Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Hoe verandert de elektriciteitsproductie van een WHRS bij wisselende motorbelasting?

De elektriciteitsproductie van een restwarmte-terugwininstallatie verandert wanneer de motorbelasting stijgt of daalt, doordat de hoeveelheid en temperatuur van de beschikbare restwarmte veranderen. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) die warmte uit uitlaatgassen of motorkoelwater omzet in elektriciteit, levert daardoor niet bij iedere motorbelasting hetzelfde vermogen.

Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) beïnvloedt het warmteaanbod de omstandigheden waaronder het werkmedium wordt verwarmd en door de expansiemachine stroomt. Daardoor kunnen het werkmediumdebiet en de beschikbare expansiearbeid veranderen. De elektriciteitsproductie hoeft echter niet in dezelfde verhouding te stijgen of te dalen als de motorbelasting. Ook de warmtewisselaars, condensatiecondities, regeling en het eigen energieverbruik bepalen hoeveel elektrisch vermogen netto beschikbaar komt. Bij een hogere motorbelasting kan de elektriciteitsproductie toenemen totdat de installatie een thermische, mechanische of elektrische capaciteitsgrens bereikt. Bij lagere belasting kan het netto vermogen juist sterker afnemen dan het beschikbare thermische vermogen, vooral wanneer het eigen energieverbruik relatief groot blijft. Om dit verloop betrouwbaar vast te stellen, moeten de warmtebron, koeling en WHRS-prestaties bij dezelfde relevante motorbedrijfspunten worden beoordeeld.

Hoe beïnvloedt de motorbelasting de hoeveelheid en temperatuur van de beschikbare restwarmte?

Een scheepsmotor zet een deel van de toegevoerde brandstofenergie om in mechanisch vermogen. De overige energie wordt onder meer afgevoerd via de uitlaatgassen, het motorkoelwater en andere koelstromen. Wanneer de motorbelasting verandert, wijzigen de brandstoftoevoer, de energieverdeling en de omstandigheden waaronder deze warmte de motor verlaat. Bij terugwinning uit uitlaatgassen zijn vooral de gastemperatuur en het massadebiet van belang. Samen met de toegestane afkoeling en de thermische eigenschappen van het gas bepalen deze hoeveel warmte aan de uitlaatgasstroom kan worden onttrokken. Bij een hogere motorbelasting neemt het uitlaatgasmassadebiet onder veel bedrijfsomstandigheden toe, maar de temperatuur hoeft niet in dezelfde verhouding te veranderen.

Het temperatuurverloop hangt onder meer af van het motortype, de luchttoevoer, de turbocompressorconfiguratie, het toerental en de motorregeling. Bij bepaalde motoren kan de uitlaatgastemperatuur over een deel van het belastinggebied betrekkelijk weinig veranderen of een ander verloop volgen dan het beschikbare thermische vermogen. Alleen de uitlaatgastemperatuur meten is daarom onvoldoende om de mogelijke WHRS-productie te bepalen. Ook het massadebiet en de hoeveelheid warmte die binnen de toegestane bedrijfsgrenzen daadwerkelijk kan worden overgedragen, moeten bekend zijn.

Een grotere uitlaatgasstroom betekent bovendien niet automatisch dat de WHRS alle beschikbare warmte kan opnemen. De toegestane uitlaattegendruk, de verantwoorde afkoeling en de capaciteit van de warmtewisselaar kunnen de warmteonttrekking beperken. Voor de elektriciteitsproductie telt daarom het thermische vermogen dat bij de betreffende motorbelasting werkelijk aan de installatie kan worden geleverd.

Bij motorkoelwater verloopt de verandering anders. Het koelsysteem houdt de motortemperaturen binnen voorgeschreven grenzen. Daardoor kan de koelwatertemperatuur bij bepaalde motoruitvoeringen betrekkelijk constant blijven, terwijl de hoeveelheid warmte die via de koeling wordt afgevoerd met de motorbelasting verandert. Ook het koelwaterdebiet, de werking van thermostatische voorzieningen en de bestaande warmteverbruikers bepalen hoeveel warmte aanvullend beschikbaar is. Het totale thermische vermogen dat een koelwatercircuit afvoert, mag daarom niet zonder verdere beoordeling worden gelijkgesteld aan de warmte die een ORC kan benutten.

