Hoe legt u vast wat bij een WHRS-prestatiegarantie precies wordt gemeten?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
Een prestatiegarantie voor een restwarmte-terugwininstallatie is alleen betrouwbaar toetsbaar wanneer vooraf vastligt welke prestatie wordt gegarandeerd, waar deze wordt gemeten en onder welke bedrijfsomstandigheden de garantie geldt. Bij een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan het opgegeven vermogen betrekking hebben op de bruto elektriciteitsproductie van de generator, de netto productie van een module of de elektrische bijdrage van de complete installatie aan het boordnet. Deze waarden zijn niet zonder meer gelijkwaardig.
Ook het beschikbare warmteaanbod, de koelcondities en het eigen elektriciteitsverbruik beïnvloeden de gemeten prestatie. Een lager elektrisch vermogen tijdens een acceptatietest betekent daarom niet automatisch dat de installatie onvoldoende presteert. Mogelijk wijken de omstandigheden af van de condities waarop de garantie is gebaseerd. Omgekeerd mag een tekortkoming in de geleverde installatie niet zonder verdere beoordeling worden toegeschreven aan ongeschikte testomstandigheden.
Daarom moeten de gegarandeerde grootheid, de systeemgrens, de referentiecondities, de meetprocedure en de beoordelingsregels vooraf op elkaar worden afgestemd. Ook moet duidelijk zijn welke partij verantwoordelijk is voor de voorzieningen die nodig zijn om de overeengekomen test uit te voeren. Zo wordt vastgelegd wat de leverancier moet aantonen, welke omstandigheden daarvoor aanwezig moeten zijn en wanneer de meetresultaten voldoende bewijs leveren om te beoordelen of de garantie is gehaald.
Welke prestatie wordt bij een restwarmte-terugwininstallatie gegarandeerd?
Een restwarmte-terugwininstallatie benut warmte uit bijvoorbeeld uitlaatgassen of motorkoelwater. Bij elektriciteitsproductie wordt een deel daarvan via een thermodynamisch proces omgezet in mechanisch vermogen, waarmee een generator wordt aangedreven. Het elektrische vermogen kan op verschillende plaatsen in de installatie worden vastgesteld. Een garantie voor een bepaald vermogen is daarom onvoldoende nauwkeurig zolang niet duidelijk is welke grootheid wordt bedoeld.
Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) kan bijvoorbeeld het bruto elektrische generatorvermogen worden gegarandeerd. Dit is het vermogen dat de generator produceert voordat het relevante eigen elektriciteitsverbruik volledig is verwerkt. Voor een netto prestatie moet ook rekening worden gehouden met het verbruik van onder meer de werkmediumpomp, eventuele circulatiepompen en andere noodzakelijke voorzieningen. Een garantie voor netto modulevermogen kan echter iets anders betekenen dan een garantie voor het netto vermogen van de volledige WHRS. Wanneer een ORC-module bepaalde pompen of koelvoorzieningen niet omvat, kunnen deze buiten de opgegeven netto waarde vallen. Daarom moet duidelijk zijn of de garantie betrekking heeft op de elektrische aansluiting van de module of op het complete systeem zoals dat aan boord wordt gebruikt.
Ook elektrisch vermogen en elektrische energie moeten worden onderscheiden. Een vermogensgarantie in kilowatt elektrisch (kWe) beschrijft welk vermogen de installatie onder vastgelegde omstandigheden moet kunnen leveren. Een garantie voor geproduceerde energie in kilowattuur (kWh) heeft betrekking op de elektriciteitsproductie gedurende een bepaalde periode. Daarvoor zijn naast het beschikbare vermogen ook de bedrijfsduur, deellastprestaties en eventuele onderbrekingen van belang. Een gegarandeerd vermogen bij één bedrijfspunt is dus niet automatisch een garantie voor de jaarlijkse elektriciteitsproductie. De jaaropbrengst hangt mede af van de motorbelasting, beschikbare warmte, koelcondities en perioden waarin de installatie niet kan functioneren. Wanneer ook een jaarlijkse energieproductie wordt gegarandeerd, moeten de bijbehorende bedrijfsuren, beschikbaarheid en overige aannames afzonderlijk worden vastgelegd.
Een garantie voor brandstofbesparing beschrijft eveneens een andere prestatie. Een gemeten netto elektriciteitsproductie toont niet rechtstreeks aan hoeveel brandstof het schip daardoor minder verbruikt. Daarvoor moet worden vastgesteld welke bestaande elektriciteitsopwekking wordt vervangen en hoe het brandstofverbruik van de betrokken motoren verandert. Ook aanvullende verliezen of veranderingen in andere scheepssystemen kunnen de uitkomst beïnvloeden. Bij directe warmtebenutting kan de garantie betrekking hebben op nuttig overgedragen thermisch vermogen. Daarvoor is een andere meetbasis nodig dan voor elektriciteitsproductie. Ook bij een stoomgebaseerde WHRS moeten de thermische en elektrische prestaties afzonderlijk herkenbaar blijven.
Voor een ORC-gebaseerde WHRS kan een garantie voor netto elektrisch vermogen onder duidelijk omschreven warmte- en koelcondities een bruikbaar uitgangspunt zijn. Welke prestatie daadwerkelijk wordt gegarandeerd, hangt echter af van de overeengekomen leveringsomvang en contractvoorwaarden. De toegezegde prestatie moet daarom worden omschreven als een eenduidige, meetbare grootheid. Daarbij moet vastliggen of het gaat om vermogen dat gedurende een overeengekomen testperiode moet worden gehandhaafd, een hoeveelheid geproduceerde energie of een andere specifiek vastgelegde prestatie.
