Hoe vergelijkt u het opgegeven vermogen van verschillende restwarmte-terugwininstallaties?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
Het opgegeven vermogen van verschillende restwarmte-terugwininstallaties is pas betrouwbaar te vergelijken wanneer duidelijk is welk vermogen wordt bedoeld, onder welke omstandigheden het wordt geleverd en hoeveel daarvan netto aan boord beschikbaar komt. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan bijvoorbeeld worden aangeboden met een thermisch ingangsvermogen, een maximaal bruto generatorvermogen of een netto elektrisch vermogen. Deze grootheden beschrijven verschillende onderdelen van de energieomzetting en kunnen niet rechtstreeks met elkaar worden vergeleken.
Ook twee installaties met hetzelfde opgegeven elektrische vermogen hoeven onder de warmte- en koelcondities van een schip niet gelijk te presteren. Een fabrikant kan het vermogen bijvoorbeeld opgeven bij een relatief hoge brontemperatuur en gunstige koeling, terwijl een andere leverancier uitgaat van andere temperaturen of een ruimere systeemgrens. Beide vermogensopgaven kunnen afzonderlijk juist zijn, maar zonder aanvullende gegevens toch een misleidende vergelijking opleveren. Voor een betrouwbare beoordeling moeten daarom eerst de vermogensdefinities en systeemgrenzen gelijkwaardig worden gemaakt. Vervolgens wordt vastgesteld welk elektrisch vermogen de verschillende installaties bij dezelfde relevante warmtebron-, koel- en bedrijfscondities kunnen leveren. Het hoogste nominale vermogen betekent daarbij niet automatisch dat een installatie de grootste netto bijdrage aan de energievoorziening van het schip levert.
Welk vermogen wordt in een technische specificatie opgegeven?
Een restwarmte-terugwininstallatie benut warmte die bijvoorbeeld via uitlaatgassen of motorkoelwater wordt afgevoerd. Bij elektriciteitsproductie wordt een deel van deze warmte via een thermodynamisch kringproces omgezet in mechanisch vermogen, waarna een generator elektriciteit produceert. Tijdens dit proces worden verschillende vermogens onderscheiden, elk met een eigen betekenis. Het thermische vermogen van de warmtebron beschrijft hoeveel warmte onder bepaalde omstandigheden beschikbaar is. Dit wordt doorgaans uitgedrukt in kilowatt thermisch (kWth). Bij uitlaatgassen hangt dit vermogen onder meer af van de temperatuur, het massadebiet en de mate waarin het gas mag worden afgekoeld. Het totale warmtevermogen in de uitlaatgasstroom is echter niet automatisch gelijk aan de hoeveelheid warmte die daadwerkelijk aan een WHRS kan worden overgedragen.
Ook bij het thermische ingangsvermogen van de installatie moet duidelijk zijn waar de waarde betrekking op heeft. Een vermogensopgave kan bijvoorbeeld gelden voor de warmte die een uitlaatgaswarmtewisselaar opneemt, de warmte die via een tussenkring wordt getransporteerd of de warmte die uiteindelijk aan het werkmedium van een Organic Rankine Cycle (ORC) wordt toegevoerd. Tussen deze punten kunnen warmteverliezen optreden en zijn temperatuurverschillen nodig om de warmte over te dragen. Daardoor hoeft het opgegeven thermische vermogen aan de warme zijde van een tussenkring niet gelijk te zijn aan de warmte die werkelijk in het ORC-proces wordt opgenomen. Twee thermische vermogens kunnen pas rechtstreeks worden vergeleken wanneer ze op dezelfde plaats en onder gelijkwaardige omstandigheden zijn bepaald.
