Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Dimensionering en prestatiebeoordeling van restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen

Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) moet worden afgestemd op de warmte die tijdens het werkelijke scheepsbedrijf beschikbaar is. Alleen het nominale motorvermogen of de hoogste warmteproductie biedt daarvoor onvoldoende houvast. Hoofd- en hulpmotoren werken tijdens de exploitatie op wisselende belastingen. Daardoor veranderen zowel de temperatuur als de hoeveelheid beschikbare restwarmte. Een grote installatie kan bij hoge motorbelasting veel energie terugwinnen, terwijl zij tijdens langdurige deellast slechts een beperkt deel van haar capaciteit benut.

Bij de dimensionering tellen daarom het vaar- en belastingprofiel, de prestaties van de gekozen terugwinningsinstallatie en de mogelijkheden om de geproduceerde energie daadwerkelijk te gebruiken mee. Voor elektriciteitsproductie zijn ook de koelcondities en het eigen systeemverbruik bepalend. Een betrouwbare prestatiebeoordeling vraagt bovendien om een duidelijk onderscheid tussen opgegeven vermogen, berekende jaaropbrengst, gemeten productie en contractueel gegarandeerde prestaties. Deze waarden beschrijven verschillende aspecten van de installatie en kunnen niet zonder meer met elkaar worden vergeleken.

De juiste installatiegrootte volgt uit het bruikbare warmteprofiel

Het geïnstalleerde motorvermogen laat zien welke mechanische capaciteit aan boord beschikbaar is, maar niet hoe vaak deze wordt benut. Een voortstuwingsmotor kan bijvoorbeeld lange tijd op een betrekkelijk lage belasting draaien, terwijl hogere belastingen slechts onder bepaalde vaaromstandigheden voorkomen. Bij meerdere generatorsets kan bovendien per bedrijfsstand verschillen hoeveel motoren draaien. Voor de dimensionering moeten de relevante motorbelastingen daarom worden gekoppeld aan de warmtebronnen en bedrijfsuren die daarbij horen.

Bij uitlaatgaswarmte zijn onder meer de gastemperatuur, het massadebiet en de toegestane afkoeling van belang. Bij motorkoelwater moeten ook de voorgeschreven motorcondities en de bestaande temperatuurregeling worden meegenomen. De maximale warmteproductie van een motor is daarmee niet automatisch de hoeveelheid warmte die een WHRS verantwoord kan opnemen. Ook de duur van de warmteaanvoer telt mee: tijdens korte motorbedrijfperioden kan een installatie een groot deel van de beschikbare tijd nodig hebben om de vereiste procescondities te bereiken. Bij hetzelfde totale aantal motoruren kan de energieopbrengst daardoor verschillen van die tijdens langdurige perioden met stabiele warmteaanvoer.

De afweging welke WHRS-grootte bij het vaar- en belastingprofiel past moet daarom uitgaan van verschillende mogelijke uitvoeringen onder dezelfde relevante bedrijfsomstandigheden. Een grotere module kan tijdelijk meer warmte benutten, terwijl een kleinere uitvoering mogelijk gedurende meer gebruikelijke bedrijfsuren gunstig functioneert. Bij schepen met meerdere warmtebronnen kan ook een centrale of modulaire configuratie worden onderzocht. Meerdere kleinere modules kunnen mogelijkheden bieden om de installatie aan een wisselend warmteaanbod aan te passen, maar vragen mogelijk meer afzonderlijke voorzieningen. De geschiktste uitvoering volgt daarom uit de bruikbare netto energie over het bedrijfsprofiel, niet uit een algemene verhouding tussen het nominale motorvermogen en de WHRS-capaciteit.

Deellast en belastingwisselingen bepalen het werkelijke vermogen

De elektriciteitsproductie van een WHRS verandert niet noodzakelijk evenredig met de motorbelasting. Als de belasting van een scheepsmotor afneemt, kunnen zowel de hoeveelheid als de temperatuur van de beschikbare restwarmte veranderen. Het uitlaatgasmassadebiet en de uitlaatgastemperatuur hoeven daarbij niet hetzelfde verloop te volgen; de warmteafvoer via het motorkoelwater kan weer anders reageren. Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) beïnvloedt het veranderende warmteaanbod de procescondities waaronder het organische werkmedium wordt verwarmd en door de expansiemachine stroomt. De opgenomen warmte, het beschikbare expansietraject en de prestaties van de afzonderlijke componenten bepalen samen het elektrische vermogen.

