijk thermisch vermogen niet zonder meer dezelfde functie vervullen.
Voor een ORC beïnvloedt het temperatuurverschil tussen de warme en koude zijde hoeveel mechanische arbeid uit de opgenomen warmte kan worden geproduceerd. Dezelfde hoeveelheid warmte kan bij een andere aanvoertemperatuur daarom tot een andere netto elektriciteitsopbrengst leiden.
Opeenvolgende warmtebenutting kan onder geschikte omstandigheden aantrekkelijk zijn. Een warmtestroom kan eerst een toepassing op een hoger temperatuurniveau bedienen, waarna de resterende warmte mogelijk nog voor een andere functie kan worden gebruikt. De gunstigste volgorde ligt echter niet voor iedere installatie vast. Zij hangt af van de beschikbare temperaturen, de werkelijke warmtevragen, de prestaties van de warmtewisselaars en de beperkingen van de motor- en scheepssystemen.
Ook het nuttig gebruiken van warmte aan de condensorzijde van een ORC kan worden onderzocht. Wanneer de afgevoerde condensatiewarmte op een bruikbaar temperatuurniveau beschikbaar is, kan deze onder bepaalde omstandigheden een bestaande thermische verbruiker ondersteunen. Daarbij moet wel rekening worden gehouden met de gevolgen voor de elektriciteitsproductie. Wanneer voor een hogere nuttige warmteafgiftetemperatuur ook de condensatietemperatuur van de ORC moet stijgen, kan het beschikbare expansietraject kleiner worden.
De elektrische en thermische opbrengst mogen daarom niet onafhankelijk van elkaar als gelijktijdig maximaal worden aangenomen. De gekozen condensorcondities moeten passen bij de combinatie van warmtebenutting en elektriciteitsproductie die werkelijk wordt onderzocht. De volgorde en verdeling van de warmteonttrekking moeten uiteindelijk worden gekozen op basis van de gezamenlijke netto energiebesparing. Daarbij moeten de noodzakelijke temperatuur- en bedrijfsgrenzen van de bestaande motoren en warmteverbruikers behouden blijven.
Wanneer vermindert een nieuwe ORC de bestaande nuttige warmtebenutting?
Een nieuwe ORC kan warmte opnemen die in de oorspronkelijke scheepsconfiguratie al naar een bestaande thermische verbruiker stroomde. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer de ORC de uitlaatgassen vóór een bestaande uitlaatgasketel afkoelt of warmte uit een gemeenschappelijk warmwatercircuit onttrekt. De hoeveelheid warmte die de oorspronkelijke verbruikers daarna nog ontvangen, kan daardoor afnemen. Dat betekent echter niet dat iedere vermindering van het beschikbare warmtevermogen automatisch tot extra brandstofverbruik leidt.
Wanneer een bestaande verbruiker tijdens de betreffende periode weinig warmte nodig heeft, kan het verminderen van het beschikbare vermogen zonder direct gevolg blijven. Ook kan de oorspronkelijke warmtewisselaar meer warmte leveren dan op dat moment werkelijk wordt gebruikt. Een gedeeltelijke vermindering van de warmteoverdracht hoeft dan nog geen tekort te veroorzaken. De relevante vraag is hoeveel nuttige warmte de bestaande verbruikers werkelijk verliezen en of daardoor een aanvullende energiebron moet worden ingezet.
Wanneer de oorspronkelijke warmtevraag niet langer volledig kan worden gedekt, moet worden vastgesteld hoe het schip daarin voorziet. Een brandstofgestookte ketel kan bijvoorbeeld extra stoom of warm water produceren, maar ook elektrische verwarming of een andere warmtebron kan worden gebruikt. De benodigde aanvullende energie hangt af van de ontbrekende nuttige warmte en de eigenschappen van de vervangende installatie. Bij een brandstofgestookte ketel moet bijvoorbeeld rekening worden gehouden met het rendement en de werkelijke belasting waaronder de extra warmte wordt geproduceerd.
De hoeveelheid aanvullende brandstofenergie is daardoor niet automatisch gelijk aan de nuttige warmte die de ketel levert. De omzettingsverliezen en de bedrijfscondities van de betrokken ketel moeten in de beoordeling worden meegenomen. Bij elektrische verwarming moet worden bepaald welke energiebron de extra elektriciteitsvraag voedt. Wanneer deze elektriciteit door brandstofgestookte generatorsets wordt geleverd, kan de aanvullende belasting een deel van de door de ORC gerealiseerde brandstofbesparing verminderen.