Waarom moet de elektrische systeemgrens vooraf worden vastgelegd?
De elektrische systeemgrens bepaalt welke apparatuur en energiestromen onderdeel zijn van de gegarandeerde prestatie. Dit is vooral belangrijk wanneer de WHRS bestaat uit een afzonderlijke ORC-module, aanvullende warmtewisselaars, circulatiepompen en voorzieningen die op bestaande scheepssystemen worden aangesloten. Een generator kan bijvoorbeeld een bepaald elektrisch vermogen leveren, terwijl de installatie tegelijkertijd elektriciteit gebruikt om het werkmedium te laten circuleren. Wanneer alleen het generatorvermogen wordt gemeten, blijft dit eigen verbruik buiten de uitkomst. Bij een garantie voor netto elektrisch vermogen moet daarom duidelijk zijn welke verbruikers worden afgetrokken en op welke plaats de resterende elektriciteit beschikbaar moet zijn.
Bij sommige uitvoeringen zijn de noodzakelijke hulpcomponenten in de module ondergebracht. Andere installaties hebben afzonderlijke tussenkringpompen, aanvullende koelwaterpompen of andere voorzieningen. Daardoor kan het begrip netto modulevermogen bij verschillende configuraties op een andere verzameling apparatuur betrekking hebben. De systeemgrens moet daarom worden gekoppeld aan het werkelijke elektrische eendraadsschema. Daarop wordt aangegeven waar de generatorproductie wordt gemeten, welke hulpverbruikers afzonderlijk worden geregistreerd en op welk aansluitpunt de netto elektrische bijdrage wordt bepaald.
Een meting aan de generatoruitgang kan een andere waarde opleveren dan een meting na de vermogenselektronica of op het aansluitpunt met het boordnet. Of transformatorverliezen en andere elektrische verliezen meetellen, moet daarom eveneens uit de afgesproken systeemgrens blijken. Wanneer alle relevante energiestromen via één gemeenschappelijk aansluitpunt lopen, kan een geschikte bidirectionele energiemeter de netto elektrische uitwisseling op dat punt registreren. Worden bepaalde hulpcomponenten via andere voedingen aangesloten, dan moeten deze afzonderlijk worden gemeten of volgens een vooraf overeengekomen methode worden verwerkt.
Bij bestaande scheepsvoorzieningen ontstaat een aanvullende vraag. Een koelwaterpomp kan bijvoorbeeld al vóór de installatie van de WHRS in bedrijf zijn geweest. Wanneer deze pomp door de nieuwe aansluiting meer elektriciteit verbruikt, is voor de aanvullende netto bijdrage vooral de verandering van dat verbruik relevant. Het volledige bestaande pompvermogen zonder verdere beoordeling aan de WHRS toerekenen kan de aanvullende bijdrage onderschatten. Omgekeerd mag extra verbruik niet buiten beschouwing blijven omdat de pomp al aanwezig was. Daarom moet vooraf worden afgesproken of het totale elektriciteitsverbruik van zo'n voorziening binnen de garantie valt of uitsluitend de aanvullende belasting die door de WHRS ontstaat.
Wanneer die verandering niet rechtstreeks kan worden gemeten, moet ook de berekeningsmethode vastliggen. Daarbij zijn de referentieomstandigheden belangrijk, omdat het verbruik van bestaande pompen eveneens kan veranderen door andere motorbelastingen, koelwaterstromen of temperatuurregelingen. De verdeling van gemeenschappelijk hulpverbruik mag niet pas na de test worden gekozen. Zo'n achteraf vastgestelde verdeling kan de uitkomst van de garantiebeoordeling beïnvloeden. De afgesproken methode moet daarom al vóór de prestatiemeting duidelijk zijn.
Ook dubbele aftrek moet worden voorkomen. Wanneer een netto modulemeting het elektriciteitsverbruik van de werkmediumpomp al omvat, mag die pomp niet opnieuw in mindering worden gebracht. Andere noodzakelijke verbruikers buiten deze meetgrens moeten juist wel worden meegenomen wanneer de garantie betrekking heeft op de netto bijdrage van het complete systeem. Naast de elektrische meetgrens moet de leveringsgrens worden vastgelegd. Wanneer een leverancier alleen de ORC-module levert en de scheepseigenaar verantwoordelijk is voor bepaalde pompen of koelvoorzieningen, moet duidelijk zijn welke prestaties binnen de verantwoordelijkheid van de leverancier vallen en onder welke voorwaarden de overige scheepssystemen worden beoordeeld.
De leveringsgrens en de elektrische systeemgrens hoeven daarbij niet samen te vallen. Een garantie voor de complete elektrische bijdrage kan bijvoorbeeld mede afhankelijk zijn van bestaande voorzieningen die door een andere partij worden geleverd of beheerd. De gevolgen daarvan moeten vooraf zijn geregeld. Een technisch toetsbare garantie verbindt de toegezegde prestatie daarom aan de fysieke meetpunten én aan de overeengekomen verantwoordelijkheden. Zo staat vast welke energiestromen worden gemeten, welke correcties zijn toegestaan en welke prestatie de leverancier daadwerkelijk moet aantonen.
Welke warmtebroncondities horen bij de gegarandeerde prestatie?