Ook de koude zijde beïnvloedt de productie. Bij dezelfde motorbelasting kan warmer koelwater de condensatiecondities veranderen en tot minder elektriciteitsproductie leiden. Alleen het verband tussen motorvermogen en generatorproductie geeft daarom onvoldoende inzicht in de werkelijke ORC-prestaties. Deze samenhang bepaalt hoe de elektriciteitsproductie van een WHRS bij wisselende motorbelasting verandert. Vooral tijdens langdurige deellast is van belang hoeveel netto vermogen overblijft. Bepaalde pompen en regelvoorzieningen blijven immers elektriciteit gebruiken wanneer de bruto generatorproductie afneemt. Daardoor kan het netto vermogen sterker dalen dan de opgenomen warmte of de bruto elektriciteitsproductie.

Bij een voldoende lage warmte-invoer kan de installatie bovendien buiten haar toegestane werkgebied komen of geen positieve netto elektrische bijdrage meer leveren. Waar die grens ligt, hangt af van de gekozen uitvoering en de beschikbare warmte- en koelcondities. Er bestaat geen algemeen motorbelastingspercentage dat voor iedere WHRS dezelfde ondergrens vormt. Tijdens snelle belastingwisselingen speelt ook de reactiesnelheid van de installatie mee: warmtewisselaars en vloeistofcircuits reageren vertraagd op veranderingen in motorbelasting. Een prestatiecurve voor stabiele bedrijfspunten laat daardoor niet automatisch zien hoeveel elektriciteit tijdens korte overgangen wordt geproduceerd. Bij sterk wisselend bedrijf moeten deze perioden afzonderlijk in de opbrengstverwachting worden verwerkt.

Vermogensopgaven op een gelijke systeemgrens beoordelen

Leveranciers kunnen verschillende vermogensbegrippen gebruiken. Het thermische warmtebronvermogen beschrijft hoeveel warmte beschikbaar is, terwijl het thermische ingangsvermogen van een ORC betrekking heeft op de energie die daadwerkelijk aan het kringproces wordt toegevoerd. Het bruto elektrische generatorvermogen en het netto vermogen dat aan het boordnet beschikbaar komt, zijn weer andere grootheden. Zelfs wanneer twee installaties allebei met een netto elektrisch vermogen worden aangeboden, hoeft dat niet op dezelfde basis te zijn bepaald. Bij de ene module kan het verbruik van interne pompen al zijn afgetrokken, terwijl bij een andere installatie aanvullende tussenkringpompen, koeling of elektrische omzettingsverliezen nog buiten de opgegeven waarde vallen.

Voor het vergelijken van het opgegeven vermogen van verschillende restwarmte-terugwininstallaties moeten daarom dezelfde technische en elektrische systeemgrenzen worden gehanteerd. Ook de omstandigheden waaronder het vermogen is vastgesteld, moeten voldoende gelijkwaardig zijn. Een generatorvermogen bij een hoge brontemperatuur en relatief koud koelwater kan niet rechtstreeks worden vergeleken met een waarde die bij andere warmte- en koelcondities is bepaald. Wanneer een tussenkring wordt gebruikt, is bovendien van belang welke temperaturen werkelijk bij de WHRS-module beschikbaar zijn. De oorspronkelijke uitlaatgastemperatuur is immers niet automatisch de temperatuur waarmee het thermodynamische proces wordt gevoed.

Verder moet duidelijk zijn of de vermogensopgave betrekking heeft op een maximaal bereikbare waarde, een nominaal ontwerpbedrijfspunt, een berekende prestatie of een contractueel gegarandeerde waarde. Dat onderscheid bepaalt welke conclusies uit de specificatie kunnen worden getrokken. De installatie met het hoogste bruto of nominale vermogen hoeft onder de gebruikelijke scheepscondities dan ook niet het meeste netto vermogen te leveren. Voor de selectie telt vooral de prestatie van de complete installatie bij dezelfde relevante bedrijfsstanden.

De jaarlijkse netto energieopbrengst als maat voor benutting

Elektrisch vermogen in kilowatt beschrijft de productie op een bepaald moment. De jaarlijkse energieopbrengst in kilowattuur hangt ook af van het aantal uren waarin dat vermogen daadwerkelijk beschikbaar is. Wie het maximale generatorvermogen zonder verdere beoordeling met alle motoruren vermenigvuldigt, kan daarom een onjuist beeld van de verwachte opbrengst krijgen. Voor de jaarlijkse netto energieopbrengst over het werkelijke vaarprofiel moeten de relevante bedrijfsperioden afzonderlijk worden bekeken. Daarbij is per periode van belang welke motoren draaien, hoeveel geschikte warmte beschikbaar is en welk vermogen de WHRS bij de bijbehorende koelcondities kan leveren.