Wanneer een WHRS zowel uitlaatgaswarmte als koelwaterwarmte gebruikt, kunnen beide bronnen verschillend reageren op dezelfde verandering van de motorbelasting. Uitlaatgaswarmte is doorgaans op een hoger temperatuurniveau beschikbaar, terwijl motorkoelwater andere temperatuur- en regelvoorwaarden heeft. Hoeveel warmte iedere bron aan het thermodynamische proces kan bijdragen, hangt mede af van de plaats waar de warmte wordt overgedragen. Voor een betrouwbare beoordeling moeten de temperaturen, debieten en beschikbare warmtevermogens daarom per relevant motorwerkpunt worden vastgesteld. Het nominale motorvermogen of een vaste verhouding tussen motorbelasting en restwarmte biedt daarvoor onvoldoende zekerheid.

Hoe verandert het werkpunt van een ORC wanneer de motorbelasting verandert?

Bij een gangbare ORC wordt restwarmte via één of meer warmtewisselaars aan een organisch werkmedium overgedragen. Het werkmedium wordt onder druk verwarmd en verdampt, waarna de damp door een expansiemachine stroomt. Deze zet een deel van de opgenomen thermische energie om in mechanisch vermogen waarmee de generator wordt aangedreven. Wanneer de motorbelasting verandert, kunnen de temperatuur en de hoeveelheid beschikbare warmte aan de warme zijde van de ORC verschuiven. Daardoor veranderen mogelijk ook de omstandigheden waaronder het werkmedium wordt verwarmd en verdampt. De regeling moet de werkmediumcirculatie en de relevante druk- en temperatuurcondities aanpassen aan het nieuwe warmteaanbod.

Bij een lagere motorbelasting kan bijvoorbeeld minder warmte aan de verdamper beschikbaar komen. Afhankelijk van de uitvoering kan daardoor minder werkmedium worden verdampt of kan de cyclus bij andere verdampingscondities functioneren. Beide veranderingen kunnen het mechanische vermogen van de expansiemachine beïnvloeden. Dat vermogen hangt niet alleen af van de hoeveelheid damp die door de expansiemachine stroomt. Ook het enthalpieverschil dat tijdens de expansie wordt benut en de prestaties van de expansiemachine bepalen hoeveel mechanische arbeid beschikbaar komt. Wanneer de inlaatcondities, condensatiedruk of expansie-eigenschappen veranderen, kan het elektrische vermogen daardoor anders reageren dan het thermische ingangsvermogen.

Een afname van de opgenomen warmte hoeft dus niet tot een even grote procentuele afname van de elektriciteitsproductie te leiden. Het thermische omzettingsrendement kan immers veranderen wanneer de ORC buiten het nominale ontwerpbedrijfspunt functioneert. Ook de warmtewisselaars beïnvloeden dit verloop. Wanneer het werkmediumdebiet verandert, kunnen de warmteoverdrachtscoëfficiënten en temperatuurverschillen mee veranderen. Daardoor hoeft de warmte die de ORC daadwerkelijk opneemt niet hetzelfde verloop te volgen als het totale thermische vermogen dat de motor aan de oorspronkelijke warmtebron afgeeft.

Daarnaast heeft iedere expansiemachine een eigen werkgebied. Een turbine, schroefexpander of ander expansietype kan bij veranderende debieten en drukverhoudingen een ander rendement bereiken dan onder nominale omstandigheden. Welk prestatieverloop optreedt, hangt af van de specifieke uitvoering en de bijbehorende regeling. Binnen bepaalde grenzen kan de ORC-regeling de procescondities beïnvloeden door bijvoorbeeld de werkmediumpomp of de belasting van de expansiemachine aan te passen. Bij sommige configuraties kan de verdampingsdruk met de belasting mee veranderen. Andere regelstrategieën proberen bepaalde drukken binnen een gekozen bereik te houden.