Het elektrische vermogen van een WHRS hangt af van de warmte die daadwerkelijk aan het thermodynamische proces kan worden toegevoerd. Daarom kan een prestatiegarantie niet los worden gezien van de omstandigheden waaronder deze warmte beschikbaar is. Bij terugwinning uit uitlaatgassen zijn onder meer de gastemperatuur, het massadebiet en de toegestane afkoeling van belang. Samen bepalen deze hoeveel thermisch vermogen aan de uitlaatgasstroom kan worden onttrokken. Een hoge uitlaatgastemperatuur alleen biedt onvoldoende informatie, omdat ook de hoeveelheid gas en de beschikbare temperatuurverlaging meetellen.
De motorbelasting vormt een belangrijk uitgangspunt, maar beschrijft de warmtecondities niet volledig. Twee motoren met een vergelijkbaar geleverd vermogen kunnen andere uitlaatgasdebieten en temperaturen hebben. Ook bij dezelfde motor kunnen veranderingen in toerental, regeling of bedrijfsomstandigheden het beschikbare warmteaanbod beïnvloeden. Daarom moet de garantie aangeven welke warmtebroncondities als referentie gelden. Wanneer een bepaald netto elektrisch vermogen bij een vastgelegde motorbelasting wordt gegarandeerd, moeten ook de daarbij veronderstelde temperatuur, het debiet en de technisch beschikbare warmte bekend zijn. Alleen een motorbelastingspercentage vastleggen kan onvoldoende zijn om later vast te stellen of de overeengekomen thermische omstandigheden tijdens de test aanwezig waren.
Ook de plaats van de meetpunten is belangrijk. De uitlaatgastemperatuur direct na de turbocompressor kan verschillen van de temperatuur bij een verderop geplaatste warmtewisselaar. Wanneer tussengelegen apparatuur al warmte opneemt of een bepaalde temperatuur vereist, beïnvloedt dat de warmte die de WHRS daadwerkelijk ontvangt. Bij een ORC met een afzonderlijke water- of thermische-oliekring moet daarom duidelijk zijn waar de gegarandeerde warmtecondities worden vastgesteld. Een uitlaatgastemperatuur bij de primaire warmtewisselaar is niet gelijk aan de temperatuur waarmee de ORC-module via de tussenkring wordt gevoed.
Voor de warmteoverdracht tussen deze punten zijn temperatuurverschillen nodig en er kunnen warmteverliezen optreden. Daardoor kan het thermische vermogen dat aan de oorspronkelijke warmtebron wordt onttrokken, afwijken van de warmte die uiteindelijk het ORC-werkmedium bereikt. De garantie kan betrekking hebben op vastgelegde condities van de oorspronkelijke warmtebron of op de toestand van het medium dat aan de ORC-module wordt aangeboden. Beide uitgangspunten kunnen technisch bruikbaar zijn, maar hebben verschillende gevolgen voor de beoordeling van de tussenliggende warmtewisselaars en voorzieningen.
Bij terugwinning uit motorkoelwater zijn andere gegevens relevant. De beschikbare temperatuur, het debiet en de toegestane warmteonttrekking bepalen hoeveel warmte aan de installatie kan worden overgedragen. Daarbij moeten de voorgeschreven motortemperaturen, de noodzakelijke koelwatercirculatie en de oorspronkelijke temperatuurregeling behouden blijven. Een prestatiegarantie mag daarom niet uitgaan van warmteonttrekking waarvoor de motor buiten de toegestane bedrijfscondities zou moeten functioneren. De referentiecondities moeten passen binnen de technische grenzen van de aanwezige motorinstallatie.
Wanneer meerdere warmtebronnen worden gecombineerd, moeten ook hun gezamenlijke bedrijfscondities bekend zijn. Een ORC die zowel uitlaatgaswarmte als koelwaterwarmte ontvangt, kan bij hetzelfde totale thermische vermogen anders presteren wanneer de warmte anders over de bronnen is verdeeld. De temperaturen en de plaatsen waar de warmte aan het werkmedium wordt overgedragen, beïnvloeden immers het thermodynamische werkpunt. Daarom moet duidelijk zijn welke warmtebronnen tijdens de acceptatiemeting gelijktijdig beschikbaar moeten zijn.
Bij een schip met meerdere motoren wordt bovendien vastgelegd welke motorcombinatie en belastingverdeling voor de gegarandeerde prestatie zijn aangenomen. Tijdens de test moet kunnen worden vastgesteld of die omstandigheden daadwerkelijk optreden. Wanneer de WHRS warmte gebruikt van generatorsets die door de opgewekte elektriciteit zelf worden ontlast, kan de motorbelasting bovendien veranderen. In dat geval moet duidelijk zijn bij welk daadwerkelijk elektrisch en thermisch bedrijfspunt de prestatie wordt beoordeeld. De aangenomen warmtebeschikbaarheid moet overeenkomen met de motorinzet die tijdens de test ontstaat.
De referentiecondities moeten ten slotte uitvoerbaar zijn binnen de toegestane bedrijfsgrenzen van het schip. Een garantie die afhankelijk is van warmtecondities die tijdens de voorziene bedrijfsvoering niet verantwoord kunnen worden bereikt, biedt zonder aanvullende afspraken geen geschikte basis voor acceptatie. Daarom moeten de vereiste warmtebroncondities, de verantwoordelijkheid voor het beschikbaar stellen daarvan en de behandeling van eventuele afwijkingen gezamenlijk worden vastgelegd.
Hoe worden de koelcondities en elektrische afname vastgelegd?
