Hoe bepaalt u de jaarlijkse netto energieopbrengst van restwarmte-terugwinning over het werkelijke vaarprofiel?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
De jaarlijkse netto energieopbrengst van restwarmte-terugwinning wordt bepaald door voor de relevante bedrijfsperioden van het schip vast te stellen hoeveel bruikbare energie de installatie daadwerkelijk kan leveren, rekening houdend met het aanvullende energieverbruik en de operationele beperkingen. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) produceert niet tijdens alle vaaruren hetzelfde vermogen. De beschikbare restwarmte verandert met de belasting en inzet van de motoren, terwijl ook de brontemperaturen, koelcondities en energiebehoefte aan boord kunnen variëren.
Bij elektriciteitsproductie met een Organic Rankine Cycle (ORC) wordt daarom per bedrijfsperiode berekend hoeveel elektrisch vermogen onder de gelijktijdig beschikbare warmte- en koelcondities kan worden opgewekt. Vervolgens wordt vastgesteld hoeveel daarvan na aftrek van het relevante hulpverbruik en de elektrische verliezen beschikbaar blijft en daadwerkelijk nuttig kan worden ingezet. Ook perioden met onvoldoende warmteaanbod, opstarten, onderhoud en stilstand moeten in de jaarbalans worden verwerkt. De jaarlijkse netto elektriciteitsproductie volgt uit de gezamenlijke bijdrage van deze bedrijfsperioden en kan dus niet worden bepaald door het nominale generatorvermogen simpelweg met alle vaaruren te vermenigvuldigen. Bij directe warmtebenutting wordt de nuttig geleverde thermische energie afzonderlijk berekend. Zo ontstaat een jaarbalans die laat zien hoeveel energie de gekozen WHRS-configuratie onder het verwachte vaarprofiel kan leveren, welke bestaande energieproductie daarmee kan worden vervangen en welke aannames de uitkomst beïnvloeden.
Waarom geeft het nominale WHRS-vermogen geen betrouwbare jaaropbrengst?
Het nominale vermogen van een restwarmte-terugwininstallatie beschrijft de prestatie onder bepaalde ontwerpcondities. Bij een ORC zijn daarvoor onder meer het beschikbare thermische ingangsvermogen, de brontemperatuur en de omstandigheden aan de koude zijde van belang. Ook moet duidelijk zijn of het opgegeven elektrische vermogen betrekking heeft op de generator of op de netto beschikbare elektriciteit. Tijdens de werkelijke exploitatie blijven deze omstandigheden niet noodzakelijk gelijk aan het ontwerpbedrijfspunt. Een voortstuwingsmotor kan bijvoorbeeld langdurig op een lagere belasting draaien dan zijn nominale vermogen. Daardoor veranderen de uitlaatgastemperatuur, het uitlaatgasmassadebiet en de hoeveelheid warmte die via het koelwater wordt afgevoerd.
De beschikbare warmte hoeft daarbij niet in dezelfde verhouding af te nemen als het mechanische motorvermogen. Het motorrendement en de verdeling van de warmte over verschillende circuits kunnen met de belasting veranderen. Een WHRS die bij hoge motorbelasting een bepaald elektrisch vermogen kan produceren, hoeft dat vermogen tijdens langdurige deellast daarom niet te kunnen leveren. Ook de koelcondities beïnvloeden hoeveel elektriciteit wordt opgewekt. Wanneer de beschikbare koelwatertemperatuur stijgt, kan de condensatietemperatuur van een ORC toenemen. Het bruikbare expansietraject kan daardoor kleiner worden, waardoor de elektrische productie afneemt, zelfs wanneer aan de warme zijde hetzelfde thermische vermogen beschikbaar blijft.
Daarnaast heeft iedere WHRS een bepaald werkgebied. Bij onvoldoende warmte-invoer of een ongeschikt temperatuurniveau kan het nodig zijn de productie te verminderen of de installatie buiten bedrijf te stellen. Omgekeerd kan het nominale generatorvermogen de productie begrenzen wanneer tijdelijk meer warmte beschikbaar is dan de installatie in aanvullende elektriciteit kan omzetten. Het nominale vermogen zegt bovendien niets over opstartperioden, onderhoud of andere momenten waarop de WHRS geen elektriciteit produceert. Ook blijkt er niet uit of het boordnet de volledige productie tijdens alle bedrijfsperioden nuttig kan opnemen.
Wie het nominale generatorvermogen met het totale aantal vaaruren vermenigvuldigt, gaat er feitelijk van uit dat de WHRS voortdurend onder de opgegeven ontwerpcondities functioneert. Bij een wisselend vaarprofiel is die aanname doorgaans onvoldoende onderbouwd. Het nominale vermogen blijft een nuttige aanduiding van de installatiecapaciteit, maar de jaaropbrengst moet worden berekend op basis van de prestaties onder de omstandigheden die tijdens de werkelijke exploitatie voorkomen.
Welke gegevens uit het vaar- en belastingprofiel zijn nodig?
Een representatief vaar- en belastingprofiel moet laten zien wanneer de relevante motoren functioneren, hoe zwaar deze worden belast en hoelang de bijbehorende bedrijfsomstandigheden aanhouden. Alleen het totale aantal vaaruren is daarvoor onvoldoende. Tijdens varen, manoeuvreren, havenbedrijf en andere toepasselijke bedrijfsmodi kunnen immers verschillende motoren in bedrijf zijn, terwijl ook de elektrische en thermische behoeften van het schip veranderen. Voor de warmteproductie is vooral de inzet van de motoren van belang die daadwerkelijk als warmtebron voor de WHRS dienen. Benut de installatie uitsluitend warmte uit de hoofdmotor, dan zijn de belasting en bedrijfsduur van die motor bepalend. Bij terugwinning uit hulpmotoren kan juist de inzet van de afzonderlijke generatorsets het warmteaanbod bepalen.