Daardoor leidt niet iedere verandering van het warmteaanbod onmiddellijk tot dezelfde verandering van de verdampingsdruk of het elektrische vermogen. De regelmogelijkheden blijven echter begrensd door de eigenschappen van de warmtewisselaars, expansiemachine, condensor en overige componenten. Bij een turbine moet bovendien de toestand van het werkmedium aan de inlaat geschikt blijven voor de gekozen machine. De regeling mag niet uitsluitend op een zo hoog mogelijk vermogen worden gericht wanneer daardoor ontoelaatbare dampcondities of andere overschrijdingen van het toegestane werkgebied kunnen ontstaan.

Het elektrische vermogen volgt uiteindelijk uit de opgenomen warmte, het thermodynamische werkpunt en de prestaties van de complete ORC. Een vaste omzettingsfactor tussen thermisch ingangsvermogen en elektriciteitsproductie is alleen voldoende wanneer de relevante omzettingsverliezen onder de onderzochte omstandigheden daadwerkelijk nagenoeg gelijk blijven.

Waarom neemt de elektriciteitsproductie niet altijd evenredig toe met de motorbelasting?

Wanneer de motorbelasting stijgt, kan meer restwarmte beschikbaar komen. Een ORC die binnen het bruikbare werkgebied functioneert, kan daardoor meer elektriciteit produceren. Hoe sterk het vermogen toeneemt, hangt echter zowel af van het veranderde warmteaanbod als van de prestaties van de installatie bij het nieuwe werkpunt. Binnen een bepaald belastinggebied kan de elektriciteitsproductie relatief sterk stijgen wanneer niet alleen meer thermisch vermogen beschikbaar komt, maar ook gunstigere verdampingscondities ontstaan. Bij een andere belasting kan vooral het uitlaatgasdebiet toenemen, terwijl de temperatuur en het bruikbare expansietraject minder veranderen.

Ook het thermische omzettingsrendement hoeft niet constant te blijven. Een installatie die bij een bepaald werkpunt een gunstige verhouding tussen warmteoverdracht, expansie en condensatie heeft, kan bij een andere belasting een kleiner of groter gedeelte van de opgenomen warmte in mechanisch vermogen omzetten. Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen het elektrische vermogen en het omzettingsrendement. Het generatorvermogen kan toenemen terwijl het thermische rendement afneemt, wanneer de hoeveelheid opgenomen warmte voldoende stijgt. Omgekeerd kan het rendement bij bepaalde deellastcondities gunstiger zijn, terwijl de totale elektriciteitsproductie toch lager blijft doordat minder warmte beschikbaar is.

Bij een verdere stijging van de motorbelasting kunnen bovendien capaciteitsgrenzen worden bereikt. Warmtewisselaars hebben een begrensde overdrachtscapaciteit, de expansiemachine heeft een toegestaan werkgebied en de generator kan slechts tot een bepaald elektrisch vermogen worden belast. Zodra een van deze grenzen bepalend wordt, kan extra beschikbare warmte niet meer volledig in aanvullende elektriciteitsproductie worden omgezet. Afhankelijk van de gekozen uitvoering en regeling moet de WHRS de warmteopname of het procesvermogen dan begrenzen.

Bij bepaalde installaties kan bijvoorbeeld een deel van de beschikbare warmte langs de terugwinning worden geleid. Een andere mogelijkheid is dat de ORC op een begrensd werkpunt blijft functioneren. Daarbij moeten zowel de oorspronkelijke motorfuncties als de bedrijfsgrenzen van de WHRS behouden blijven. Het elektrische vermogen kan daardoor bij toenemende motorbelasting eerst stijgen en vervolgens afvlakken. Dat hoeft geen aanwijzing te zijn voor een defect of een dalend thermisch rendement. De installatie kan eenvoudig haar nominale generatorcapaciteit of een andere toegestane capaciteitsgrens hebben bereikt.

Omgekeerd hoeft de elektriciteitsproductie niet bij iedere verdere verhoging van de motorbelasting te stijgen zolang de generatorgrens nog niet is bereikt. Warmer koelwater, veranderende warmteoverdracht of een ongunstiger ORC-werkpunt kan de netto prestaties beperken. Een hoger motorvermogen garandeert daarom geen hogere netto elektriciteitsproductie wanneer ook de overige bedrijfscondities veranderen. Voor een betrouwbare beoordeling moet duidelijk zijn in welk belastinggebied de hoeveelheid beschikbare warmte de productie bepaalt, waar veranderingen in de cyclusprestaties een rol spelen en vanaf welk punt een technische capaciteitsgrens verdere vermogensgroei beperkt.