Ook de bestaande ketelregeling kan de uitkomst beïnvloeden. Een ketel kan bijvoorbeeld bij een lager warmteaanbod vaker moeten bijstoken of gedurende meer uren in bedrijf blijven. Het brandstofverbruik kan daardoor anders veranderen dan uitsluitend op basis van het verschil in warmteafname zou worden verwacht. Wanneer meerdere thermische verbruikers zijn aangesloten, kan bovendien de verdeling van de warmte veranderen. De regeling kan bepaalde toepassingen voorrang geven, terwijl andere verbruikers tijdelijk minder warmte ontvangen.
Bij de beoordeling moet daarom worden vastgesteld welke thermische functies noodzakelijk zijn en welke warmtevraag tijdens de verschillende bedrijfsstanden daadwerkelijk moet worden gedekt. Een nieuwe ORC mag niet uitsluitend voor een hogere berekende elektriciteitsproductie worden ingezet wanneer daardoor noodzakelijke verwarmings- of motorfuncties onvoldoende beschikbaar blijven. De technische uitvoerbaarheid en het behoud van de oorspronkelijke scheepsfuncties blijven leidend.
De aanvullende energiebesparing moet daarom worden bepaald voor een configuratie waarin de oorspronkelijke warmtevoorziening op een verantwoorde manier behouden blijft. Pas daarna kan worden vastgesteld of de gewijzigde warmteverdeling werkelijk leidt tot minder totaal brandstofverbruik.
Hoe vergelijkt u extra elektriciteitsproductie met vervangende warmteproductie?
Wanneer een nieuwe ORC elektriciteit produceert maar tegelijkertijd de bestaande warmtebenutting vermindert, moeten beide effecten binnen één consistente energiebalans worden beoordeeld. Eerst wordt vastgesteld hoeveel netto elektriciteit de ORC daadwerkelijk aan het schip levert. Het relevante eigen verbruik van werkmediumpompen, eventuele tussenkringpompen en aanvullende koelvoorzieningen moet daarbij voldoende duidelijk zijn verwerkt.
Vervolgens wordt bepaald welke oorspronkelijke elektriciteitsproductie door deze netto bijdrage wordt vervangen. Wanneer bestaande generatorsets minder vermogen hoeven te leveren, wordt de brandstofbesparing vastgesteld op basis van hun gewijzigde motorbelasting en de bijbehorende verbruikskarakteristieken. Dezelfde hoeveelheid netto ORC-elektriciteit hoeft daardoor niet bij iedere generatorconfiguratie dezelfde brandstofbesparing op te leveren. Ook de mogelijkheid om een volledige generatorset uit te schakelen kan het totale brandstofverbruik beïnvloeden.
Daarna wordt beoordeeld of de oorspronkelijke thermische verbruikers door de nieuwe warmteverdeling aanvullende energie nodig hebben. Wanneer bijvoorbeeld een brandstofgestookte ketel extra warmte moet produceren omdat de ORC een deel van de bestaande uitlaatgaswarmte benut, wordt het daarvoor benodigde extra brandstofverbruik vastgesteld. De aanvullende brandstofbesparing bestaat dan uit de brandstof die door verminderde elektriciteitsopwekking wordt vermeden, verminderd met de extra brandstof die nodig is voor de vervangende warmtevoorziening. Daarbij moeten ook eventuele andere bijkomende verliezen worden meegenomen.
Wanneer geen aanvullende verwarming nodig is, ontstaat deze tegenpost niet. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer de ORC uitsluitend warmte benut die tijdens de betreffende bedrijfsstand niet voor de bestaande thermische verbruikers nodig was. Wanneer de ontbrekende warmte met elektriciteit wordt geproduceerd, moet de extra elektrische vraag worden gekoppeld aan de generatoren of andere energiebronnen die deze leveren.
Daarbij moet worden voorkomen dat dezelfde elektrische energie tweemaal wordt gebruikt in de berekening. Een ORC kan bijvoorbeeld elektriciteit aan het boordnet leveren, terwijl een gedeelte daarvan nodig wordt voor vervangende elektrische verwarming. In dat geval bepaalt uitsluitend het resterende effect op de volledige energievoorziening hoeveel brandstof werkelijk wordt bespaard. De bruto of netto elektriciteitsproductie van de ORC kan niet afzonderlijk volledig als vermeden generatorproductie worden behandeld wanneer een deel van die elektriciteit een nieuwe elektrische belasting dekt.