Naast de warme zijde beïnvloedt ook de koeling het elektrische vermogen van een WHRS. Bij een condenserende stoomcyclus of ORC moet de warmte die niet in mechanisch vermogen wordt omgezet, grotendeels via de condensor worden afgevoerd. Bij een ORC bepaalt de condensatietemperatuur mede de druk waartegen het werkmedium expandeert. Wanneer het koelwater warmer wordt, kan de condensatiedruk stijgen. Daardoor kan het bruikbare expansietraject kleiner worden en de elektrische productie afnemen, ook wanneer de beschikbare warmte aan de warme zijde gelijk blijft.
Een gegarandeerd elektrisch vermogen moet daarom worden gekoppeld aan vastgelegde koelcondities. Daarbij zijn niet alleen de koelwaterinlaattemperatuur, maar ook het beschikbare debiet, de vereiste warmteafvoer en andere relevante temperatuurvoorwaarden van belang. De plaats waar deze gegevens worden vastgesteld, moet eveneens duidelijk zijn. De buitenwatertemperatuur is niet automatisch gelijk aan de koelwatertemperatuur die de condensor ontvangt. Wanneer de WHRS is aangesloten op een centraal koelwatersysteem, kunnen andere warmteverbruikers de temperatuur en beschikbare koelcapaciteit beïnvloeden.
De referentiecondities moeten daarom betrekking hebben op de koeling die daadwerkelijk bij de condensor beschikbaar is. Een lagere elektriciteitsproductie bij warmer koelwater betekent niet automatisch dat de WHRS de garantie niet haalt wanneer de garantie op een andere, vastgelegde koelwatertemperatuur is gebaseerd. Omgekeerd kan een meting bij uitzonderlijk gunstige koelcondities een hoger elektrisch vermogen opleveren dan tijdens normale exploitatie. Ook zo'n resultaat moet volgens de overeengekomen referentiecondities worden beoordeeld.
Naast de koeling moet voldoende elektrische afname beschikbaar zijn. Een WHRS kan het technisch beschikbare generatorvermogen alleen leveren wanneer het boordnet deze productie kan opnemen en de elektrische bedrijfsstrategie dit toestaat. Bij een lage elektrische vraag kan het power-managementsysteem de WHRS-productie begrenzen. Een lager gemeten vermogen zegt dan niet noodzakelijk iets over de maximale technische prestatie die onder dezelfde warmte- en koelcondities mogelijk zou zijn.
Daarom moet voor de acceptatiemeting vastliggen welke elektrische bedrijfsomstandigheden nodig zijn. Wanneer de garantie betrekking heeft op maximaal netto vermogen, moet de WHRS tijdens de test voldoende gelegenheid krijgen dit vermogen binnen de toegestane elektrische bedrijfsgrenzen te leveren. Als de gebruikelijke boordbelasting daarvoor onvoldoende is, kan eventueel een geschikte aanvullende elektrische belasting worden toegepast. Dat vraagt een afzonderlijke beoordeling van de elektrische installatie, de aansluitingen en de veiligheid. Een tijdelijke belastingvoorziening mag niet zonder verdere goedkeuring op het boordnet worden aangesloten.
Ook moet worden vastgelegd hoe een begrenzing vanuit het boordnet wordt herkend. De meetgegevens moeten kunnen onderscheiden of een lager elektrisch vermogen voortkomt uit onvoldoende warmte, beperkte condensorcapaciteit, een technische begrenzing van de WHRS of onvoldoende elektrische afname. De verantwoordelijkheidsverdeling is hierbij belangrijk. Wanneer de leverancier ook de condensor en de noodzakelijke koelvoorzieningen levert, kan onvoldoende koeling een andere betekenis hebben dan wanneer de koelcapaciteit volgens de overeenkomst door het schip beschikbaar moet worden gesteld.
De warme zijde, koude zijde en elektrische afname vormen dus gezamenlijke voorwaarden voor de garantiemeting. Bij de acceptatie moet worden vastgesteld of deze condities aanwezig waren, of afwijkingen volgens de afgesproken methode kunnen worden gecorrigeerd en welke partij verantwoordelijk is wanneer noodzakelijke voorzieningen niet volgens de overeenkomst functioneren.
Wat moet vooraf in het meet- en acceptatieprotocol staan?
Een technisch toetsbare prestatiegarantie vraagt om een meet- en acceptatieprotocol dat vóór de beproeving voldoende nauwkeurig is vastgelegd. Zo wordt voorkomen dat pas na de test wordt bepaald welke gegevens meetellen, welke correcties worden toegepast of welke bedrijfsomstandigheden als representatief worden beschouwd. Het protocol begint met de gegarandeerde grootheid en de systeemgrens. Daaruit volgen de elektrische meetpunten, de te registreren hulpverbruikers en de manier waarop het netto vermogen wordt berekend. Ook moet duidelijk zijn of de garantie betrekking heeft op een gemiddeld vermogen gedurende een bepaalde meetperiode, een hoeveelheid elektrische energie of een andere overeengekomen prestatie.
Vervolgens worden de referentiecondities en de voorwaarden voor een geldige test vastgelegd. Bij een vermogensgarantie onder stabiele bedrijfsomstandigheden kan het noodzakelijk zijn dat de motorbelasting, warmteaanvoer, koeling en elektrische afname gedurende de beoordelingsperiode voldoende constant blijven. Hoe stabiel deze omstandigheden moeten zijn, hangt af van de eigenschappen van de gekozen installatie. Een ORC met een aanzienlijke thermische inhoud kan bijvoorbeeld tijd nodig hebben om na een verandering van de warmtebron een nieuw stabiel werkpunt te bereiken.