Het elektrische generatorvermogen beschrijft vervolgens hoeveel elektrisch vermogen de generator produceert. Dit wordt vaak uitgedrukt in kilowatt elektrisch (kWe). Bij een bruto vermogensopgave is het eigen elektrische verbruik van de installatie nog niet volledig afgetrokken. Bij een netto vermogensopgave is een bepaald deel van dit verbruik al verwerkt. Welke pompen, koelvoorzieningen, regelapparatuur en elektrische verliezen daarin zijn meegenomen, moet echter uit de technische specificatie blijken. Zonder een duidelijk vastgelegde systeemgrens zegt de aanduiding netto onvoldoende over de elektrische bijdrage van de complete installatie aan het schip.
Daarnaast moet onderscheid worden gemaakt tussen vermogen en energie. Elektrisch vermogen wordt uitgedrukt in kW of kWe, terwijl de hoeveelheid elektriciteit die gedurende een bepaalde periode wordt geproduceerd, wordt uitgedrukt in kilowattuur (kWh) of megawattuur (MWh). Een hoog nominaal generatorvermogen levert alleen een overeenkomstige energiehoeveelheid op wanneer dat vermogen gedurende voldoende bedrijfsuren beschikbaar is en nuttig kan worden ingezet.
Bij directe warmtebenutting ligt de vergelijking anders. Een installatie die warm water, stoom of thermische olie aan een bestaande verbruiker levert, kan worden beschreven met het nuttige thermische vermogen. Dat is niet rechtstreeks gelijkwaardig aan het elektrische vermogen van een stoomturbine of ORC-generator. Om directe warmtebenutting met elektriciteitsproductie te vergelijken, moet daarom eerst worden vastgesteld welke bestaande warmte- of elektriciteitsproductie door de terugwinning kan worden vervangen. Bij het vergelijken van elektriciteitsproducerende WHRS-installaties blijft het netto elektrische vermogen onder dezelfde technische voorwaarden het belangrijkste uitgangspunt.
Waarom zijn bruto generatorvermogen en netto systeemvermogen niet hetzelfde?
Het bruto generatorvermogen vormt slechts één onderdeel van de vermogensbalans van een elektriciteitsproducerende WHRS. Een stoomcyclus of ORC heeft aanvullende apparatuur nodig om warmte op te nemen, het werkmedium te laten circuleren en de resterende warmte af te voeren. Deze voorzieningen kunnen zelf elektriciteit verbruiken. Bij een ORC vraagt de werkmediumpomp bijvoorbeeld vermogen om het vloeibare werkmedium opnieuw op druk te brengen. Wanneer warmte via een afzonderlijke water- of thermische-oliekring wordt aangevoerd, kunnen aanvullende circulatiepompen nodig zijn. Ook koelwaterpompen, regelvoorzieningen en andere hulpapparatuur kunnen bijdragen aan het eigen elektrische verbruik.
Hoeveel vermogen netto overblijft, hangt niet alleen af van deze verbruikers, maar ook van de gekozen systeemgrens. Een netto modulevermogen kan bijvoorbeeld betrekking hebben op de elektriciteit die aan de elektrische aansluiting van de ORC-module beschikbaar komt, nadat bepaalde interne verbruikers zijn afgetrokken. Daarmee staat nog niet vast dat ook de pompen van een externe tussenkring, aanvullende koelvoorzieningen en de elektrische verliezen tussen de module en het boordnet zijn meegenomen. Twee leveranciers kunnen daardoor allebei een netto elektrisch vermogen opgeven, terwijl hun specificaties verschillende onderdelen van de installatie omvatten. De ene waarde kan gelden aan de moduleaansluiting, terwijl de andere het vermogen beschrijft dat na aftrek van aanvullende voorzieningen aan het boordnet wordt geleverd. De cijfers zijn dan niet zonder meer gelijkwaardig.
Voor een rechtstreekse vergelijking moet daarom voor beide installaties dezelfde elektrische systeemgrens worden gehanteerd. Daarbij moet duidelijk zijn welke apparatuur noodzakelijk is om het opgegeven vermogen onder de betreffende scheepscondities daadwerkelijk te leveren. Ook bestaand hulpverbruik moet correct worden behandeld. Wanneer een WHRS wordt aangesloten op een koelwatercircuit waarvan de pompen al in bedrijf zijn, vormt niet automatisch het volledige oorspronkelijke pompvermogen een extra belasting door de terugwinning. Voor de aanvullende netto bijdrage is vooral van belang welk elektrisch verbruik door de nieuwe installatie ontstaat of verandert.