Vervolgens wordt bepaald hoeveel elektriciteit overblijft na verwerking van het relevante hulpverbruik en de elektrische verliezen. Ook moet het boordnet de geproduceerde elektriciteit daadwerkelijk kunnen opnemen. Technisch mogelijke productie die vanwege beperkte elektrische afname niet kan worden benut, vertegenwoordigt immers niet automatisch dezelfde nuttige energieopbrengst. De bijdrage van iedere bedrijfsperiode wordt daarna aan haar duur gekoppeld. Opstarten, terugregeling, onderhoud en stilstand moeten in de jaarbalans worden verwerkt, zonder dezelfde verliezen meerdere keren af te trekken. Als onderhoudsperioden al buiten de effectieve productie-uren zijn gehouden, mogen ze bijvoorbeeld niet nogmaals als afzonderlijk productieverlies worden meegerekend.

Bij een WHRS die rechtstreeks nuttige warmte levert, wordt de thermische jaaropbrengst afzonderlijk bepaald op basis van de warmte die de aangesloten verbruiker daadwerkelijk opneemt. Wanneer elektriciteitsproductie en warmtebenutting worden gecombineerd, blijven beide energievormen herkenbaar en wordt dezelfde oorspronkelijke warmte niet opnieuw als onafhankelijke energieopbrengst meegeteld. De berekende jaaropbrengst blijft bovendien afhankelijk van het verwachte scheepsgebruik. Een ander vaargebied, lagere motorbelasting of gewijzigde inzet van generatorsets kan de gerealiseerde productie veranderen zonder dat de installatie technisch slechter functioneert.

Netto elektriciteitsproductie aan boord aantonen

Na ingebruikname kunnen elektrische metingen aantonen hoeveel elektriciteit de WHRS daadwerkelijk produceert. Voor het vaststellen van de netto prestatie moet echter bekend zijn welke verbruikers binnen de meetgrens vallen. Een meter aan de generatoruitgang laat de bruto productie zien, maar registreert niet automatisch de elektriciteit die alle noodzakelijke pompen, koelvoorzieningen en regelapparatuur gebruiken.

Bij het meten van de netto elektriciteitsproductie van een WHRS aan boord bepaalt het elektrische aansluitschema waar de relevante energiestromen kunnen worden geregistreerd. Als alle productie en verbruik via één geschikt aansluitpunt verlopen, kan een bidirectionele energiemeter de netto uitwisseling met het boordnet meten. Bij afzonderlijke voedingen zijn aanvullende metingen of voldoende onderbouwde berekeningen nodig. Ook bestaande gedeelde scheepsvoorzieningen kunnen relevant zijn. Een koelwaterpomp die zonder WHRS al in bedrijf zou zijn, vormt met haar volledige oorspronkelijke verbruik niet automatisch een nieuwe belasting. Wel moet worden vastgesteld of de pomp door de aanvullende condensorbelasting meer elektriciteit gebruikt.

De geproduceerde en verbruikte actieve elektrische energie moeten over dezelfde periode worden geregistreerd. Gegevens over motorbelasting, warmtebronnen, koelwatertemperatuur en bedrijfsstatus helpen de gemeten prestatie te verklaren. Een lagere generatorproductie wijst immers niet noodzakelijk op technische achteruitgang wanneer tegelijkertijd minder restwarmte beschikbaar is of de koelwatertemperatuur hoger ligt.

Ook het meetdoel bepaalt wat uit de resultaten kan worden afgeleid. Een meting tijdens een stabiel bedrijfspunt kan aantonen welk netto vermogen onder bepaalde omstandigheden wordt geleverd; een registratie over een volledige reis laat zien hoeveel energie tijdens de verschillende bedrijfsstanden daadwerkelijk is geproduceerd. Beide resultaten zijn bruikbaar, maar beantwoorden andere vragen. De gemeten netto elektriciteitsproductie bewijst bovendien niet rechtstreeks hoeveel brandstof is vermeden. Daarvoor moet afzonderlijk worden beoordeeld hoe de WHRS de bestaande generatoren of andere energiebronnen heeft ontlast.