Daarom wordt ook de meetduur vooraf bepaald. Een momentane vermogenswaarde kan worden beïnvloed door kortdurende regelacties en veranderingen in de warmteaanvoer. Een passende meetperiode maakt het mogelijk de prestatie te beoordelen die de installatie onder de overeengekomen omstandigheden moet kunnen handhaven. Er bestaat geen universele meetduur die voor iedere WHRS geschikt is. De gekozen periode moet aansluiten op het doel van de test en het dynamische gedrag van de betreffende installatie.
Het protocol legt daarnaast vast welke gegevens gelijktijdig worden geregistreerd. Afhankelijk van de configuratie kunnen motorbelasting, temperaturen en debieten aan de warme zijde, koelwatergegevens, bruto generatorvermogen, relevant hulpverbruik en de bedrijfsstatus van de WHRS noodzakelijk zijn. De meetinstrumenten moeten geschikt zijn voor de overeengekomen prestatie en de elektrische en thermische eigenschappen van de installatie. De kalibratie, het meetbereik, de nauwkeurigheid en de plaats van de meetpunten moeten voldoende bekend zijn om de resultaten betrouwbaar te kunnen verwerken.
Wanneer gegevens uit verschillende meet- en bewakingssystemen worden gecombineerd, moet ook de tijdsregistratie op elkaar aansluiten. Generatorvermogen, hulpverbruik en de bijbehorende warmte- en koelcondities moeten over dezelfde beoordelingsperiode worden vastgesteld. Ook de behandeling van opstarten, terugregelen en stoppen hoort in het protocol. Bij een garantie voor netto vermogen tijdens stabiel bedrijf kunnen deze perioden buiten het beoordelingsvenster vallen, mits dat vooraf is overeengekomen. Bij een garantie voor energieproductie over een langere periode kunnen dezelfde bedrijfsfasen juist onderdeel vormen van de gegarandeerde prestatie.
De testperiode mag niet achteraf uitsluitend worden geselecteerd op basis van de momenten met de hoogste elektriciteitsproductie. Daarom moet vooraf duidelijk zijn wanneer de beoordelingsperiode begint en eindigt en onder welke voorwaarden een meting wordt onderbroken of opnieuw moet worden uitgevoerd. Ook de omgang met ontbrekende, ongeldige of afwijkende meetgegevens moet zijn vastgelegd. Wanneer bepaalde waarden worden geschat of gereconstrueerd, moet duidelijk zijn of de overeengekomen acceptatiemethode dit toestaat.
Een fabrieksbeproeving en een acceptatiemeting aan boord hebben bovendien niet automatisch dezelfde bewijsfunctie. Een Factory Acceptance Test (FAT) kan aantonen dat de geleverde module of bepaalde onderdelen onder de afgesproken voorwaarden functioneren. De complete WHRS aan boord kan echter aanvullende warmtewisselaars, pompen, elektrische aansluitingen en koelvoorzieningen omvatten. Wanneer de garantie betrekking heeft op de prestaties van het complete systeem, kan daarom een beproeving aan boord nodig zijn, bijvoorbeeld tijdens de Site Acceptance Test (SAT) of een afzonderlijk overeengekomen prestatieproef. De test moet aansluiten op de installatie en systeemgrens waarop de garantie betrekking heeft.
Ook moet duidelijk zijn wie de test uitvoert, welke partijen de resultaten mogen controleren en hoe de oorspronkelijke meetgegevens beschikbaar worden gesteld. Wanneer een onafhankelijke getuige of beoordelaar wordt betrokken, moet diens rol vooraf vastliggen. Ten slotte beschrijft het protocol hoe de gemeten prestatie wordt herleid tot het overeengekomen resultaat en volgens welke regel daarover wordt beslist. De correctiemethode, meetonzekerheid en eventuele prestatietolerantie moeten aansluiten op het vooraf vastgelegde acceptatiecriterium.
Het meet- en acceptatieprotocol verbindt daarmee de toegezegde prestatie met de feitelijke bewijsvoering. Niet alleen de gebruikte meetinstrumenten zijn belangrijk, maar vooral de afspraken over hoe de test wordt uitgevoerd, welke gegevens geldig zijn en hoe de uitkomst wordt beoordeeld.
Hoe worden afwijkingen van de referentiecondities beoordeeld?
Tijdens een acceptatiemeting kunnen de werkelijke bedrijfsomstandigheden afwijken van de referentiecondities waarop de prestatiegarantie is gebaseerd. De motorbelasting kan bijvoorbeeld lager zijn dan voorzien, waardoor minder restwarmte beschikbaar komt. Ook kan de koelwatertemperatuur hoger liggen dan de overeengekomen waarde, waardoor de ORC bij andere condensatiecondities functioneert. De elektrische productie kan daardoor veranderen zonder dat noodzakelijk sprake is van onvoldoende technische prestaties van de WHRS. Het gemeten netto vermogen rechtstreeks vergelijken met de gegarandeerde waarde kan in dat geval tot een onjuist oordeel leiden.
Daarom moet vooraf zijn afgesproken hoe afwijkende referentiecondities worden behandeld. Een mogelijkheid is dat een meting alleen geldig is wanneer de bedrijfsomstandigheden binnen vastgelegde grenzen blijven. Een andere mogelijkheid is om de gemeten prestatie volgens een vooraf overeengekomen methode naar de referentiecondities te herleiden. Zo'n correctie moet passen bij het werkelijke prestatiegedrag van de installatie. Bij een ORC verandert het elektrische vermogen niet noodzakelijk evenredig met het thermische ingangsvermogen. Ook de invloed van koelwatertemperatuur, debiet en condensatiedruk hangt af van de specifieke cyclus en regeling.