Het is bovendien niet correct om één kilowattuur nuttige warmte zonder verdere beoordeling gelijk te stellen aan één kilowattuur elektrische energie. Hoewel beide in dezelfde energie-eenheid kunnen worden uitgedrukt, verschillen hun bruikbaarheid en de omzettingsverliezen van de installaties waarmee zij worden geleverd. De vermeden en aanvullende energieproductie moeten daarom worden vertaald naar het brandstofverbruik van de betrokken installaties. Zo wordt de vergelijking gebaseerd op de energie die het schip werkelijk minder nodig heeft uit brandstof.
Een nieuwe ORC kan onder bepaalde omstandigheden nog steeds extra brandstof besparen wanneer een bestaande warmteverbruiker meer ketelwarmte nodig heeft. Dat is het geval wanneer de brandstofbesparing door verminderde elektriciteitsproductie groter is dan het aanvullende brandstofverbruik voor de vervangende warmtevoorziening en eventuele andere verliezen. In een andere situatie kan de extra ketelbelasting het grootste deel van de mogelijke besparing tenietdoen. De uitkomst hangt af van de werkelijke warmteverdeling, generatorinzet en eigenschappen van de vervangende energievoorziening.
De beoordeling moet daarom niet uitsluitend laten zien hoeveel elektriciteit de ORC produceert of hoeveel bestaande warmte verloren gaat. Bepalend is de verandering van het totale brandstofverbruik van het schip, waarbij de elektrische en thermische functies onder dezelfde relevante bedrijfsomstandigheden worden vervuld.
Welke aanvullende verliezen en technische wisselwerkingen tellen mee?
Naast de verdeling van nuttige warmte kunnen aanvullende technische verliezen de extra brandstofbesparing beïnvloeden. Deze ontstaan bijvoorbeeld wanneer de nieuwe WHRS wijzigingen veroorzaakt in de werking van de motor, scheepskoeling of elektrische energievoorziening. Bij een ORC met een uitlaatgaswarmtewisselaar kan extra stromingsweerstand ontstaan. Wanneer de totale uitlaattegendruk daardoor toeneemt, kan dit het brandstofverbruik of de werking van de betrokken motor beïnvloeden.
De omvang van dit effect hangt af van de motoruitvoering, de bestaande uitlaatgasinstallatie en de drukval over de warmtewisselaar. Ook vervuiling tijdens de exploitatie kan de stromingsweerstand veranderen. De nieuwe warmteonttrekking moet daarom niet alleen thermisch geschikt zijn, maar ook binnen de toegestane motor- en uitlaatgascondities blijven. Een eventueel aanvullend motorverbruik moet worden meegenomen wanneer dit door de WHRS ontstaat.
Ook aan de koude zijde kunnen aanvullende belastingen optreden. Een ORC moet de warmte die niet in mechanisch vermogen wordt omgezet grotendeels via de condensor afvoeren. Daarvoor kunnen bestaande koelcircuits worden gebruikt, maar soms zijn aanvullende circulatiepompen of andere koelvoorzieningen nodig. Wanneer deze voorzieningen extra elektriciteit gebruiken, moet dit verbruik in de netto energiebalans zijn opgenomen.
Bij gedeelde scheepskoeling moet worden onderscheiden welk pompverbruik al vóór de uitbreiding aanwezig was en welk gedeelte daadwerkelijk door de nieuwe installatie verandert. Het volledige bestaande pompvermogen vormt niet automatisch een nieuwe WHRS-belasting. Ook moet worden voorkomen dat hetzelfde hulpverbruik meerdere keren wordt afgetrokken. Wanneer de werkmediumpomp al in de netto ORC-productie is verwerkt, mag dit verbruik niet opnieuw als afzonderlijke verliespost worden opgenomen.
Een andere belangrijke wisselwerking ontstaat wanneer de ORC warmte benut van generatorsets die zij door haar eigen elektriciteitsproductie minder zwaar belast. De lagere generatorbelasting kan de uitlaatgastemperatuur, het massadebiet en de beschikbare koelwaterwarmte veranderen. Daardoor kan niet alleen de warmteaanvoer naar de ORC afnemen, maar ook de hoeveelheid warmte die voor bestaande thermische verbruikers beschikbaar blijft. De nieuwe warmteverdeling moet daarom worden bepaald voor de uiteindelijke generatorbelasting.