Wanneer een bestaande pomp na aansluiting van de WHRS meer vermogen vraagt, moet die toename worden meegenomen. Ongewijzigd oorspronkelijk verbruik wordt niet zonder reden opnieuw aan de WHRS toegerekend. Zo blijft het verschil tussen de oorspronkelijke en de nieuwe scheepsinstallatie herkenbaar. Daarbij mogen hulpverbruikers niet dubbel worden afgetrokken. Wanneer het opgegeven netto modulevermogen het verbruik van de werkmediumpomp al omvat, mag dezelfde pomp niet nogmaals in mindering worden gebracht. Omgekeerd mag een noodzakelijke pomp die buiten de opgegeven systeemgrens valt, niet worden genegeerd.
Ook bij een generatoraansluiting via vermogenselektronica kunnen omzettingsverliezen optreden. Afhankelijk van de uitvoering kan het vermogen aan de generatorklemmen daardoor verschillen van het vermogen dat op het aansluitpunt van het boordnet beschikbaar komt. Voor iedere installatie moet dus duidelijk zijn hoeveel bruto elektrisch vermogen wordt geproduceerd en welke aanvullende verbruikers en verliezen nog moeten worden verwerkt. Pas wanneer deze gegevens naar dezelfde systeemgrens zijn herleid, kan worden vastgesteld hoeveel netto elektrisch vermogen de verschillende uitvoeringen werkelijk aan het schip leveren.
Onder welke warmtecondities geldt het opgegeven elektrische vermogen?
Het elektrische vermogen van een restwarmte-terugwininstallatie hangt af van de warmte die daadwerkelijk aan het thermodynamische proces kan worden toegevoerd. Een maximaal opgegeven generatorvermogen geldt daarom altijd onder bepaalde omstandigheden aan de warme zijde van de installatie. Bij terugwinning uit uitlaatgassen zijn onder meer de gastemperatuur, het massadebiet en de toegestane afkoeling bepalend. Een installatie kan bij een hoge uitlaatgastemperatuur voldoende warmte opnemen om een bepaald elektrisch vermogen te bereiken, terwijl bij een lagere temperatuur of kleiner gasdebiet minder vermogen beschikbaar komt. Het opgegeven maximum kan dus een geldige prestatie onder de oorspronkelijke referentiecondities zijn, zonder dat dit vermogen bij de werkelijke motorbelasting van het schip beschikbaar is.
Bij motorkoelwater spelen vergelijkbare afhankelijkheden. De temperatuur, het waterdebiet en de toegestane warmteonttrekking bepalen hoeveel thermisch vermogen kan worden overgedragen. Een grote waterstroom op een relatief laag temperatuurniveau hoeft daarbij niet dezelfde elektriciteitsproductie mogelijk te maken als een kleinere warmtestroom op een hogere temperatuur. Voor de vergelijking is ook belangrijk op welke plaats de temperaturen worden vastgesteld. Een uitlaatgastemperatuur direct na de turbocompressor is bijvoorbeeld niet noodzakelijk gelijk aan de temperatuur waarmee de uiteindelijke ORC-module wordt gevoed.
Wanneer uitlaatgaswarmte eerst aan een water- of thermische-oliekring wordt overgedragen, ontvangt de ORC de warmte via deze tussenkring. De oorspronkelijke uitlaatgastemperatuur mag dan niet worden behandeld alsof hetzelfde temperatuurniveau rechtstreeks bij de verdamper beschikbaar is. De benodigde warmteoverdracht en eventuele warmteverliezen moeten in de beoordeling worden meegenomen. Ook de temperatuur aan de uitgang van de warmtebron verdient aandacht. Hoeveel warmte een warmtewisselaar kan opnemen, hangt niet alleen af van de inlaattemperatuur, maar ook van de toegestane afkoeling en het temperatuurverloop van het ontvangende medium.