Hoe beïnvloeden de condensor en koelwatertemperatuur de elektriciteitsproductie bij deellast?

De elektriciteitsproductie van een ORC hangt niet uitsluitend af van de omstandigheden aan de warme zijde. Ook de condensor bepaalt mede het thermodynamische werkpunt. Na de expansie moet het werkmedium voldoende worden afgekoeld om opnieuw vloeibaar te worden en naar de warme zijde van de kringloop terug te kunnen keren. De temperatuur van het beschikbare koelmedium beïnvloedt de condensatiecondities. Wanneer het koelwater warmer wordt, kunnen de condensatietemperatuur en daarmee de condensatiedruk stijgen. Het bruikbare expansietraject kan daardoor kleiner worden, met gevolgen voor het mechanische vermogen van de expansiemachine en de elektrische productie van de generator.

Een ORC kan bij dezelfde motorbelasting dus verschillende elektrische vermogens leveren wanneer de koelwatertemperatuur verandert. Wie twee meetperioden uitsluitend op basis van de motorbelasting vergelijkt, kan daardoor een verkeerd beeld krijgen van de invloed van die belasting op de elektriciteitsproductie. Ook het koelwaterdebiet en de beschikbare warmteafvoercapaciteit zijn van belang. Wanneer bij een hogere motorbelasting meer warmte aan de ORC wordt toegevoerd, moet de resterende proceswarmte via de condensor kunnen worden afgevoerd. Bij onvoldoende koelcapaciteit kan de installatie het oorspronkelijke werkpunt niet handhaven en moet de elektriciteitsproductie mogelijk worden begrensd.

De beschikbare koeling kan bovendien indirect met de motorbelasting veranderen. Wanneer de ORC op een bestaand centraal koelwatersysteem is aangesloten, kan een hogere motorbelasting ook de warmteafvoer van andere aangesloten apparatuur vergroten. Daardoor kan minder koelcapaciteit voor de ORC overblijven, zelfs wanneer de buitenwatertemperatuur gelijk blijft. De gevolgen hangen af van de koelwaterconfiguratie en de regeling. Wanneer voldoende koelcapaciteit beschikbaar blijft, kan een groter warmteaanbod meer elektriciteitsproductie mogelijk maken. Wordt de koude zijde beperkend, dan kan het elektrische vermogen minder sterk stijgen, afvlakken of onder bepaalde omstandigheden zelfs afnemen.

Ook bij lagere motorbelasting kunnen gunstige koelcondities de cyclusprestaties ondersteunen. Een kleinere warmtestroom aan de warme zijde kan bij een lagere condensatietemperatuur relatief gunstig worden omgezet. Dat betekent echter niet dat het netto elektrische vermogen hoog blijft. De hoeveelheid beschikbare warmte en het eigen energieverbruik moeten eveneens worden meegenomen.

Om specifiek de invloed van de motorbelasting te onderzoeken, kunnen de ORC-prestaties eerst bij dezelfde vastgelegde koelconditie worden vergeleken. Zo wordt duidelijker welk gedeelte van de vermogensverandering voortkomt uit het warmteaanbod en het veranderde thermodynamische werkpunt. Voor het werkelijke scheepsbedrijf moet vervolgens worden gerekend met de koelwatertemperaturen en warmtebelastingen die gelijktijdig met de betreffende motorbelastingen optreden. Bij sterk wisselende omstandigheden kan daarom een prestatiekaart nodig zijn waarin zowel de motorbelasting als de koelcondities variëren.

Waarom verandert de netto elektriciteitsproductie anders dan het bruto generatorvermogen?

Het bruto generatorvermogen beschrijft hoeveel elektrisch vermogen de expansiemachine via de generator produceert. Voor de netto bijdrage aan het schip moet daarnaast worden vastgesteld hoeveel elektriciteit de WHRS en de bijbehorende hulpvoorzieningen zelf verbruiken. Bij een ORC gebruiken onder meer de werkmediumpomp en eventuele tussenkringpompen elektriciteit. Afhankelijk van de uitvoering kunnen ook aanvullende koelwaterpompen, ventilatoren, regelapparatuur en elektrische omzettingsvoorzieningen relevant zijn.