Een algemene procentuele correctie voor iedere afwijking van motorbelasting of koelwatertemperatuur biedt daarom onvoldoende technische zekerheid. De correctiemethode moet worden onderbouwd met geschikte prestatiegegevens of een berekeningsmodel waarvan het toepassingsgebied bekend is. Daarbij moet worden vastgesteld welke grootheden daadwerkelijk zijn veranderd. Wanneer tijdens de test de uitlaatgastemperatuur afwijkt, kan ook het gasdebiet anders zijn. Een correctie op uitsluitend de temperatuur hoeft dan niet voldoende te zijn om de verandering in het beschikbare warmteaanbod te beschrijven.
Hetzelfde geldt voor de koude zijde. Wanneer naast de koelwaterinlaattemperatuur ook het debiet afwijkt, moet worden onderzocht of de overeengekomen correctiemethode nog past bij de werkelijke condensorcondities. De geldigheidsgrenzen van de correctie zijn daarbij belangrijk. Een prestatiemodel dat is onderbouwd voor een bepaald warmte- en koelbereik mag niet zonder verdere verificatie worden gebruikt voor omstandigheden die duidelijk buiten dat bereik liggen.
Een correctie mag bovendien geen prestatie veronderstellen die de installatie binnen haar technische bedrijfsgrenzen niet kan leveren. Wanneer bijvoorbeeld de maximale generatorcapaciteit of de toegestane procesdruk een beperking vormt, mag deze grens niet met een theoretische correctie worden genegeerd. Het protocol moet daarom onderscheid maken tussen metingen die rechtstreeks met de garantie kunnen worden vergeleken, metingen waarvoor een toegestane correctie nodig is en metingen die onvoldoende geschikt zijn voor een garantiebeoordeling.
Deze afspraken moeten vóór de test bestaan. Wanneer na een tegenvallend resultaat alsnog een andere correctiefactor of berekeningsmethode wordt gekozen, kan de uitkomst afhankelijk worden van de gewenste beoordeling in plaats van van een reproduceerbare technische methode. Afwijkende referentiecondities betekenen dus niet automatisch dat een test is mislukt. Eerst moet worden vastgesteld of de omstandigheden nog binnen de overeengekomen beoordelingsgrenzen vallen en of een geldige correctie mogelijk is.
Wanneer geen geldige correctie kan worden toegepast, kan een aanvullende meting onder geschiktere omstandigheden nodig zijn. Daarbij moet afzonderlijk worden beoordeeld waarom de vereiste omstandigheden tijdens de oorspronkelijke test niet aanwezig waren en welke contractuele afspraken daarop van toepassing zijn.
Welke rol spelen meetonzekerheid en acceptatiecriteria?
Zelfs wanneer de juiste meetpunten worden gebruikt en de bedrijfsomstandigheden voldoende overeenkomen met de referentiecondities, blijft iedere meting onzekerheid bevatten. De nauwkeurigheid van elektrische meetinstrumenten, de registratie van bedrijfsgegevens en eventuele berekeningen van hulpverbruik beïnvloeden de betrouwbaarheid van het vastgestelde netto vermogen. Bij een WHRS kan de netto prestatie worden bepaald als het verschil tussen bruto generatorvermogen en relevant elektrisch hulpverbruik. Wanneer beide grootheden afzonderlijk worden gemeten, werken de onzekerheden van deze metingen door in het berekende netto resultaat.
Dat is vooral belangrijk wanneer het verschil tussen de gemeten vermogens relatief klein is. Een beperkte onzekerheid in de afzonderlijke metingen kan dan een aanzienlijk deel van het netto vermogen vertegenwoordigen. Ook wanneer de gemeten prestatie dicht bij de gegarandeerde waarde ligt, wordt de meetonzekerheid belangrijk. De werkelijke prestatie kan immers niet met onbeperkte nauwkeurigheid uit de meetgegevens worden afgeleid.
De onzekerheid wordt bovendien niet alleen bepaald door de nauwkeurigheidsklasse van de elektriciteitsmeter. Ook stroom- en spanningstransformatoren, elektrische aansluitingen, kalibratie, meetduur, tijdsregistratie en eventuele correctieberekeningen kunnen bijdragen aan de totale onzekerheid. Wanneer het extra verbruik van gedeelde hulpvoorzieningen niet rechtstreeks wordt gemeten, maar wordt bepaald door bedrijfscondities te vergelijken, brengt ook die methode onzekerheid met zich mee. De berekende bijdrage moet voldoende herleidbaar zijn en aansluiten op de afgesproken systeemgrens.
Bij een formele prestatiegarantie moeten meetonzekerheid, prestatietolerantie en acceptatiecriterium daarom duidelijk van elkaar worden onderscheiden. De meetonzekerheid beschrijft hoe nauwkeurig de prestatie uit de meetgegevens is vastgesteld. Een eventuele prestatietolerantie geeft aan welke afwijking van de toegezegde waarde volgens de overeenkomst is toegestaan. Het acceptatiecriterium bepaalt volgens welke regel wordt beslist of de gemeten prestatie aan de garantie voldoet.