Ook bestaande regelvoorzieningen kunnen reageren op de aanvullende warmteonttrekking. Wanneer bijvoorbeeld de temperatuur van een gemeenschappelijk warmwatercircuit daalt, kan een bestaande verwarmingsinstallatie automatisch meer warmte gaan leveren. Het extra brandstofverbruik kan daardoor ontstaan zonder dat een afzonderlijke nieuwe verwarmingsinstallatie wordt geplaatst. De bestaande regeling en de bijbehorende energieproductie moeten dus onderdeel blijven van de beoordeling.
Daarnaast kan de beschikbare condensorcapaciteit de ORC-productie beperken. Wanneer de condensor door de gezamenlijke belasting van de scheepskoeling onvoldoende warmte kan afvoeren, kan de ORC moeten terugregelen. De werkelijk beschikbare elektrische productie kan dan lager zijn dan op basis van het warmteaanbod alleen werd verwacht. De totale energiebalans moet daarom ook de mogelijke beperkingen aan de koude zijde omvatten.
Bij benutting van motorwarmte uit bestaande koelcircuits moet bovendien rekening worden gehouden met de warmte die vóór de uitbreiding al door de scheepskoeling werd afgevoerd. Een gedeelte daarvan kan door de ORC naar een andere plaats in hetzelfde koelsysteem worden verplaatst. Het volledige condensorvermogen vormt dan niet automatisch een even grote aanvullende warmtelast boven op alle oorspronkelijke koelbelastingen. De warmteverdeling vóór en na installatie moet laten zien welke belasting werkelijk verandert.
De gecombineerde warmte- en energiebalans moet daarom uitgaan van een technisch uitvoerbare configuratie waarin de motoren, bestaande warmteverbruikers, ORC, koeling en elektrische systemen gelijktijdig kunnen functioneren. Alleen wanneer deze onderlinge effecten voldoende zijn verwerkt, kan worden vastgesteld hoeveel aanvullende brandstof de nieuwe restwarmte-terugwinning daadwerkelijk bespaart.
Hoe voorkomt u dat bestaande en nieuwe energiebesparingen dubbel worden geteld?
Wanneer een schip al restwarmte nuttig gebruikt, moet onderscheid worden gemaakt tussen de bestaande energiebesparing en de aanvullende bijdrage van een nieuwe WHRS. Een uitlaatgasketel kan bijvoorbeeld al brandstof besparen doordat een bestaande verwarmingsketel minder warmte hoeft te produceren. Deze besparing maakt onderdeel uit van de oorspronkelijke scheepssituatie.
Een nieuwe ORC mag dezelfde bestaande besparing niet opnieuw volledig als eigen aanvullend resultaat meetellen. Daarom wordt eerst vastgesteld welke energie het schip daadwerkelijk verbruikt voordat de nieuwe installatie wordt toegevoegd. Deze uitgangssituatie omvat de aanwezige warmteterugwinning, bestaande thermische verbruikers, oorspronkelijke generatorinzet en eventuele aanvullende verwarmingsinstallaties.
Vervolgens wordt de nieuwe scheepsconfiguratie beoordeeld. Daarbij worden de netto ORC-elektriciteitsproductie, de gewijzigde generatorbelasting en de gevolgen voor de bestaande warmtevoorziening gezamenlijk verwerkt. Wanneer de nieuwe ORC warmte overneemt van een bestaande nuttige toepassing, wordt ook de eventuele vervangende energieproductie meegenomen. Het verschil tussen het totale brandstofverbruik in beide situaties vormt de werkelijk aanvullende besparing.
Een vergelijking met een hypothetisch schip waarop helemaal geen warmteterugwinning aanwezig is, geeft een ander antwoord. Zo'n vergelijking kan relevant zijn wanneer de gezamenlijke bijdrage van alle aanwezige terugwinningsvoorzieningen wordt onderzocht. Zij is echter niet automatisch geschikt om de afzonderlijke meerwaarde van een nieuwe ORC vast te stellen op een schip dat al warmte nuttig gebruikt. Daarvoor blijft de bestaande scheepsconfiguratie de juiste referentie.