Twee installaties die dezelfde warmtebron gebruiken, kunnen daardoor verschillende hoeveelheden warmte opnemen wanneer hun warmtewisselaars, vereiste retourtemperaturen of temperatuurverschillen anders zijn. De werkelijk overdraagbare warmte moet voor beide uitvoeringen onder dezelfde broncondities worden bepaald. Een opgegeven bereik voor thermisch ingangsvermogen vraagt eveneens om een zorgvuldige interpretatie. Zo'n bereik kan aangeven binnen welke grenzen een module kan functioneren, maar betekent niet dat het maximale elektrische vermogen bij iedere warmte-invoer binnen dat bereik haalbaar is.
Het temperatuurniveau blijft immers bepalend voor de mogelijkheden om warmte in mechanisch vermogen om te zetten. Twee bedrijfsstanden met hetzelfde thermische ingangsvermogen kunnen daarom een verschillende elektrische opbrengst opleveren wanneer de brontemperatuur of de temperatuur aan de koude zijde verandert. Daarnaast blijven de technische grenzen van de oorspronkelijke motorinstallatie van kracht. Uitlaatgaswarmte kan niet onbeperkt worden onttrokken wanneer daardoor de toegestane tegendruk of uitlaatgasafkoeling wordt overschreden. Bij motorkoelwater moeten de voorgeschreven motortemperaturen en de noodzakelijke circulatie behouden blijven.
Een vermogensvergelijking die voor een van de installaties uitgaat van warmteonttrekking buiten deze grenzen, beschrijft geen gelijkwaardig uitvoerbare toepassing. Beide kandidaatinstallaties moeten worden beoordeeld op basis van de warmte die het betreffende schip tijdens dezelfde bedrijfsomstandigheden verantwoord beschikbaar kan stellen.
Hoe beïnvloedt de beschikbare koeling de vermogensvergelijking?
De koude zijde van een restwarmte-terugwininstallatie is minstens zo belangrijk als de beschikbare warmtebron. Bij een condenserende stoomcyclus of ORC moet de warmte die niet in mechanisch vermogen wordt omgezet, grotendeels via de condensor worden afgevoerd. De temperatuur en capaciteit van het koelcircuit beïnvloeden daardoor de prestaties van het thermodynamische proces. Bij een ORC bepaalt de condensatietemperatuur mede de druk waartegen de expansiemachine werkt. Wanneer de beschikbare koeling warmer wordt, kan de condensatiedruk stijgen. Daardoor kan het bruikbare expansietraject kleiner worden en het opgewekte elektrische vermogen afnemen, zelfs wanneer aan de warme zijde hetzelfde thermische vermogen beschikbaar blijft.
Dat kan de vergelijking tussen verschillende vermogensopgaven aanzienlijk beïnvloeden. Een installatie waarvan het maximale vermogen is vastgesteld bij een lage koelwatertemperatuur, kan onder de warmere koelcondities van het schip minder elektriciteit produceren. Een andere installatie kan onder de oorspronkelijke referentiecondities een lager maximum hebben, maar bij dezelfde werkelijke koelwatertemperatuur anders presteren. Welke uitvoering dan het meeste netto vermogen levert, valt niet uit de afzonderlijke maximumwaarden af te leiden.
De koelwatertemperatuur beschrijft bovendien niet de volledige koude zijde. Ook het vereiste waterdebiet, de temperatuurstijging van het koelwater en de warmteoverdracht in de condensor zijn belangrijk. Een gunstige koelwaterinlaattemperatuur biedt onvoldoende zekerheid wanneer het bestaande scheepskoelsysteem het benodigde debiet of de noodzakelijke warmteafvoer niet kan leveren. Bij aansluiting op een gemeenschappelijk koelcircuit moeten ook de andere verbruikers worden meegenomen. Motoren, smeeroliekoelers en overige installaties kunnen gebruikmaken van dezelfde koelwaterpompen en centrale koelers. De capaciteit die voor de WHRS overblijft, hangt dan mede af van de gelijktijdige belasting van deze systemen.