Deze begrippen hebben verschillende functies. Meetonzekerheid vormt niet automatisch een toegestane prestatietolerantie. Evenmin betekent een meetresultaat dat dicht bij de garantiegrens ligt, zonder verdere beoordeling dat de installatie is goedgekeurd of afgekeurd. Daarom moet vooraf een beoordelingsregel worden vastgelegd die beschrijft hoe de meetwaarde, eventuele correcties en meetonzekerheid worden gebruikt. Afhankelijk van deze regel kan een resultaat voldoende bewijs leveren voor acceptatie, een prestatietekort aantonen of onvoldoende zekerheid bieden voor een definitieve conclusie.
Ook de vervolgstap bij een onvoldoende beslissend resultaat moet uit de afspraken blijken. Het kan bijvoorbeeld nodig zijn de meting onder geschiktere omstandigheden te herhalen of aanvullende gegevens te verzamelen. Er bestaat geen universele meetonzekerheid of prestatietolerantie die zonder meer voor iedere WHRS-prestatiegarantie geldt. De benodigde nauwkeurigheid hangt af van de gegarandeerde prestatie, de meetmethode en de overeengekomen acceptatievoorwaarden.
De beoordeling moet bovendien controleerbaar blijven. Het uiteindelijke oordeel moet kunnen worden herleid tot de oorspronkelijke meetregistraties, de gebruikte correcties, de onzekerheidsberekening en de vooraf overeengekomen beslisregel. Een prestatiegarantie wordt daardoor niet alleen betrouwbaarder door nauwkeurige meetinstrumenten. Vooral de combinatie van geschikte metingen en vooraf vastgelegde acceptatieregels bepaalt of de uitkomst objectief kan worden beoordeeld.
Wanneer is een acceptatiemeting ongeldig en wanneer wordt de garantie niet gehaald?
Bij WHRS-prestatieverificatie moet onderscheid worden gemaakt tussen een meting die niet geschikt is om de garantie te beoordelen en een geldige meting waaruit blijkt dat de overeengekomen prestatie niet is bereikt. Een acceptatiemeting kan bijvoorbeeld onvoldoende bruikbaar zijn wanneer de vereiste warmtebroncondities ontbreken. Als de motor tijdens de test minder warmte levert dan waarop de garantie is gebaseerd, kan de lagere elektriciteitsproductie daardoor worden veroorzaakt. Wanneer de afwijking buiten de overeengekomen grenzen valt en geen geldige correctiemethode beschikbaar is, kan de meting onvoldoende bewijs opleveren om de gegarandeerde prestatie vast te stellen.
Ook onvoldoende elektrische afname kan de beoordeling beperken. Wanneer het boordnet de WHRS-productie terugregelt, wordt mogelijk niet het maximale vermogen gemeten dat onder de beschikbare warmte- en koelcondities technisch haalbaar zou zijn. Daarnaast kunnen fouten in de meetopstelling of gegevensregistratie een betrouwbare vergelijking onmogelijk maken. Wanneer een noodzakelijk hulpverbruik niet kan worden vastgesteld of de meetgegevens geen betrekking hebben op dezelfde periode, kan het netto vermogen mogelijk niet volgens het protocol worden bepaald.
Deze omstandigheden ontslaan de leverancier echter niet automatisch van de prestatieverplichting. Eerst moet worden vastgesteld waarom de noodzakelijke testvoorwaarden niet aanwezig waren en welke partij volgens de overeenkomst verantwoordelijk is voor die omstandigheden. Wanneer de motor door omstandigheden buiten de afgesproken leveringsomvang van de WHRS niet de overeengekomen warmtebroncondities kan leveren, kan een andere testperiode of een toegestane correctie nodig zijn.
De beoordeling ligt anders wanneer een door de leverancier geleverde warmtewisselaar onvoldoende warmte overdraagt, een geleverde pomp het vereiste debiet niet haalt of de WHRS-regeling de elektriciteitsproductie onnodig beperkt. De oorzaak kan dan juist binnen de geleverde installatie liggen. Dezelfde situatie kan dus zowel de geldigheid van een specifieke vermogensmeting beïnvloeden als aanleiding zijn om de technische prestaties of leveringsverplichtingen afzonderlijk te onderzoeken. Daarom moet duidelijk zijn welke partij verantwoordelijk is voor de warmtebron, koeling, elektrische afname en overige noodzakelijke testvoorzieningen.
Ook moet vooraf zijn geregeld wat er gebeurt wanneer een van deze voorwaarden niet wordt bereikt. Een ongeldige of onvoldoende beslissende meting bewijst op zichzelf niet dat de garantie is gehaald, maar evenmin dat de leverancier tekortschiet. Daarvoor moeten de oorzaak van de afwijking en de overeengekomen verantwoordelijkheden worden beoordeeld.
Wanneer de testomstandigheden wel aan de afgesproken voorwaarden voldoen, kan een geldige meting aantonen dat de gegarandeerde prestatie niet is bereikt. Blijft het volgens de overeengekomen methode vastgestelde netto vermogen onder de toepasselijke acceptatiegrens, dan vormt dit een technische basis om een prestatietekort vast te stellen. Daarbij moeten de toegestane correcties en de afgesproken behandeling van meetonzekerheid worden toegepast. Een kortdurende, momentane vermogensdaling is bijvoorbeeld niet automatisch voldoende wanneer de garantie betrekking heeft op een gemiddeld netto vermogen gedurende een afgebakende meetperiode.