Ook afzonderlijke besparingspercentages mogen niet zonder verdere beoordeling worden opgeteld. Wanneer twee installaties dezelfde warmtebron benutten, kan de opbrengst van de ene installatie afhankelijk zijn van de warmte die door de andere wordt onttrokken. Een afzonderlijke berekening kan dan uitgaan van een warmtestroom die in de gezamenlijke configuratie niet meer volledig beschikbaar is. De gecombineerde opbrengst kan daardoor afwijken van de som van beide afzonderlijk berekende resultaten.
Daarnaast moet bij ieder besparingspercentage duidelijk zijn welk oorspronkelijk brandstofverbruik als referentie wordt gebruikt. Een besparing ten opzichte van het brandstofverbruik van één verwarmingsketel is bijvoorbeeld een andere grootheid dan dezelfde vermeden hoeveelheid brandstof als percentage van het totale scheepsverbruik. Wanneer zulke percentages zonder een gemeenschappelijke grondslag worden opgeteld, kan een onjuist beeld van de totale besparing ontstaan. De onderliggende hoeveelheden vermeden brandstof moeten daarom eerst binnen dezelfde energiebalans worden beoordeeld.
Ook de warmte zelf mag niet meerdere keren als afzonderlijk beschikbare energie worden geteld. Warmte die via een uitlaatgaswarmtewisselaar aan een tussenkring wordt overgedragen en vervolgens aan de ORC wordt geleverd, blijft afkomstig van dezelfde oorspronkelijke warmtebron. Het transport via verschillende circuits creëert geen extra thermische energie. De warmtebalans moet daarom dezelfde energiestromen volgen vanaf de oorspronkelijke bron tot aan hun uiteindelijke nuttige toepassing of afvoer.
Zo blijft duidelijk welk gedeelte van de bestaande warmtebenutting behouden blijft en welke aanvullende energieproductie werkelijk door de nieuwe installatie mogelijk wordt gemaakt. De extra besparing kan vervolgens worden vastgesteld zonder bestaande voordelen of dezelfde warmtehoeveelheid opnieuw mee te tellen.
Hoe bepaalt u de aanvullende jaarlijkse besparing over het vaarprofiel?
De extra brandstofbesparing die tijdens één bedrijfsstand mogelijk is, vormt niet automatisch een representatieve waarde voor de volledige exploitatie. De motorbelasting, bestaande warmtevraag, koelwatertemperatuur en elektrische afname kunnen gedurende het jaar aanzienlijk veranderen. Daarom wordt de aanvullende besparing bepaald voor de relevante bedrijfsperioden van het schip. Per bedrijfsstand wordt eerst vastgesteld hoeveel warmte de betrokken motoren beschikbaar stellen en bij welk temperatuurniveau deze warmte kan worden benut.
Vervolgens wordt onderzocht hoeveel warmte de bestaande thermische verbruikers onder dezelfde omstandigheden daadwerkelijk nodig hebben. Deze vraag kan veranderen door de buitentemperatuur, het vaargebied, de gebruikte brandstof of de activiteiten die het schip uitvoert. Ook aanwezige warmteopslag en stoomvoorzieningen kunnen de verdeling van warmte over de tijd beïnvloeden. De warmtebalans moet daarom aansluiten op de manier waarop de bestaande voorzieningen tijdens de betreffende bedrijfsperioden werkelijk functioneren.
De beschikbare warmte wordt daarna gekoppeld aan de gekozen aanvullende ORC-configuratie. Daarbij wordt vastgesteld hoeveel thermisch vermogen de ORC kan opnemen en hoeveel netto elektriciteit bij de bijbehorende warmte- en koelcondities mogelijk is. Ook moet voldoende elektrische afname beschikbaar blijven. Een thermisch geschikte bedrijfsstand hoeft immers niet automatisch een even grote nuttige elektrische bijdrage op te leveren wanneer het boordnet de productie moet begrenzen.
Vervolgens worden de gevolgen voor de bestaande thermische verbruikers beoordeeld. Wanneer de nieuwe warmteverdeling ertoe leidt dat een verwarmingsketel meer energie moet leveren, wordt het extra brandstofverbruik tijdens dezelfde bedrijfsperiode vastgesteld. Ook de verandering van het brandstofverbruik van de generatorsets wordt berekend voor de elektrische belasting die na inzet van de ORC daadwerkelijk ontstaat. Daarbij moet rekening worden gehouden met de nieuwe generatorinzet en de relevante verbruikskarakteristieken.