Het netto elektrische vermogen wordt bepaald door het bruto generatorvermogen te verminderen met het relevante eigen verbruik en de elektrische verliezen binnen de gekozen systeemgrens. Bij bestaande gedeelde scheepsvoorzieningen moet worden vastgesteld welk aanvullend energieverbruik door de WHRS ontstaat. Oorspronkelijk ongewijzigd verbruik mag niet zonder reden opnieuw aan de terugwinning worden toegerekend. Wanneer de motorbelasting verandert, kan het bruto generatorvermogen stijgen of dalen. Het hulpverbruik hoeft echter niet in dezelfde verhouding te veranderen. Sommige pompen kunnen worden teruggeregeld, terwijl andere voorzieningen een bepaalde minimale circulatie of bedrijfsfunctie moeten handhaven.

Bij een lagere motorbelasting kan het eigen verbruik daardoor een groter gedeelte van het bruto generatorvermogen vertegenwoordigen. De ORC kan dan nog elektriciteit produceren, terwijl relatief veel daarvan nodig blijft voor de eigen pompen en overige voorzieningen. Het netto vermogen kan onder die omstandigheden sterker afnemen dan de bruto productie. Bij andere uitvoeringen kunnen regelbare hulpcomponenten hun elektriciteitsverbruik juist aanzienlijk verminderen. Een lager werkmediumdebiet of minder circulatie in een tussenkring kan dan helpen om de netto productie bij deellast te behouden. Of dit mogelijk is, hangt af van de regeling en de minimale debieten die voor een veilige werking nodig zijn.

Ook bij een hogere motorbelasting kan het hulpverbruik veranderen. Wanneer de ORC meer warmte opneemt, kan aanvullend pompvermogen nodig zijn of kan de belasting van de koelvoorzieningen toenemen. De netto elektriciteitsproductie kan daardoor minder sterk stijgen dan het bruto generatorvermogen. Een gunstig bruto vermogensverloop betekent dus niet automatisch dat de installatie over het volledige belastinggebied ook de grootste netto elektrische bijdrage levert. Daarvoor moet de verhouding tussen bruto productie en eigen verbruik bij de relevante bedrijfscondities van de complete WHRS worden vastgesteld.

Bij het gebruik van prestatiegegevens moet bovendien duidelijk zijn welk hulpverbruik al in een opgegeven netto modulevermogen is verwerkt. Dat verbruik mag niet nogmaals worden afgetrokken. Noodzakelijke aanvullende verbruikers buiten de modulegrens moeten juist wel worden meegenomen wanneer deze voor de werking aan boord nodig zijn. Voor de netto elektriciteitsproductie is daarom niet alleen belangrijk hoeveel warmte de motor bij iedere belasting levert. Ook de generatorproductie en het eigen elektrische verbruik moeten bij hetzelfde ORC-werkpunt worden bepaald.

Wanneer wordt de motorbelasting te laag voor bruikbare elektriciteitsproductie?

Een restwarmte-terugwininstallatie heeft voldoende thermisch vermogen en geschikte temperaturen nodig om het gekozen kringproces binnen de toegestane bedrijfsgrenzen te laten functioneren. Wanneer de motorbelasting daalt, kunnen zowel de hoeveelheid als het temperatuurniveau van de beschikbare warmte afnemen. Bij een ORC kan daardoor onvoldoende warmte overblijven om het benodigde werkmediumdebiet bij geschikte verdampingscondities te handhaven. Ook de vereiste drukverhouding, de grenzen van de expansiemachine en de regeling kunnen een verdere verlaging van het vermogen beperken.

De minimale bruikbare motorbelasting is echter niet voor iedere installatie gelijk. Een ORC die voor een breed warmtebereik is ontworpen, kan bij lagere warmte-invoer anders functioneren dan een uitvoering die voornamelijk is afgestemd op een betrekkelijk stabiel ontwerpbedrijfspunt. Bovendien hangt de ondergrens niet uitsluitend af van het beschikbare thermische vermogen. Een warmtebron kan nog voldoende warmte-energie bevatten, terwijl het temperatuurniveau te laag is om de vereiste procescondities te bereiken. Ook de beschikbare koeling beïnvloedt de omstandigheden waaronder elektriciteitsproductie mogelijk blijft.

Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen de technische ondergrens van de cyclus en de ondergrens voor een positieve netto elektrische bijdrage. Een installatie kan onder bepaalde omstandigheden technisch nog functioneren, terwijl de hoeveelheid nuttig geproduceerde elektriciteit al zeer beperkt is. Een ORC kan bijvoorbeeld nog bruto elektrisch vermogen leveren terwijl pompen, regelvoorzieningen en andere hulpcomponenten een groot gedeelte daarvan verbruiken. Wanneer het eigen elektrische verbruik gelijk wordt aan of groter wordt dan de bruto productie, blijft geen positieve netto elektriciteitsbijdrage over.

Dat hoeft geen technisch defect te betekenen. De gekozen uitvoering kan eenvoudig buiten het gebied komen waarin verdere elektriciteitsproductie energetisch zinvol is. De regeling kan dan aanleiding hebben om het proces gecontroleerd te stoppen, voor zover de noodzakelijke motor- en veiligheidsfuncties behouden blijven. Omgekeerd mag een ORC niet uitsluitend vanwege een berekende positieve netto opbrengst in bedrijf blijven wanneer de vereiste dampcondities, drukken of andere technische grenzen niet worden gehaald. De toegestane procescondities blijven altijd bepalend voor de mogelijkheid om de installatie te gebruiken.

Er bestaat daarom geen algemeen percentage van het nominale motorvermogen waaronder iedere WHRS geen bruikbare elektriciteit meer produceert. De relevante ondergrens volgt uit het werkelijke motorbelastingprofiel, de beschikbare warmtebronnen, de condensatiecondities, het regelbereik en het hulpverbruik van de gekozen installatie. Vooral bij schepen die langdurig op een lage motorbelasting functioneren, kan deze grens sterk beïnvloeden hoeveel bedrijfsuren daadwerkelijk een positieve netto elektriciteitsopbrengst opleveren.

Wat gebeurt er met de elektriciteitsproductie tijdens snelle belastingwisselingen?

Bij een stabiel motorwerkpunt hebben de warmtebron en de WHRS voldoende tijd gehad om een betrekkelijk constante bedrijfstoestand te bereiken. Tijdens de werkelijke exploitatie kan de motorbelasting echter sneller veranderen dan de temperaturen en warmtestromen binnen de terugwinningsinstallatie. Wanneer de motorbelasting stijgt, kunnen het uitlaatgasmassadebiet en de gastemperatuur veranderen. Vervolgens moeten de warmtewisselaar en een eventuele tussenkring op het nieuwe warmteaanbod reageren. De hoeveelheid warmte die het ORC-werkmedium bereikt, verandert daardoor niet noodzakelijk op hetzelfde moment of met dezelfde snelheid als het motorvermogen.

De metalen onderdelen van warmtewisselaars, de vloeistoffen en de leidingen bevatten thermische energie. Deze thermische massa kan kortdurende veranderingen gedeeltelijk afvlakken, maar veroorzaakt ook vertraging voordat een nieuw temperatuur- en warmteoverdrachtsniveau wordt bereikt. Ook de regeling heeft tijd nodig om de werkmediumcirculatie, de drukcondities en de belasting van de expansiemachine aan te passen. Na een snelle verhoging van de motorbelasting kan de elektriciteitsproductie daardoor tijdelijk achterblijven bij het vermogen dat onder de nieuwe stabiele omstandigheden mogelijk zou zijn.

Bij een snelle verlaging van de motorbelasting kan het omgekeerde optreden. De voortdurende warmtetoevoer vanuit de motor neemt af, terwijl in warmtewisselaars en vloeistofcircuits tijdelijk nog energie opgeslagen blijft. De ORC kan daardoor tijdens de overgang meer warmte ontvangen dan uitsluitend uit de nieuwe motorbelasting zou worden afgeleid. Deze opgeslagen warmte vormt echter geen blijvende aanvullende energiebron. Zodra de installatie een nieuwe stabiele bedrijfstoestand bereikt, moet de warmteoverdracht aansluiten op het warmteaanbod dat bij de lagere motorbelasting beschikbaar blijft.