Daarnaast maakt het verschil uit welke warmtebron de WHRS gebruikt. Bij elektriciteitsproductie uit uitlaatgaswarmte kan warmte die eerder via de schoorsteen verdween, voortaan via de condensor aan het scheepskoelsysteem worden afgegeven. Bij terugwinning uit motorkoelwater kan daarentegen een deel van de bestaande warmteafvoer worden verplaatst van de oorspronkelijke motorkoeler naar de ORC-condensor. Hoeveel aanvullende koelcapaciteit nodig is, hangt daardoor af van de gekozen warmtebron en de manier waarop de installatie wordt aangesloten.
Voor een betrouwbare vermogensvergelijking worden beide kandidaatinstallaties daarom beoordeeld bij koelcondities die tijdens de relevante motorbelastingen daadwerkelijk kunnen optreden. Daarbij moeten zowel de koelwaterinlaattemperatuur en het benodigde debiet als de beschikbare warmteafvoer worden meegenomen. De hoogste warmteproductie uit de ene bedrijfsstand combineren met uitzonderlijk gunstige koelcondities uit een andere bedrijfsstand kan een elektrisch vermogen opleveren dat tijdens het werkelijke scheepsbedrijf niet haalbaar is.
Een opgegeven generatorvermogen is dus pas goed vergelijkbaar wanneer ook de condities aan de koude zijde op dezelfde basis zijn vastgesteld. Anders kunnen verschillen tussen vermogensopgaven gedeeltelijk worden veroorzaakt door de gebruikte koelcondities, in plaats van door de prestaties van de installaties zelf.
Wat betekenen maximaal, nominaal en gegarandeerd vermogen?
Technische vermogensopgaven kunnen verschillende betekenissen hebben. Een maximaal elektrisch vermogen beschrijft de hoogste productie die een installatie onder bepaalde voorwaarden kan bereiken. Dat hoeft niet hetzelfde te zijn als het vermogen dat gedurende lange perioden tijdens normale exploitatie beschikbaar blijft. Een nominaal vermogen beschrijft doorgaans een vastgestelde ontwerp- of referentiewaarde. De precieze betekenis hangt echter af van de definitie die de fabrikant voor de betreffende installatie gebruikt. Zonder de bijbehorende warmte- en koelcondities is daarom niet duidelijk of twee nominale vermogens onder gelijkwaardige omstandigheden zijn bepaald.
Ook moet onderscheid worden gemaakt tussen continu leverbaar vermogen en tijdelijk maximaal vermogen. Een installatie kan onder gunstige omstandigheden een bepaald piekvermogen bereiken, terwijl thermische, mechanische of elektrische grenzen bepalen welk vermogen gedurende langere tijd mag worden geleverd. Voor de vergelijking moet dus duidelijk zijn of een opgegeven maximum betrekking heeft op een stabiel bedrijfspunt, een tijdelijk bereikbare waarde of de nominale capaciteit waarvoor de installatie is ontworpen.
Een gegarandeerd vermogen heeft een andere betekenis. Daarbij zijn de prestatie en de omstandigheden waaronder deze moet worden geleverd contractueel vastgelegd. De garantie kan bijvoorbeeld betrekking hebben op het netto elektrische vermogen bij een bepaalde warmte-invoer, brontemperatuur, koelwatertemperatuur en elektrische systeemgrens. Ook de verificatiemethode moet voldoende duidelijk zijn. Een prestatiegarantie moet aangeven onder welke omstandigheden wordt gemeten, welke meetonzekerheid of toegestane afwijking geldt en hoe de meetresultaten eventueel naar de overeengekomen referentiecondities worden herleid.