Zo kan per bedrijfsstand het verschil in totale brandstofconsumptie zonder en met de nieuwe installatie worden bepaald. Deze besparing wordt vervolgens gekoppeld aan het aantal uren waarin de betreffende bedrijfsstand voorkomt. Daarbij mogen niet alle oorspronkelijke motoruren als volledige ORC-productie-uren worden behandeld. Tijdens bepaalde perioden kan onvoldoende geschikte restwarmte beschikbaar zijn of kan de elektrische vraag de productie beperken.
Ook opstarten, onderhoud en storingen kunnen de jaarlijkse bijdrage beïnvloeden. De verwachte beschikbaarheid moet daarom passen bij de gekozen installatie en de omstandigheden waarin zij wordt gebruikt. De bestaande warmtevoorziening moet tijdens deze perioden voldoende blijven functioneren. Een ORC die onder normale omstandigheden een deel van de beschikbare warmte benut, mag bij uitval niet onbedoeld een noodzakelijke verwarmingsfunctie onmogelijk maken.
De regeling en eventuele bypass- of andere warmteverdelingsvoorzieningen bepalen mede hoe de nieuwe configuratie tijdens verschillende bedrijfsstanden functioneert. Deze werking moet aansluiten op de oorspronkelijke thermische eisen van het schip. Ook warmteopslag vraagt een beoordeling van de werkelijke tijdsverdeling. Een buffervat of andere opslagvoorziening kan warmte tijdelijk beschikbaar houden wanneer aanbod en vraag niet gelijktijdig optreden.
De opslag creëert echter geen aanvullende warmte. De opgeslagen hoeveelheid, het temperatuurniveau, de verliezen en de beschikbare laad- en ontlaadperioden blijven bepalend voor de energie die daadwerkelijk nuttig kan worden gebruikt.
De aanvullende jaarlijkse besparing volgt uiteindelijk uit de gezamenlijke brandstofverschillen tijdens de afzonderlijke bedrijfsperioden. Daarbij wordt steeds uitgegaan van de bestaande nuttige warmtebenutting en de veranderingen die door de nieuwe ORC ontstaan. De jaarberekening laat zo zien hoeveel extra brandstof werkelijk wordt vermeden, in plaats van uitsluitend hoeveel nieuwe elektriciteit tijdens gunstige bedrijfsomstandigheden kan worden opgewekt.
Hoe toont u de werkelijk extra besparing betrouwbaar aan?
Voor het aantonen van de aanvullende brandstofbesparing is een betrouwbare referentiesituatie nodig. Bij een schip waarop warmte al nuttig wordt gebruikt, moet deze referentie de bestaande warmtevoorziening volledig omvatten. Het gaat dus niet om een schip zonder enige vorm van restwarmte-terugwinning, maar om de energievoorziening zoals deze vóór de nieuwe ORC functioneerde. Daarbij worden de beschikbare warmtebronnen, bestaande thermische verbruikers, generatorinzet en eventuele aanvullende verwarmingsinstallaties vastgelegd.
Ook de relevante motorbelastingen, warmtevragen en bedrijfsomstandigheden moeten voldoende bekend zijn. Zonder deze gegevens kan een later verschil in brandstofverbruik niet betrouwbaar worden toegeschreven aan de nieuwe installatie. Vervolgens wordt de situatie na de uitbreiding onderzocht. Daarbij wordt vastgesteld hoeveel warmte de ORC daadwerkelijk opneemt en hoe de warmtevoorziening van de bestaande verbruikers daardoor verandert.
Temperaturen, debieten en drukgegevens kunnen helpen om de warmteoverdracht in de verschillende circuits te bepalen. Bij watercircuits zonder faseverandering kan deze bijvoorbeeld worden berekend uit de vloeistofstroom, de relevante warmtecapaciteit en het temperatuurverschil. Bij stoomcircuits moeten ook de enthalpie en eventuele faseveranderingen worden meegenomen. Een beoordeling op basis van uitsluitend het temperatuurverschil kan bij verdamping of condensatie onvoldoende informatie over de werkelijke warmteoverdracht geven.