Tijdens zulke overgangen moeten de temperaturen, drukken en de toestand van het werkmedium binnen het toegestane bedrijfsgebied blijven. Wanneer de warmteaanvoer te snel verandert, kan de regeling de warmteopname of elektriciteitsproductie tijdelijk moeten beperken. Afhankelijk van het ontwerp kunnen daarvoor bypassvoorzieningen of andere regelmogelijkheden worden gebruikt. De oorspronkelijke motorfuncties blijven daarbij leidend. Bij uitlaatgaswarmte mogen de toegestane tegendruk en afkoeling niet worden overschreden. Bij motorkoelwater moeten de voorgeschreven motortemperaturen en noodzakelijke circulatie behouden blijven, ook wanneer de WHRS wordt teruggeregeld of uitgeschakeld.

Bij regelmatige belastingwisselingen kan de werkelijke elektriciteitsproductie daardoor afwijken van de opbrengst die uitsluitend uit stabiele bedrijfspunten wordt berekend. Opstart- en stopperioden kunnen bovendien extra hulpverbruik veroorzaken terwijl de generator nog niet of niet meer produceert. Een prestatiecurve op basis van stabiele motorbelastingen beschrijft daarom niet automatisch hoe de WHRS tijdens snelle veranderingen functioneert. Bij schepen met veel korte bedrijfsperioden of frequente belastingwisselingen moet ook worden vastgesteld hoe snel de installatie op het veranderende warmteaanbod reageert en hoeveel netto elektriciteit tijdens deze overgangen daadwerkelijk beschikbaar blijft.

Hoe wordt het verband tussen motorbelasting en netto elektriciteitsproductie betrouwbaar vastgesteld?

Een betrouwbare beoordeling begint met het motorbelastinggebied waarin de WHRS tijdens de werkelijke exploitatie moet functioneren. Daarbij moeten niet alleen hoge motorbelastingen worden onderzocht, maar ook de lagere en tussenliggende belastingen die gedurende veel bedrijfsuren voorkomen. Voor ieder relevant motorwerkpunt worden vervolgens de eigenschappen van de beschikbare warmtebronnen vastgesteld. Bij uitlaatgaswarmte gaat het onder meer om de temperatuur, het massadebiet en de warmte die binnen de toegestane motorgrenzen kan worden onttrokken. Bij motorkoelwater zijn de temperatuur, de circulatie en de technisch beschikbare warmteoverdracht van belang.

Deze gegevens moeten betrekking hebben op dezelfde motorbelasting en het werkelijke aansluitpunt van de WHRS. Wanneer de hoogste uitlaatgastemperatuur uit de ene bedrijfsstand wordt gecombineerd met het grootste gasdebiet uit een andere bedrijfsstand, kan een warmteaanbod worden berekend dat tijdens de werkelijke exploitatie niet voorkomt. Vervolgens wordt per motorbelasting bepaald hoeveel warmte de gekozen WHRS daadwerkelijk kan opnemen. Daarbij moet rekening worden gehouden met de warmtewisselaars, eventuele tussenkringen en de temperaturen en debieten die uiteindelijk bij het thermodynamische proces beschikbaar komen.

Daarna wordt het bijbehorende ORC-werkpunt vastgesteld. De verdampings- en condensatiecondities, de werkmediumcirculatie en de prestaties van de expansiemachine bepalen hoeveel bruto elektrisch vermogen onder die omstandigheden mogelijk is. De koude zijde moet daarbij op een consistente basis worden meegenomen. Om de invloed van de motorbelasting afzonderlijk te onderzoeken, kunnen de prestaties eerst bij dezelfde vastgelegde koelcondities worden vergeleken. Voor de werkelijke exploitatie zijn daarnaast prestatiegegevens nodig bij de koelwatertemperaturen en beschikbare koelcapaciteit die gelijktijdig met de betreffende motorbelastingen optreden.