Wanneer meerdere warmtebronnen worden gebruikt, moet bovendien bekend zijn welke motoren gelijktijdig draaien. De warmteproductie van afzonderlijke motoren kan niet zonder meer worden samengevoegd wanneer de bijbehorende bedrijfsomstandigheden op verschillende momenten voorkomen. De benodigde informatie kan afkomstig zijn uit motorbewakingssystemen, registraties van de elektrische belasting en andere beschikbare bedrijfsgegevens. Daarbij moet worden vastgesteld of de registratieperiode voldoende representatief is voor de exploitatie waarvoor de jaaropbrengst wordt berekend.
Een korte meetperiode kan bijvoorbeeld onvoldoende inzicht geven wanneer het schip gedurende het jaar verschillende routes vaart of sterk uiteenlopende werkzaamheden uitvoert. Ook seizoensgebonden verschillen en veranderingen in de inzet van motoren kunnen het warmteaanbod beïnvloeden. De beschikbare gegevens moeten daarom aansluiten op het gebruik dat tijdens het representatieve jaar wordt verwacht. Bij het samenstellen van het jaarprofiel moet ook duidelijk zijn welke perioden tot de normale exploitatie behoren. Gepland onderhoud, havenverblijf en andere momenten waarop bepaalde warmtebronnen niet beschikbaar zijn, kunnen gevolgen hebben voor de jaarlijkse productie. Wanneer deze perioden daadwerkelijk onderdeel uitmaken van de verwachte bedrijfsvoering, mogen ze niet zonder verdere beoordeling worden weggelaten.
Vervolgens kunnen de gegevens worden ingedeeld in bedrijfsstanden met vergelijkbare motorbelastingen, warmtebronnen en koelcondities. Voor iedere bedrijfsstand wordt vastgesteld hoeveel uren deze gedurende het representatieve jaar voorkomt. Zo ontstaat een overzicht waarin de belangrijkste operationele verschillen behouden blijven. Alleen de gemiddelde motorbelasting gebruiken kan een vertekend beeld geven. Een motor die afwisselend op hoge en lage belasting draait, hoeft niet dezelfde bruikbare restwarmte te leveren als een motor die voortdurend op de gemiddelde belasting functioneert. Ook de WHRS-prestaties hoeven niet evenredig met het motorvermogen te veranderen. Tijdens bepaalde bedrijfsstanden kan onvoldoende warmte beschikbaar zijn voor elektriciteitsproductie, terwijl de installatie onder andere omstandigheden binnen een gunstig werkgebied functioneert.
Wanneer de WHRS gevoelig is voor korte bedrijfsperioden of snelle belastingwisselingen, kan een verdeling van uitsluitend het aantal uren per belastingklasse onvoldoende zijn. Dan worden ook de volgorde en aaneengesloten duur van de perioden belangrijk. Meerdere korte perioden met voldoende warmte hoeven immers niet dezelfde elektriciteitsproductie mogelijk te maken als één langdurige periode met dezelfde totale duur. Bij iedere nieuwe start kan tijd nodig zijn om de vereiste procescondities te bereiken. Voor een eerste beoordeling kan een representatieve verdeling over verschillende bedrijfsstanden voldoende inzicht bieden. Bij sterk wisselende motorbelasting of een installatie met een aanzienlijke opstarttijd kan een tijdreeks nodig zijn om de werkelijke productie betrouwbaarder te bepalen.
Het uiteindelijke vaarprofiel moet dus niet alleen de motorinzet en bedrijfsuren beschrijven, maar ook voldoende inzicht geven in de omstandigheden die gelijktijdig optreden. Alleen dan kunnen de prestaties van de gekozen WHRS op de werkelijke exploitatie worden afgestemd.
Hoe wordt de bruikbare restwarmte per bedrijfsperiode vastgesteld?
Voor iedere relevante bedrijfsperiode wordt eerst bepaald welke warmtebronnen beschikbaar zijn en hoeveel warmte daaruit technisch verantwoord kan worden teruggewonnen. Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen de warmte die de motor afgeeft en het gedeelte dat daadwerkelijk aan de WHRS kan worden overgedragen. Bij uitlaatgaswarmte zijn onder meer de temperatuur en het massadebiet van belang op de plaats waar de warmtewisselaar wordt aangesloten. Deze gegevens moeten overeenkomen met de motorbelasting tijdens de betreffende periode. Hoeveel warmte kan worden onttrokken, hangt af van het gasdebiet, de thermische eigenschappen van het gas en het temperatuurtraject waarbinnen warmteoverdracht mogelijk is.
Niet alle aanwezige uitlaatgaswarmte is echter zonder beperkingen beschikbaar. De maximaal toegestane uitlaattegendruk, de verantwoorde uitlaatgasafkoeling en eventuele temperatuurvoorwaarden van nabehandelingsapparatuur kunnen de warmteonttrekking begrenzen. Ook bestaande uitlaatgasketels en andere warmteverbruikers moeten in de beoordeling worden meegenomen. Warmte die al door een bestaande installatie wordt benut, is niet automatisch opnieuw volledig beschikbaar voor een aanvullende WHRS. Voor de jaarberekening telt daarom alleen de warmte die binnen de toegestane motor- en installatiegrenzen daadwerkelijk aan het nieuwe systeem kan worden overgedragen.
Bij terugwinning uit motorkoelwater gelden andere voorwaarden. De beschikbare warmte hangt samen met de motorbelasting, de koelwatercirculatie en de bestaande temperatuurregeling. Een aanvullende warmtewisselaar mag de voorgeschreven motortemperaturen en noodzakelijke waterstroming niet verstoren. Een koelwatercircuit kan aanzienlijke hoeveelheden warmte transporteren, terwijl slechts een gedeelte daarvan verantwoord aan een aanvullende installatie kan worden afgestaan. De warmteonttrekking moet daarom passen bij de werkelijk beschikbare koelwaterwarmte en de werking van de bestaande koelers en thermostatische voorzieningen.