Prestatiegaranties vragen vooraf vastgelegde meetvoorwaarden

Een contractuele prestatiegarantie moet duidelijk maken welke grootheid de leverancier onder welke omstandigheden moet aantonen. Een garantie voor bruto generatorvermogen verschilt van een garantie voor netto modulevermogen of netto elektrisch vermogen van de complete installatie. Ook een gegarandeerd vermogen bij één bedrijfspunt is iets anders dan een garantie voor de jaarlijkse energieopbrengst. Daarom moet vooraf worden overeengekomen welke prestatie bij een WHRS-garantie wordt gemeten en hoe het resultaat wordt beoordeeld. De afspraak moet aansluiten op de werkelijke warmtebron, beschikbare koeling, elektrische aansluiting en noodzakelijke hulpvoorzieningen.

De meetperiode en de voorwaarden voor een geldige test moeten eveneens vastliggen. Als de motor tijdens een acceptatieproef onvoldoende restwarmte levert of de condensor warmer koelwater ontvangt dan overeengekomen, kan de elektriciteitsproductie afwijken zonder dat daarmee automatisch een technisch prestatietekort is aangetoond. Voor zulke afwijkingen moet vooraf duidelijk zijn of de meting geldig blijft en welke correctiemethode eventueel mag worden toegepast. Die methode moet passen bij het werkelijke prestatiegedrag en het toegestane werkgebied van de installatie. Een algemene procentuele correctie voor een afwijkende motorbelasting of koelwatertemperatuur biedt daarvoor niet vanzelf voldoende zekerheid.

Meetonzekerheid, eventuele prestatietolerantie en het acceptatiecriterium moeten bovendien afzonderlijk zijn vastgelegd. Een onvoldoende beslissende meting is iets anders dan een geldige test waaruit blijkt dat de gegarandeerde prestatie niet wordt gehaald. Ook de reikwijdte van de beproeving is van belang: een fabriekstest van een afzonderlijke module heeft niet automatisch dezelfde bewijsfunctie als een prestatieproef van de complete installatie aan boord. Wanneer de garantie ook aanvullende warmtewisselaars, pompen of elektrische voorzieningen omvat, moet de verificatie aansluiten op de volledige overeengekomen systeemgrens.

Van capaciteit naar controleerbare scheepsprestatie

Een verantwoorde dimensionering begint bij het warmteaanbod dat tijdens de relevante bedrijfsuren beschikbaar blijft. De gekozen installatie moet binnen dat bereik technisch kunnen functioneren en voldoende netto energie leveren. Een betrouwbare prestatiebeoordeling maakt vervolgens duidelijk onder welke omstandigheden de opbrengst wordt verwacht, hoe deze kan worden gemeten en welke prestatie eventueel contractueel wordt gegarandeerd. Voor ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen ondersteunen wij samen met een gespecialiseerde internationale partner de beoordeling en selectie van passende uitvoeringen. Daarbij worden de prestatiegegevens verbonden met de motorbelastingen, koelcondities en elektrische afname die bij het betreffende schip werkelijk kunnen voorkomen.

Wanneer de warmtebronnen of technische aansluitingen nog onvoldoende bekend zijn, vraagt eerst systeemkeuze en integratie van restwarmte-terugwininstallaties om verdere beoordeling. Een vermogensvergelijking heeft immers beperkte waarde zolang niet vaststaat welke warmte veilig beschikbaar kan worden gesteld. De gekozen capaciteit vormt vervolgens een uitgangspunt voor inbouw, onderhoud en regelgeving bij restwarmte-terugwininstallaties. Daar wordt beoordeeld hoe de installatie verantwoord aan boord kan worden toegepast en hoe de prestaties tijdens de exploitatie behouden blijven.

De financiële betekenis van de netto jaaropbrengst behoort tot de businesscase en het investeringsbesluit voor restwarmte-terugwinning. Daarbij gaat het niet uitsluitend om de geproduceerde kilowatturen, maar om de energie en kosten die het schip daadwerkelijk minder nodig heeft. Binnen restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen maakt deze prestatiebeoordeling zo het verschil zichtbaar tussen een technische vermogensopgave en een onderbouwde bijdrage aan de energievoorziening. De installatiegrootte moet worden gekozen op basis van de werkelijke inzet, terwijl bij metingen en garanties duidelijk moet blijven onder welke omstandigheden een prestatie is vastgesteld. Daarmee ontstaat een controleerbare basis voor verdere engineering en besluitvorming.