Wanneer een bestaande verwarmingsketel meer warmte moet leveren, wordt de verandering van haar brandstofverbruik of de daarvoor benodigde energie vastgesteld. Bij de ORC worden de netto elektriciteitsproductie en de relevante warmte- en koelcondities geregistreerd. Deze elektriciteitsproductie wordt vervolgens verbonden met de gewijzigde belasting en het brandstofverbruik van de overige elektrische energiebronnen. Zo wordt niet alleen de technische ORC-productie bepaald, maar ook de brandstof die daardoor daadwerkelijk minder nodig is.
Daarbij moeten de oorspronkelijke en nieuwe bedrijfsomstandigheden voldoende vergelijkbaar zijn. Wanneer het schip tijdens de ene periode bij een andere motorbelasting functioneert of een andere warmtevraag heeft, kan het totale brandstofverbruik veranderen zonder dat dit uitsluitend door de ORC wordt veroorzaakt. Hetzelfde geldt wanneer de elektrische vraag, brandstofkeuze of inzet van andere scheepssystemen verandert. Deze factoren moeten daarom voldoende bekend zijn om de invloed van de nieuwe warmteterugwinning te kunnen onderscheiden.
De relevante bedrijfsomstandigheden worden geregistreerd en waar nodig volgens een geschikte methode in de vergelijking verwerkt. Een meting tijdens één stabiele motorbelasting kan inzicht geven in de werking onder die specifieke omstandigheden. Voor het aantonen van de aanvullende jaarlijkse besparing moeten echter ook de andere relevante bedrijfsperioden worden meegenomen. Het resultaat bij één gunstig werkpunt beschrijft niet automatisch wat gedurende een volledig jaar wordt gerealiseerd.
Daarbij moet duidelijk blijven welke gegevens rechtstreeks zijn gemeten en welke resultaten uit berekeningen of een referentiemodel volgen. Een berekende besparing heeft een andere bewijsbasis dan een rechtstreeks gemeten verandering onder voldoende overeenkomstige omstandigheden. Ook de nauwkeurigheid van de metingen verdient aandacht. Wanneer de nieuwe ORC een relatief kleine aanvullende besparing oplevert ten opzichte van grote bestaande warmte- en brandstofstromen, kan de meetonzekerheid een belangrijk deel van het berekende verschil vertegenwoordigen.
Vooral wanneer de besparing wordt bepaald door twee grote energiebalansen van elkaar af te trekken, kunnen onzekerheden in temperaturen, debieten en brandstofmetingen de uitkomst beïnvloeden. De betrouwbaarheid van het verschil moet daarom worden beoordeeld in verhouding tot de omvang van de verwachte besparing.
Een gemeten netto ORC-elektriciteitsproductie vormt op zichzelf geen bewijs van een even grote aanvullende brandstofbesparing. Ook moet worden vastgesteld of de bestaande warmtevoorziening tijdens de onderzochte periode dezelfde noodzakelijke functies heeft vervuld. Wanneer de ORC meer elektriciteit produceert maar een bestaande thermische verbruiker minder warmte ontvangt, is de vergelijking onvolledig zolang de gevolgen daarvan niet zijn verwerkt.
Voor een betrouwbare beoordeling moeten de voortstuwingsprestatie, elektrische vraag en noodzakelijke warmtevoorziening voldoende overeenkomstig zijn. Alleen dan kan het verschil in totaal brandstofverbruik op een zinvolle manier aan de gewijzigde warmteterugwinning worden verbonden. De metingen kunnen worden aangevuld met onderbouwde berekeningen wanneer bepaalde gegevens niet rechtstreeks beschikbaar zijn. Daarbij moet herkenbaar blijven welke aannames worden gebruikt en hoe gevoelig de uitkomst daarvoor is.
De uiteindelijk vastgestelde aanvullende brandstofbesparing betreft het verschil tussen het totale brandstofverbruik van de bestaande scheepsconfiguratie en dat van dezelfde scheepsinstallatie met de nieuwe terugwinning, beoordeeld onder voldoende vergelijkbare bedrijfsomstandigheden.
Wanneer levert aanvullende restwarmte-terugwinning werkelijk extra waarde op?
Aanvullende restwarmte-terugwinning levert extra energiewaarde wanneer zij het totale brandstofverbruik van het schip verder vermindert ten opzichte van de situatie waarin bestaande warmte al nuttig wordt gebruikt. Daarvoor moet eerst worden vastgesteld hoeveel warmte tijdens de relevante bedrijfsperioden werkelijk beschikbaar is en welke thermische functies al door die warmte worden bediend. Vervolgens wordt beoordeeld welk gedeelte aanvullend kan worden benut zonder de oorspronkelijke functies onaanvaardbaar te beïnvloeden.