Wanneer een WHRS verschillende warmtebronnen benut, moeten hun eigenschappen afzonderlijk worden vastgesteld. Uitlaatgaswarmte en koelwaterwarmte zijn doorgaans op verschillende temperatuurniveaus beschikbaar. De thermische vermogens kunnen daarom niet eenvoudig worden opgeteld alsof alle warmte onder dezelfde voorwaarden aan het thermodynamische proces kan worden toegevoerd. De gekozen warmtewisselaars, eventuele tussenkringen en benodigde temperatuurverschillen bepalen hoeveel warmte werkelijk kan worden overgedragen. Ook de plaats waar de warmte aan het proces wordt toegevoerd, is daarbij van belang voor de bruikbaarheid van de verschillende temperatuurniveaus.
Daarnaast moet worden voorkomen dat dezelfde warmte meerdere keren in de energiebalans wordt opgenomen. Een water- of thermische-oliekring die warmte uit een uitlaatgaswarmtewisselaar transporteert, vormt bijvoorbeeld geen aanvullende oorspronkelijke warmtebron. Het gaat om dezelfde energie die via een ander circuit wordt overgedragen. De temperaturen, debieten en warmteverbruikers moeten bovendien betrekking hebben op dezelfde bedrijfsperiode. Wanneer afzonderlijke gunstige omstandigheden uit verschillende motorbelastingen worden gecombineerd, kan een warmteaanbod ontstaan dat tijdens het werkelijke bedrijf niet voorkomt.
Het resultaat is voor iedere bedrijfsstand een bruikbaar warmtevermogen, met de bijbehorende temperaturen en technische beperkingen. Deze gegevens vormen de thermische invoer voor de berekening van de elektriciteitsproductie die de gekozen WHRS-configuratie onder die omstandigheden kan leveren.
Hoe wordt het beschikbare warmteaanbod vertaald naar elektrische productie?
Wanneer een WHRS met een Organic Rankine Cycle elektriciteit produceert, moet het bruikbare warmteaanbod per bedrijfsperiode worden gekoppeld aan de prestaties van de gekozen installatie. Het elektrische vermogen volgt namelijk niet rechtstreeks uit de hoeveelheid thermische energie die aan de warmtebron kan worden onttrokken. De ORC gebruikt warmte om een organisch werkmedium op te warmen en te verdampen. Na expansie in een turbine of andere expansiemachine wordt de resterende warmte via de condensor afgevoerd. Hoeveel elektriciteit daarbij ontstaat, hangt onder meer af van de warmte-invoer, de brontemperatuur, de condensatiecondities en de eigenschappen van de afzonderlijke componenten.
Wanneer het warmteaanbod verandert, hoeft de verhouding tussen toegevoerde warmte en geproduceerd elektrisch vermogen niet gelijk te blijven. De prestaties bij deellast kunnen afwijken van die bij het nominale ontwerpbedrijfspunt. Voor een jaarberekening zijn daarom prestatiegegevens nodig die voldoende aansluiten op de verschillende warmtebroncondities waarin de WHRS tijdens de exploitatie moet functioneren. Een enkele vermogensopgave bij nominale belasting is daarvoor onvoldoende wanneer het schip langdurig onder andere omstandigheden vaart. Bij voorkeur worden gegevens van de gekozen WHRS-uitvoering gebruikt voor verschillende combinaties van thermische warmte-invoer, brontemperatuur en koelcondities. Daarbij moet duidelijk zijn welke prestaties met metingen zijn onderbouwd en welke op berekeningen berusten.
Vooral de beschikbare koelwatertemperatuur kan een belangrijke invloed hebben op de elektriciteitsproductie. Wanneer het koelwater warmer wordt, kan de condensatietemperatuur stijgen en de ORC minder elektrisch vermogen leveren, zelfs wanneer aan de warme zijde hetzelfde warmtevermogen beschikbaar blijft. Warmteaanbod en koelcondities moeten daarom voor dezelfde bedrijfsperiode worden beoordeeld. De hoogste warmteproductie combineren met de laagste koelwatertemperatuur uit een andere periode kan een gunstig bedrijfspunt opleveren dat tijdens het werkelijke scheepsbedrijf nooit voorkomt.
Ook afzonderlijke jaargemiddelden van de bron- en koelwatertemperatuur hoeven geen representatief beeld te geven van de omstandigheden waaronder de WHRS daadwerkelijk functioneert. Voor iedere relevante bedrijfsstand moet daarom worden vastgesteld welk elektrisch vermogen de gekozen installatie binnen het toegestane werkgebied kan produceren. Daarbij tellen ook de grenzen van de warmtewisselaars, circulatievoorzieningen en condensor mee. Een thermodynamische cyclus kan het berekende vermogen alleen leveren wanneer de aangesloten apparatuur de benodigde warmteoverdracht mogelijk maakt.
Het nominale generatorvermogen vormt bovendien een bovengrens. Wanneer meer warmte beschikbaar is dan de gekozen module bij haar maximale elektrische vermogen kan benutten, mag de resterende warmte niet als aanvullende elektriciteitsproductie worden meegerekend. Onder andere omstandigheden kan juist te weinig geschikte warmte beschikbaar zijn. Wanneer de minimale vereiste brontemperatuur, warmte-invoer of andere bedrijfsvoorwaarden niet worden bereikt, kan de elektriciteitsproductie geheel wegvallen. Ook deze perioden moeten herkenbaar blijven in het prestatieprofiel.
Voor iedere bedrijfsstand ontstaat zo een technisch mogelijk elektrisch vermogen dat past bij de beschikbare warmte, de koelcondities en de grenzen van de installatie. Vervolgens worden de relevante operationele beperkingen en de beschikbare elektrische afname meegenomen, zodat duidelijk wordt hoeveel van deze productie daadwerkelijk aan de energievoorziening van het schip kan bijdragen.
Welk hulpverbruik moet worden afgetrokken voor de netto energieopbrengst?
De bruto elektrische productie van een WHRS is niet automatisch gelijk aan de netto hoeveelheid elektriciteit die voor het schip beschikbaar komt. De installatie heeft zelf energie nodig om te functioneren en kan daarnaast elektrische omzettingsverliezen veroorzaken. Bij een ORC kunnen onder meer de werkmediumpomp, pompen in tussenkringen, aanvullende koelwaterpompen, regelvoorzieningen en andere hulpinstallaties elektriciteit verbruiken. Ook tussen de generator en het aansluitpunt op het boordnet kunnen verliezen optreden, bijvoorbeeld in vermogenselektronica, transformatoren of andere elektrische voorzieningen.