Ook de oorzaak van een vastgesteld prestatietekort kan technisch relevant zijn. Een lagere netto productie kan samenhangen met onvoldoende warmteoverdracht, afwijkende procescondities, hoger hulpverbruik of beperkingen aan de koude zijde. De meetgegevens moeten helpen om deze oorzaken van elkaar te onderscheiden. Welke gevolgen aan een vastgesteld prestatietekort worden verbonden, hangt af van de overeenkomst en de verantwoordelijkheden van de betrokken partijen. De technische meetresultaten vormen daarvoor de onderbouwing, maar bepalen niet zelfstandig alle contractuele gevolgen.
Wanneer een test niet bruikbaar is voor de garantiebeoordeling, kan een nieuwe meting nodig zijn. Het protocol moet beschrijven onder welke voorwaarden een test wordt herhaald, welke gegevens opnieuw moeten worden geregistreerd en hoe de resultaten worden beoordeeld. Wanneer een prestatietekort aantoonbaar is vastgesteld, kunnen andere overeengekomen vervolgstappen gelden. Daarbij kan bijvoorbeeld herstel van de installatie en een nieuwe acceptatietest nodig zijn. De concrete rechten, verplichtingen en gevolgen volgen uit de toepasselijke overeenkomst.
Een ongeldige test, een onvoldoende beslissend meetresultaat en een aangetoond prestatietekort mogen daarom niet met elkaar worden verward. Deze uitkomsten beschrijven verschillende situaties en kunnen tot verschillende vervolgstappen leiden. Een betrouwbare garantiebeoordeling stelt eerst vast of de meting volgens het overeengekomen protocol geldig is. Daarna worden de noodzakelijke correcties en beoordelingsregels toegepast. Pas vervolgens kan worden bepaald welke technische conclusie uit de test volgt en welke betekenis deze binnen de gemaakte afspraken heeft.
Hoe maakt u een WHRS-prestatiegarantie technisch toetsbaar?
Een technisch toetsbare WHRS-prestatiegarantie begint met een ondubbelzinnige omschrijving van de toegezegde prestatie. Bij elektriciteitsproductie moet duidelijk zijn of het gaat om bruto generatorvermogen, netto modulevermogen of netto elektrisch vermogen van de complete installatie. Wanneer de garantie betrekking heeft op geproduceerde energie, moeten ook de beoordelingsperiode en de bijbehorende bedrijfsomstandigheden zijn vastgelegd. Daarna wordt de elektrische systeemgrens bepaald. De meetpunten, hulpverbruikers en eventuele bestaande scheepsvoorzieningen moeten zo zijn beschreven dat de netto prestatie volgens één vooraf vastgelegde methode kan worden vastgesteld.
Vervolgens worden de referentiecondities en verantwoordelijkheden overeengekomen. De warmtebron, beschikbare koeling en elektrische afname moeten passen bij de omstandigheden waaronder de gegarandeerde prestatie wordt verwacht. Ook moet duidelijk zijn welke voorzieningen de leverancier levert en welke onder de verantwoordelijkheid van andere betrokken partijen vallen. Het meet- en acceptatieprotocol verbindt deze voorwaarden met de uitvoering van de test. De meetperiode, vereiste bedrijfsstabiliteit, gegevensregistratie en behandeling van overgangsperioden moeten vooraf zijn beschreven. Hetzelfde geldt voor eventuele correcties wanneer de bedrijfsomstandigheden afwijken van de overeengekomen referentiecondities.
De acceptatiecriteria bepalen hoe het gemeten resultaat wordt beoordeeld. Daarbij moeten de meetonzekerheid, eventuele prestatietolerantie en voorwaarden voor een geldige test voldoende duidelijk zijn. Ook moet vastliggen wat er gebeurt wanneer de test niet kan worden uitgevoerd, onvoldoende beslissend is of een prestatietekort aantoont.
Het verschil met een gewone prestatiemeting is daarmee wezenlijk. Een elektrische meting laat zien welk vermogen of welke hoeveelheid energie de WHRS onder bepaalde omstandigheden heeft geleverd. Een prestatiegarantie legt vooraf vast welke prestatie moet worden aangetoond, onder welke voorwaarden dat gebeurt en volgens welke regel het resultaat wordt beoordeeld.
Een zorgvuldig vastgelegde WHRS-prestatiegarantie voorkomt daardoor verwarring tussen bruto en netto vermogen en tussen verschillende warmte- en koelcondities. Ook wordt duidelijk welke omstandigheden nodig zijn voor een geldige beoordeling en hoe de verantwoordelijkheid voor eventuele afwijkingen is geregeld. De technische waarde van de garantie ligt dus niet uitsluitend in het toegezegde aantal kilowatt. Doorslaggevend is dat de gegarandeerde prestatie onder uitvoerbare, vooraf overeengekomen omstandigheden reproduceerbaar en controleerbaar kan worden vastgesteld. Alleen dan kan een geldige test daadwerkelijk uitsluitsel geven over het behalen van de garantie.
Dit artikel binnen de reeks
Een WHRS-prestatiegarantie is pas toetsbaar wanneer netto vermogen, referentiecondities en meetgrenzen vooraf eenduidig zijn vastgelegd. Daarbij moet rekening worden gehouden met de elektriciteitsproductie bij wisselende motorbelasting, omdat het beschikbare warmteaanbod de meetresultaten beïnvloedt. Of de benodigde warmtewisselaars, aansluitingen en meetvoorzieningen ook daadwerkelijk kunnen worden gerealiseerd, komt aan bod bij de inpassing van een WHRS in een bestaand schip. Zo verbindt de dimensionering en prestatiebeoordeling van WHRS-installaties de toegezegde prestaties met hun technische uitvoerbaarheid.