Voor ieder werkpunt wordt vervolgens het relevante hulpverbruik verwerkt. Daarbij moet dezelfde systeemgrens worden gehanteerd voor het bruto generatorvermogen, het netto modulevermogen en de uiteindelijke netto elektrische bijdrage van de complete WHRS. Zo ontstaat een prestatieverloop waarin zichtbaar wordt hoeveel netto elektriciteit bij de verschillende motorbelastingen beschikbaar is. Daaruit kan blijken bij welke belastingen het vermogen sterk stijgt, waar de productie door de nominale capaciteit wordt begrensd en wanneer bij lagere belasting onvoldoende bruikbare warmte of netto elektrisch vermogen overblijft.

Ook moet duidelijk zijn waarop de prestatiegegevens berusten. Een berekende prestatiecurve kan geschikt zijn voor technische selectie, maar bewijst niet automatisch dat dezelfde elektriciteitsproductie aan boord is gemeten of contractueel is gegarandeerd. De bewijsstatus van de gebruikte gegevens moet daarom herkenbaar blijven. Bij metingen aan boord moeten het bruto generatorvermogen, het relevante elektrische hulpverbruik en de motorbelasting over dezelfde perioden worden geregistreerd. De bijbehorende warmtebron- en koelcondities maken vervolgens duidelijk bij welk thermodynamisch werkpunt de gemeten elektriciteitsproductie tot stand is gekomen.

Om een prestatiecurve voor stabiele motorbelastingen vast te stellen, zijn voldoende stabiele meetperioden nodig. Wanneer de motorbelasting snel verandert, moeten de gegevens afzonderlijk als overgangstoestanden worden beoordeeld. Anders kan de thermische vertraging van de WHRS een onjuist beeld geven van het vermogen dat bij een bepaald stabiel motorwerkpunt beschikbaar is. Ook moet worden gecontroleerd of het boordnet de mogelijke WHRS-productie daadwerkelijk kon opnemen. Wanneer het power-managementsysteem de elektriciteitsproductie tijdens de meting begrensde, vertegenwoordigt het gemeten vermogen mogelijk niet de maximale technisch beschikbare prestatie onder dezelfde warmte- en koelcondities.

Wanneer de WHRS warmte gebruikt van generatorsets die door de opgewekte elektriciteit zelf worden ontlast, moet bovendien de uiteindelijke motorbelasting worden meegenomen. De WHRS-productie kan dan de belasting en warmteafgifte van de betrokken generatorsets veranderen. Het relevante prestatiepunt is de bedrijfsstand waarin het beschikbare warmteaanbod en de elektrische vermogensverdeling met elkaar overeenkomen. De vastgestelde prestaties kunnen vervolgens aan het vaar- en belastingprofiel worden gekoppeld om de jaarlijkse netto elektriciteitsproductie te berekenen. Voor de beoordeling van wisselende motorbelasting is vooral van belang dat duidelijk wordt hoeveel netto elektrisch vermogen de WHRS bij de verschillende motorwerkpunten kan leveren en welke thermische of elektrische beperkingen daarbij optreden.

De elektriciteitsproductie van een WHRS volgt dus geen vaste verhouding met de motorbelasting. De motor bepaalt hoeveel restwarmte op welk temperatuurniveau beschikbaar komt, terwijl de warmtewisselaars, het thermodynamische werkpunt, de koeling, de regeling en het eigen elektriciteitsverbruik bepalen hoeveel daarvan in netto elektrisch vermogen wordt omgezet. Een betrouwbare prestatiekarakteristiek maakt dit verband zichtbaar over het relevante motorbelastinggebied. Zo wordt duidelijk wanneer de elektriciteitsproductie toeneemt, waar de installatie haar maximale capaciteit bereikt en bij welke lagere belastingen geen bruikbare netto elektriciteitsproductie meer overblijft.

Dit artikel binnen de reeks

Bij wisselende motorbelasting verandert niet alleen de beschikbare warmte, maar ook het rendement van de omzetting en het aandeel van het eigen energieverbruik. Hoe deze veranderingen in de praktijk worden vastgesteld, komt aan bod bij het meten van de netto WHRS-elektriciteitsproductie aan boord. Voor een toetsbare prestatieafspraak moet bovendien duidelijk zijn welke prestaties en meetcondities onder een WHRS-prestatiegarantie vallen. Deze samenhang tussen motorbelasting, netto vermogen en verificatie vormt een belangrijk onderdeel van de dimensionering en prestatiebeoordeling van WHRS-installaties.