Voor de netto energieopbrengst moet daarom eerst duidelijk zijn welke systeemgrens wordt gehanteerd. Het elektrische vermogen aan de generatoruitgang kan een andere betekenis hebben dan de netto bijdrage van de complete WHRS aan het boordnet. Zonder deze afbakening kunnen verschillende prestatieopgaven niet betrouwbaar worden vergeleken. Dit is vooral belangrijk wanneer een leverancier een netto elektrisch vermogen opgeeft. Daarbij moet duidelijk zijn welke hulpverbruikers en elektrische verliezen al in de opgegeven prestatie zijn verwerkt.
Wanneer een ORC-module bijvoorbeeld interne pompen en regelvoorzieningen zelf voedt en het opgegeven netto vermogen al na aftrek van dit verbruik is bepaald, mogen dezelfde verbruikers niet opnieuw worden afgetrokken. Omgekeerd kan een moduleprestatie een te gunstig beeld geven wanneer aanvullende pompen, koeling of elektrische omzettingsvoorzieningen buiten de opgegeven systeemgrens vallen. Voor de werkelijke netto bijdrage moeten daarom alle relevante energieverbruikers binnen een consistente grens worden beoordeeld, zonder dezelfde verliezen of verbruiken dubbel mee te nemen.
Bij een bestaande scheepsinstallatie maakt het bovendien verschil of een hulpverbruiker al aanwezig was of uitsluitend voor de WHRS nodig is. Wanneer een centrale koelwaterpomp al in bedrijf was voordat de WHRS werd toegevoegd, vormt het volledige oorspronkelijke pompverbruik niet automatisch een nieuwe belasting door de terugwinning. Wel moet worden vastgesteld of de extra condensorbelasting meer pompvermogen vraagt of aanvullende pompen noodzakelijk maakt. Ook de werking van bestaande koelers en andere gedeelde voorzieningen kan veranderen. Voor de beoordeling van de aanvullende energieopbrengst telt daarom het verschil in energieverbruik tussen de oorspronkelijke en de nieuwe configuratie.
Het hulpverbruik moet daarnaast aansluiten op de werkelijke bedrijfscondities. Een pomp hoeft niet bij iedere WHRS-belasting hetzelfde vermogen op te nemen. Sommige hulpverbruikers functioneren uitsluitend tijdens elektriciteitsproductie, terwijl andere ook bij het opstarten, afschakelen of in stand-by nodig kunnen zijn. Voor de jaarlijkse netto elektriciteitsproductie is het hulpverbruik bij nominaal bedrijf daarom niet voldoende. Ook energie die tijdens perioden zonder nuttige generatorproductie door noodzakelijke WHRS-voorzieningen wordt verbruikt, kan onderdeel uitmaken van de jaarbalans.
Wanneer het bruto generatorvermogen en het elektrische hulpverbruik per bedrijfsstand bekend zijn, kan het netto vermogen binnen de gekozen systeemgrens worden vastgesteld. Zijn de gebruikte prestatiegegevens al netto, dan worden uitsluitend de aanvullende verbruikers en verliezen verwerkt die nog niet in deze gegevens zijn meegenomen. De elektrische jaaropbrengst blijft daarbij uitgedrukt in elektrische energie, bijvoorbeeld kilowattuur of megawattuur. Een mogelijk hoger brandstofverbruik van de hoofdmotor door extra uitlaattegendruk is geen elektrisch hulpverbruik dat zonder verdere omzetting rechtstreeks van de opgewekte elektriciteit kan worden afgetrokken.
Dat effect is wel relevant voor de totale netto brandstofbesparing van het schip. Daarom moeten de netto elektrische WHRS-opbrengst en de uiteindelijk vermeden hoeveelheid brandstof afzonderlijk worden beoordeeld.
Hoe worden opstarten, stilstand en onderhoud in de jaarberekening verwerkt?
Een WHRS kan alleen energie produceren wanneer aan de vereiste thermische, mechanische en elektrische bedrijfsvoorwaarden wordt voldaan. De bedrijfsuren van de motor zijn daardoor niet automatisch gelijk aan de uren waarin de terugwinningsinstallatie elektriciteit levert. Tijdens het opstarten moeten de warmtebron, warmtewisselaars en eventuele tussenkringen voldoende op temperatuur komen. Ook het thermodynamische proces van een ORC moet de toegestane bedrijfscondities bereiken voordat de generator bruikbare elektriciteit kan produceren. Een gedeelte van de motorbedrijfstijd kan daardoor verlopen zonder elektrische productie van de WHRS.
De benodigde opstarttijd hangt af van de installatie, de begintemperaturen en de beschikbare warmte. Voor de jaarberekening moet daarom worden uitgegaan van het werkelijke of voldoende onderbouwd verwachte opstartgedrag. Dit is vooral belangrijk wanneer het schip of de betrokken motoren regelmatig worden gestart en gestopt. Een warmtebron die tijdens veel afzonderlijke korte perioden beschikbaar is, hoeft niet dezelfde elektriciteitsproductie mogelijk te maken als een warmtebron die gedurende een vergelijkbaar totaal aantal uren langdurig stabiel functioneert.
Ook belastingwisselingen kunnen tijdelijk tot minder productie leiden. Wanneer het warmteaanbod onder de minimale bruikbare invoer van de ORC komt, kan de installatie moeten terugregelen of stoppen. Neemt de warmteaanvoer later opnieuw toe, dan kan tijd nodig zijn voordat de gewenste productie weer wordt bereikt. Een jaarberekening op basis van uitsluitend het aantal uren per motorbelasting kan deze effecten onvoldoende weergeven. Wanneer zulke overgangsperioden een belangrijke invloed hebben, moet ook het tijdsverloop van de motorbelasting worden meegenomen.