Een nieuwe ORC kan bijvoorbeeld warmte gebruiken die achter een bestaande uitlaatgasketel nog in de uitlaatgassen aanwezig is. Wanneer deze resterende warmte op een geschikt temperatuurniveau beschikbaar is en de ORC voldoende netto elektriciteit kan leveren, kan aanvullende brandstofbesparing mogelijk zijn zonder de oorspronkelijke warmtevoorziening te beperken. Dezelfde uitkomst is echter niet bij iedere scheepsconfiguratie mogelijk. Wanneer de nieuwe ORC warmte onttrekt die een bestaande verwarmingsinstallatie nodig heeft, moet worden vastgesteld hoeveel aanvullende energie nodig is om die warmtevraag te behouden.
Dat betekent niet dat iedere concurrerende warmteonttrekking automatisch ongunstig is. Een andere warmteverdeling kan juist tot minder totaal brandstofverbruik leiden wanneer de besparing door verminderde generatorproductie groter is dan de extra brandstof die voor de vervangende warmtevoorziening nodig is. De beoordeling moet daarom betrekking hebben op de volledige energievoorziening van het schip, niet op de afzonderlijke thermische of elektrische opbrengst van één installatie.
Ook een combinatie van warmtebenutting op verschillende temperatuurniveaus kan onder geschikte omstandigheden interessant zijn. De technisch passende verdeling hangt af van de temperaturen van de warmtebronnen, de vereiste temperaturen bij de bestaande verbruikers en de beschikbare koeling en elektrische afname. De grootste hoeveelheid opgenomen warmte of het hoogste bruto ORC-vermogen hoeft daardoor niet overeen te komen met de grootste aanvullende brandstofbesparing. Ook de gevolgen voor bestaande ketels, pompen, generatoren en andere scheepssystemen moeten worden meegenomen.
De financiële waarde van een nieuwe ORC kan eveneens verschillen, afhankelijk van welke energieproductie daadwerkelijk wordt vervangen en welke kosten voor de aanvullende installatie nodig zijn. Voor het bepalen van de extra energiebesparing staat echter eerst de verandering van het totale brandstofverbruik centraal.
Daarbij vormt de bestaande scheepsinstallatie, inclusief alle aanwezige nuttige warmtebenutting, de referentie. De nieuwe configuratie wordt daarmee vergeleken met behoud van de noodzakelijke thermische en elektrische functies. Eventueel extra ketel- of generatorverbruik en relevante systeemverliezen worden in dezelfde vergelijking verwerkt. Zo wordt duidelijk welk voordeel werkelijk boven op de al bestaande energiebesparingen ontstaat.
De aanvullende besparing volgt uit het verschil in totaal brandstofverbruik tussen beide situaties, beoordeeld onder dezelfde relevante bedrijfsomstandigheden en over dezelfde gebruiksperiode. Daarmee wordt voorkomen dat reeds gerealiseerde warmtebesparingen opnieuw aan een nieuwe ORC worden toegerekend of dat een verschuiving van warmte automatisch als aanvullende energiebesparing wordt gepresenteerd.
Aanvullende restwarmte-terugwinning is dus energetisch interessant wanneer zij aantoonbaar minder brandstofverbruik voor het complete schip oplevert, boven op de besparingen die met de bestaande warmtevoorzieningen al worden gerealiseerd. De doorslaggevende factor is niet hoeveel extra warmte wordt opgenomen of elektriciteit wordt geproduceerd, maar hoeveel aanvullende brandstof daardoor werkelijk wordt vermeden.
Dit artikel binnen de reeks
Wanneer restwarmte aan boord al nuttig wordt gebruikt, kan aanvullende ORC-elektriciteit samengaan met een hogere brandstofbehoefte voor bestaande warmteverbruikers. Alleen de verandering in het totale brandstofverbruik bepaalt daarom de extra besparing. Die besparing vormt ook het uitgangspunt voor de financiële doorwerking van EU ETS en FuelEU Maritime. Daarnaast kan de mogelijke Energie-investeringsaftrek voor een ORC aan boord de investeringsafweging beïnvloeden. Beide aspecten moeten zonder dubbeltelling worden beoordeeld binnen de businesscase en het investeringsbesluit voor WHRS-installaties.