Naast deze operationele onderbrekingen moet rekening worden gehouden met gepland onderhoud. Inspectie, reiniging of werkzaamheden aan noodzakelijke onderdelen kunnen ertoe leiden dat de WHRS tijdelijk buiten bedrijf is. Ook onverwachte storingen kunnen de jaarlijkse energieopbrengst verminderen. Wanneer nog geen betrouwbare praktijkgegevens over de beschikbaarheid bestaan, moet duidelijk zijn welke aannames daarvoor worden gebruikt. De verwachte stilstand kan immers niet met dezelfde zekerheid worden vastgesteld als reeds gemeten bedrijfsuren.
De gevolgen van onderhoud en storingen moeten worden gekoppeld aan de perioden waarin de WHRS anders daadwerkelijk energie zou hebben geproduceerd. Onderhoud tijdens een periode zonder geschikte restwarmte veroorzaakt bijvoorbeeld geen overeenkomstig verlies aan generatorproductie. Een algemeen beschikbaarheidspercentage dat zonder verdere beoordeling over de totale theoretische jaarproductie wordt toegepast, kan daarom een onnauwkeurige uitkomst geven. De berekeningsmethode moet aansluiten op de werkelijke of verwachte verdeling van de productieperioden.
Ook dubbele aftrek moet worden voorkomen. Wanneer opstartperioden en onderhoud al buiten de effectieve productie-uren zijn gehouden, mogen de bijbehorende verloren productie-uren niet nogmaals als afzonderlijke correctie worden afgetrokken. Hetzelfde geldt wanneer gemeten prestatiegegevens bepaalde opstart- of terugregelverliezen al bevatten. Alleen effecten die nog niet zijn verwerkt, vragen dan een aanvullende correctie. Tijdens stilstand kan bovendien elektrisch hulpverbruik aanwezig blijven. Wanneer bijvoorbeeld regel- of beveiligingsvoorzieningen energie gebruiken terwijl de generator niet produceert, hoort dit verbruik bij de jaarbalans voor zover het binnen de gekozen systeemgrens valt.
De berekening moet daarom onderscheid maken tussen de totale motorbedrijfstijd, de perioden waarin de WHRS technisch beschikbaar is en de tijd waarin daadwerkelijk elektriciteit wordt geproduceerd. Zo kunnen zowel de gemiste productie als het relevante hulpverbruik op een consistente manier worden verwerkt.
Wanneer kan de geproduceerde elektriciteit werkelijk aan boord worden benut?
Een WHRS kan onder geschikte warmte- en koelcondities elektriciteit produceren, maar daarmee is nog niet gezegd dat de volledige potentiële productie altijd nuttig kan worden gebruikt. De elektrische vraag aan boord verandert tijdens varen, manoeuvreren, laden, lossen en andere bedrijfsmodi. Afhankelijk van de scheepsinstallatie kan de elektriciteit worden geleverd door dieselgeneratorsets, asgeneratoren, batterijopslag, walstroom of andere energiebronnen. Wanneer de WHRS vermogen aan het boordnet levert, kan deze productie een deel van de bestaande generatorproductie vervangen.
Hoeveel elektriciteit daadwerkelijk kan worden overgenomen, hangt af van het toegestane belastingsgebied van de draaiende generatorsets, de beschikbare vermogensreserve en de regeling van het boordnet. Een generatorset kan bijvoorbeeld een minimale toegestane belasting hebben. Wanneer de WHRS deze generator te ver zou ontlasten, moet de WHRS-productie mogelijk worden beperkt. Het volledig uitschakelen van een generatorset kan een andere vermogensverdeling mogelijk maken. Daarvoor moeten de overblijvende energiebronnen echter voldoende vermogen en een geschikte reserve behouden om belastingwisselingen en storingen op te vangen. De nuttige WHRS-productie moet daarom passen binnen de werkelijke elektrische bedrijfsstrategie van het schip.
Vooral tijdens perioden met een beperkte elektrische vraag kan de beschikbare afname de opbrengst begrenzen. Een grote hoeveelheid restwarmte kan dan technisch voldoende zijn voor een hoog generatorvermogen, terwijl het boordnet slechts een deel daarvan kan opnemen. Wanneer geen geschikte aanvullende afname of opslag beschikbaar is, moet de WHRS minder elektriciteit produceren. Het vermogen dat hierdoor niet wordt opgewekt, mag in de jaarberekening niet alsnog als nuttig geleverde elektriciteit worden meegeteld.
Bij batterijopslag moet worden vastgesteld hoeveel energie daadwerkelijk kan worden opgenomen. De beschikbare opslagcapaciteit, de laadstatus en het toegestane laadvermogen begrenzen hoeveel tijdelijke productieoverschotten kunnen worden opgeslagen. Wanneer deze elektriciteit later wordt gebruikt, kunnen laad-, ontlaad- en omzettingsverliezen optreden. Ook mag dezelfde elektriciteit niet eerst tijdens het laden en daarna bij het gebruik opnieuw als afzonderlijke energieopbrengst worden meegeteld. De gekozen systeemgrens moet duidelijk maken waar de energie als nuttige bijdrage wordt geregistreerd.
Tijdens walstroombedrijf moet eveneens worden vastgesteld of en onder welke voorwaarden de WHRS gelijktijdig elektriciteit aan boord kan leveren. De aanwezigheid van een walstroomaansluiting betekent niet dat teruglevering aan het walnet zonder meer mogelijk of toegestaan is. De geldende aansluitvoorwaarden en de inrichting van de elektrische installatie bepalen welke vermogensstromen zijn toegestaan.
Daarnaast kan de elektriciteitsproductie van de WHRS het beschikbare warmteaanbod zelf beïnvloeden. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer de installatie warmte gebruikt van generatorsets die door de opgewekte elektriciteit minder zwaar worden belast. De lagere motorbelasting kan de uitlaatgas- en koelwaterwarmte veranderen, waardoor ook het mogelijke WHRS-vermogen verschuift. De warmtebeschikbaarheid en elektrische vermogensverdeling moeten daarom bij dezelfde uiteindelijke motorbelasting worden beoordeeld. Een berekening op basis van de oorspronkelijke warmteproductie kan anders een opbrengst voorspellen die na generatorontlasting niet meer volledig beschikbaar is.
Voor iedere bedrijfsperiode moet dus duidelijk zijn hoeveel netto WHRS-elektriciteit daadwerkelijk aan de energievoorziening van het schip kan worden geleverd. Daarbij blijft het onderscheid tussen gebruikte elektriciteit en vermeden brandstof belangrijk. Ook wanneer de WHRS-elektriciteit volledig wordt benut, moet afzonderlijk worden bepaald welke bestaande generatorproductie daardoor afneemt en hoeveel brandstof onder de nieuwe bedrijfscondities wordt bespaard. De elektrische energieopbrengst vormt daarvoor een noodzakelijke basis, maar is niet automatisch gelijk aan de brandstofbesparing.
Hoe wordt de jaarlijkse netto energieopbrengst uit alle bedrijfsperioden berekend?
De jaarlijkse netto energieopbrengst wordt bepaald door de bijdragen van alle relevante bedrijfsperioden samen te nemen. Daarvoor moet eerst bekend zijn welke bedrijfsstanden tijdens het representatieve jaar voorkomen en hoeveel uren aan iedere stand worden toegerekend. Per bedrijfsperiode wordt vastgesteld welke motoren draaien, welke warmtebronnen beschikbaar zijn en hoeveel warmte binnen de technische grenzen aan de WHRS kan worden overgedragen. Daarbij worden ook bestaande warmteverbruikers en de daadwerkelijke aansluitmogelijkheden meegenomen.
Vervolgens worden de warmtebrongegevens gecombineerd met de bijbehorende koelcondities en de prestaties van de gekozen installatie. Bij een ORC levert dit een elektrisch vermogen op dat past bij de beschikbare warmte-invoer, condensatiecondities en het toegestane werkgebied. Ook de nominale vermogensgrens van de generator moet worden gerespecteerd. Wanneer meer thermische energie beschikbaar is dan de ORC onder de betreffende omstandigheden kan verwerken, mag de extra warmte niet als aanvullende elektriciteitsproductie worden meegeteld.
Hetzelfde geldt voor de elektrische afname. Wanneer het boordnet slechts een deel van het mogelijke WHRS-vermogen kan opnemen, moet de werkelijke productie aan die beperking worden aangepast. Een technisch mogelijk generatorvermogen is immers niet automatisch gelijk aan het vermogen dat nuttig kan worden geleverd. Daarna worden het relevante hulpverbruik en de elektrische verliezen verwerkt. Voor iedere bedrijfsperiode ontstaat zo een netto elektrisch vermogen binnen de gekozen systeemgrens, waarbij duidelijk blijft hoeveel elektriciteit daadwerkelijk beschikbaar is voor de energievoorziening van het schip.
Wanneer de omstandigheden tijdens een bedrijfsperiode voldoende stabiel zijn, kan de netto elektrische energie worden berekend door het vermogen in kilowatt te vermenigvuldigen met de bijbehorende duur in uren. De uitkomst is de energie voor die periode, uitgedrukt in kilowattuur. Door de bijdragen van alle relevante perioden samen te nemen, ontstaat de jaarlijkse netto elektriciteitsproductie. Deze werkwijze is alleen betrouwbaar wanneer de gekozen bedrijfsperioden voldoende overeenkomen met de werkelijke werking van de WHRS. Wanneer grote verschillen in motorbelasting, brontemperatuur en koelcondities in één gemiddelde bedrijfsstand worden samengevoegd, kan belangrijke informatie verloren gaan.
Vooral wanneer de WHRS onder bepaalde omstandigheden moet stoppen of terugregelen, kan een gemiddelde waarde een verkeerd beeld geven. Een periode waarin het warmteaanbod afwisselend boven en onder de minimale bedrijfsvoorwaarden komt, kan bijvoorbeeld niet zonder meer worden behandeld alsof de installatie voortdurend bij de gemiddelde warmte-invoer functioneert. Wanneer het warmteaanbod snel verandert en de WHRS daarop met vertraging reageert, kan een berekening met kortere tijdsintervallen nodig zijn. Het netto vermogen wordt dan bepaald voor opeenvolgende bedrijfsomstandigheden, inclusief relevante opstart- en overgangsperioden.
Bij een betrekkelijk stabiel vaarprofiel kan een indeling in representatieve bedrijfsstanden voldoende zijn. Hoe gedetailleerd de berekening moet worden uitgevoerd, hangt af van de variatie in het warmteaanbod en het dynamische gedrag van de gekozen installatie. De verwerking van de bedrijfsuren moet daarbij consistent blijven. Wanneer opstarten, onderhoud en stilstand al buiten de effectieve productie-uren zijn gehouden, mogen deze perioden niet opnieuw als afzonderlijk productieverlies worden afgetrokken.
Hetzelfde geldt voor het elektrische hulpverbruik. Wanneer de gebruikte vermogensgegevens al netto zijn na aftrek van bepaalde interne verbruikers, worden deze niet nogmaals afgetrokken. Aanvullend hulpverbruik tijdens perioden zonder generatorproductie moet wel worden verwerkt wanneer dit nog niet in de jaarbalans is opgenomen. Zo kan een periode zonder elektrische productie alsnog een kleine negatieve bijdrage leveren aan de netto elektrische jaarbalans.
Ook bij toepassing van batterijopslag moet de energieregistratie consistent blijven. Er moet onderscheid worden gemaakt tussen elektriciteit die rechtstreeks aan het boordnet wordt geleverd en elektriciteit die eerst wordt opgeslagen en later wordt gebruikt. Eventuele opslag- en omzettingsverliezen worden op de juiste plaats verwerkt, zonder dezelfde energie tweemaal te tellen.
De uitkomst is de jaarlijkse netto elektrische energie die de gekozen WHRS onder het representatieve bedrijfsprofiel beschikbaar maakt. Wanneer de beschikbare elektrische afname al als productiebeperking in de berekening is verwerkt, beschrijft deze jaaruitkomst tevens de bruikbare elektrische bijdrage binnen de gekozen systeemgrens. Is de berekende netto productie nog niet begrensd door de werkelijke elektrische afname, dan moeten beide resultaten afzonderlijk zichtbaar blijven. De technisch mogelijke jaarproductie en de hoeveelheid daadwerkelijk nuttig ingezette elektriciteit zijn in dat geval niet hetzelfde.
De betrouwbaarheid van de jaarbalans hangt daardoor niet alleen af van de nauwkeurigheid van de WHRS-prestatiegegevens. Ook de verwerking van bedrijfsuren, hulpverbruik, productielimieten en daadwerkelijke elektriciteitsbenutting moet consequent binnen dezelfde systeemgrenzen plaatsvinden.
Hoe wordt directe warmtebenutting onderscheiden van elektriciteitsproductie?
Niet iedere restwarmte-terugwininstallatie zet warmte om in elektriciteit. Restwarmte kan ook rechtstreeks worden benut voor een geschikte thermische toepassing aan boord. De jaarlijkse opbrengst wordt dan bepaald door de hoeveelheid warmte die daadwerkelijk aan de betreffende verbruiker wordt geleverd. Daarvoor zijn zowel het beschikbare warmteaanbod als de temperatuur en de gelijktijdige warmtevraag van de aangesloten toepassing van belang. Een warmtewisselaar kan voldoende thermisch vermogen beschikbaar maken, maar wanneer de ontvangende installatie geen warmte nodig heeft, ontstaat daarmee nog geen nuttige warmtebenutting.
Ook kan een bestaande verbruiker slechts een gedeelte van het beschikbare warmtevermogen opnemen. Voor de jaarberekening moet daarom worden vastgesteld hoeveel warmte tijdens de relevante bedrijfsperioden werkelijk wordt overgedragen, rekening houdend met eventuele warmteverliezen in leidingen en tussenkringen. Het aanvullende elektrische verbruik van pompen en andere voorzieningen moet eveneens worden meegenomen. Dit verbruik kan echter niet zonder verdere omzetting rechtstreeks van de nuttig geleverde thermische energie worden afgetrokken alsof elektriciteit en warmte dezelfde functie vervullen.
Beide energievormen kunnen in kilowattuur worden uitgedrukt, maar zijn niet zonder meer gelijkwaardig bij het bepalen van de energiebesparing. Elektriciteit kan verschillende soorten apparatuur voeden, terwijl warmte alleen direct bruikbaar is voor toepassingen die bij het beschikbare temperatuurniveau passen. Wanneer een WHRS zowel elektriciteit produceert als warmte levert, moeten deze bijdragen daarom afzonderlijk worden vastgesteld. Daarbij moet worden voorkomen dat dezelfde energiestroom meerdere keren als nuttige opbrengst wordt meegerekend.
Warmte die aan een ORC wordt toegevoerd, vormt de thermische invoer van het kringproces. De daaruit geproduceerde elektriciteit is een afzonderlijke energie-uitvoer. De volledige thermische invoer mag daarom niet samen met de geproduceerde elektriciteit worden gepresenteerd alsof beide hoeveelheden onafhankelijk nuttige energie aan het schip leveren. Wanneer de resterende warmte uit de ORC-condensor daadwerkelijk wordt benut voor verwarming of een andere thermische toepassing, kan die warmte wel een afzonderlijke nuttige bijdrage vormen. Daarvoor moet bekend zijn hoeveel warmte de verbruiker werkelijk ontvangt en welke bestaande energieproductie daarmee wordt vervangen.
De jaarlijkse energiebalans moet dus duidelijk onderscheiden hoeveel netto elektriciteit beschikbaar komt en hoeveel nuttige warmte wordt geleverd. Om deze bijdragen vervolgens in brandstofbesparing uit te drukken, moet worden vastgesteld hoeveel minder brandstof de oorspronkelijke generatoren, ketels of andere energievoorzieningen onder voldoende vergelijkbare omstandigheden nodig hebben.
Hoe betrouwbaar is een berekende jaarlijkse netto energieopbrengst?
De betrouwbaarheid van een berekende jaaropbrengst hangt af van de kwaliteit van de operationele gegevens, de representativiteit van het vaarprofiel en de prestatiegegevens van de gekozen restwarmte-terugwininstallatie. Ook een gedetailleerde berekening kan onzeker blijven wanneer de toekomstige motorbelastingen onvoldoende bekend zijn of de beschikbare WHRS-prestatiegegevens slechts een beperkt deel van het verwachte werkgebied beschrijven. Meer rekenkundige detaillering maakt onzekere uitgangspunten niet vanzelf betrouwbaarder.
Vooral het onderscheid tussen gemeten gegevens en berekende aannames is belangrijk. Bij een bestaand schip kunnen historische motorbelastingen, bedrijfsuren, temperaturen en het elektrische verbruik worden geregistreerd. De prestaties van een WHRS die nog niet is geïnstalleerd, moeten daarentegen worden voorspeld op basis van de geselecteerde apparatuur en de verwachte bedrijfscondities. Zo'n voorspelling is geen gemeten praktijkresultaat.
Ook het toekomstige vaarprofiel kan afwijken van het historische gebruik. Veranderingen in vaarsnelheid, route, motorinzet of andere energiebesparende maatregelen kunnen het beschikbare warmteaanbod beïnvloeden. Daarom moet worden beoordeeld of de bestaande bedrijfsgegevens voldoende representatief zijn voor de periode waarin de WHRS daadwerkelijk zal functioneren. De koelcondities vormen een andere mogelijke bron van onzekerheid. Wanneer de jaarberekening uitgaat van gunstiger koelwatertemperaturen dan tijdens de werkelijke exploitatie voorkomen, kan de elektriciteitsproductie worden overschat.
Hetzelfde geldt voor aannames over het regelbereik, deellastprestaties, opstarttijd en beschikbaarheid van de WHRS. Wanneer onvoldoende betrouwbare gegevens over deze eigenschappen bestaan, moet herkenbaar blijven welke prestaties op aannames berusten. De invloed van zulke onzekerheden kan worden onderzocht door de belangrijkste uitgangspunten binnen technisch verdedigbare grenzen te variëren. Daarmee wordt zichtbaar hoe gevoelig de berekende netto jaaropbrengst is voor veranderingen in motorbelasting, bedrijfsuren, koelwatertemperaturen of de veronderstelde beschikbaarheid.
Dit hoeft niet te leiden tot één algemeen onzekerheidspercentage voor iedere WHRS-berekening. Welke onzekerheden doorslaggevend zijn, verschilt per schip, warmtebron, installatie en beschikbare gegevens. De presentatie van de uitkomst moet bovendien passen bij de betrouwbaarheid van de uitgangspunten. Wanneer de motorbelastingen en beschikbaarheid slechts globaal bekend zijn, kan een jaarlijkse energieopbrengst met veel decimalen meer zekerheid suggereren dan de berekening rechtvaardigt.
Na ingebruikname kan de daadwerkelijk geleverde energie met geschikte metingen worden vastgesteld. Bij elektriciteitsproductie gaat het daarbij om de generatorproductie, het relevante hulpverbruik en de hoeveelheid elektriciteit die binnen de afgesproken systeemgrens beschikbaar wordt gemaakt. Deze gegevens moeten over dezelfde perioden worden geregistreerd. Ook de motorbelasting, brontemperaturen, koelcondities en bedrijfsstatus zijn nodig om verschillen tussen de verwachte en gerealiseerde productie te kunnen verklaren.
Een lagere gemeten jaarproductie betekent namelijk niet automatisch dat de WHRS technisch slechter functioneert dan voorspeld. Het schip kan bijvoorbeeld minder uren hebben gevaren, bij andere motorbelastingen hebben gewerkt of gedurende de registratieperiode met warmer koelwater te maken hebben gehad. Ook kan de elektrische vraag vaker tot begrenzing van de productie hebben geleid.
Om de technische prestaties van de WHRS te beoordelen, moeten de gemeten resultaten daarom worden vergeleken met de prestaties die onder voldoende vergelijkbare omstandigheden verwacht mochten worden. Zo blijft het onderscheid zichtbaar tussen een verschil in installatieprestatie en een verandering van de omstandigheden waarin de installatie wordt gebruikt.
De werkelijk gemeten netto jaaropbrengst beschrijft hoeveel energie gedurende de betreffende registratieperiode is geleverd. Een voorspelling voor een toekomstig jaar blijft afhankelijk van het verwachte vaarprofiel en de daarbij gebruikte aannames. Dat onderscheid moet behouden blijven, ook wanneer praktijkgegevens worden gebruikt om de oorspronkelijke berekeningsmethode te verbeteren.
Hoe bepaalt u de jaarlijkse netto energieopbrengst van restwarmte-terugwinning?
De jaarlijkse netto energieopbrengst van restwarmte-terugwinning wordt bepaald door het representatieve vaar- en belastingprofiel te koppelen aan de prestaties en het aanvullende energieverbruik van de gekozen WHRS-configuratie. Eerst wordt vastgesteld welke motoren tijdens de relevante bedrijfsperioden functioneren en welke warmtebronnen daarbij beschikbaar zijn. Voor iedere bedrijfsstand worden de bijbehorende temperaturen, debieten en technisch toegestane warmteonttrekking bepaald.
Vervolgens wordt berekend hoeveel energie de installatie onder de gelijktijdig beschikbare warmte- en koelcondities kan produceren. Daarbij blijven het toegestane regelbereik, de nominale vermogensgrens en eventuele beperkingen van de warmtewisselaars en condensor bepalend. Bij elektriciteitsproductie wordt onderscheid gemaakt tussen het bruto generatorvermogen en de netto elektrische bijdrage na aftrek van het relevante hulpverbruik en de elektrische verliezen. Ook moet worden vastgesteld hoeveel elektriciteit het boordnet tijdens de betreffende bedrijfsperioden daadwerkelijk kan opnemen.
Daarna wordt de netto energie per bedrijfsperiode bepaald aan de hand van de bijbehorende duur. Opstarten, terugregeling, onderhoud, stilstand en perioden met onvoldoende geschikte warmte of elektrische afname worden daarbij verwerkt zonder dezelfde effecten dubbel mee te rekenen. De gezamenlijke elektrische energie over alle relevante bedrijfsperioden vormt, inclusief eventueel aanvullend hulpverbruik buiten de productie-uren, de jaarlijkse netto elektrische WHRS-opbrengst binnen de gekozen systeemgrens.
Eventueel rechtstreeks nuttig geleverde warmte wordt afzonderlijk berekend. Daardoor blijven elektriciteit en thermische energie als verschillende bijdragen herkenbaar en wordt voorkomen dat dezelfde warmtestroom meerdere keren wordt meegeteld. Hoe betrouwbaar de berekende jaaropbrengst is, hangt af van het gebruikte vaarprofiel, de warmtebrongegevens en de prestaties van de geselecteerde installatie. Onzekerheden over toekomstige bedrijfsomstandigheden, koelcondities en beschikbaarheid moeten daarom in de jaarverwachting herkenbaar blijven.
De jaarlijkse netto energieopbrengst volgt dus niet uit het nominale WHRS-vermogen alleen, maar uit de energie die gedurende de werkelijke bedrijfsperioden technisch kan worden geproduceerd en nuttig kan worden ingezet, na verwerking van het relevante aanvullende energieverbruik. Zo ontstaat een onderbouwde jaarbalans voor de gekozen WHRS-configuratie. De uiteindelijke brandstofbesparing wordt vervolgens afzonderlijk bepaald door de energievoorziening van het schip zonder en met WHRS onder voldoende vergelijkbare omstandigheden te beoordelen.
Dit artikel binnen de reeks
De berekende netto jaaropbrengst vormt een belangrijke basis voor de keuze van een passende WHRS-grootte, waarbij vooral de werkelijk voorkomende motorbelastingen en bedrijfsuren tellen. Voor een betrouwbare vergelijking van alternatieven moet bovendien duidelijk zijn welk vermogen leveranciers opgeven en welke referentiecondities, systeemgrenzen en hulpverbruikers daarbij gelden. Deze samenhang tussen installatiecapaciteit, netto energieopbrengst en vergelijkbare prestaties staat centraal binnen de dimensionering en prestatiebeoordeling van WHRS-installaties.