Een vermogenswaarde in een productbrochure is niet automatisch een contractuele garantie. Hetzelfde geldt voor een berekende prestatie die een leverancier opgeeft bij een gunstig ontwerpbedrijfspunt. De bewijsstatus van zo'n waarde moet daarom afzonderlijk worden vastgesteld. Ook prestaties uit een fabriekstest en metingen tijdens de inbedrijfstelling aan boord zijn niet zonder meer gelijkwaardig. De warmtebron, koeling en aanvullende voorzieningen aan boord kunnen afwijken van de omstandigheden waaronder een losse module eerder is getest.
Een succesvolle fabriekstest bewijst daarom niet automatisch dat dezelfde netto elektriciteitsproductie op het schip wordt bereikt. Daarvoor moeten de werkelijke bedrijfsomstandigheden en de afgesproken systeemgrens overeenkomen met de voorwaarden waarop de prestatie is gebaseerd. De bewijskracht verschilt dus tussen een berekende maximumwaarde, een onderbouwde ontwerpwaarde, een gemeten prestatie en een contractueel gegarandeerd vermogen. Deze begrippen mogen niet door elkaar worden gebruikt.
Voor een eerlijke vergelijking moet eerst duidelijk zijn welk type vermogensopgave iedere leverancier hanteert. Pas daarna kan worden vastgesteld of de waarden technisch gelijkwaardig zijn en welke aanvullende verificatie nodig is om het werkelijk beschikbare netto vermogen te beoordelen.
Hoe verandert het beschikbare elektrische vermogen bij deellast?
Tijdens de exploitatie functioneert een restwarmte-terugwininstallatie niet voortdurend op het bedrijfspunt waarop het maximale vermogen is gebaseerd. De warmteproductie van scheepsmotoren verandert met de belasting, waardoor ook de beschikbare temperaturen en debieten kunnen afwijken van de nominale uitgangspunten. Bij een lagere motorbelasting kan bijvoorbeeld het uitlaatgasmassadebiet afnemen, terwijl de gastemperatuur een ander verloop volgt. De hoeveelheid warmte die aan de WHRS kan worden overgedragen, hoeft daardoor niet in dezelfde verhouding te dalen als het motorvermogen.
Ook de beschikbare koelwaterwarmte kan anders veranderen dan de uitlaatgaswarmte. Wanneer een motor op deellast functioneert, bepalen de eigenschappen van iedere warmtebron hoeveel thermische energie en welk temperatuurniveau nog beschikbaar blijven. Hoe de WHRS daarop reageert, hangt af van de gekozen uitvoering. De warmtewisselaars, regeling, expansiemachine en condensor bepalen samen welk elektrisch vermogen bij het nieuwe werkpunt mogelijk is.
Een module die onder nominale omstandigheden het hoogste bruto generatorvermogen heeft, hoeft daardoor tijdens langdurige deellast niet dezelfde voorsprong te behouden. De prestaties buiten het ontwerpbedrijfspunt moeten voor iedere installatie afzonderlijk worden vastgesteld. Ook het eigen hulpverbruik kan bij deellast anders veranderen dan het bruto generatorvermogen. Bepaalde pompen en regelvoorzieningen kunnen nodig blijven wanneer de ORC minder elektriciteit produceert. Het netto vermogen kan daardoor sterker afnemen dan het bruto vermogen.
Bij andere uitvoeringen kunnen bepaalde pompen of hulpverbruikers worden teruggeregeld. Hierdoor kan het aanvullende elektriciteitsverbruik dalen wanneer minder warmte beschikbaar is. Hoe groot het effect op het netto vermogen is, hangt af van de gebruikte componenten en hun regeling. Een vast percentage hulpverbruik over het volledige vermogensbereik is daarom niet zonder meer geschikt voor een technische vergelijking. Daarvoor moet duidelijk zijn hoeveel elektriciteit de betreffende voorzieningen bij de verschillende bedrijfsstanden werkelijk gebruiken.
Daarnaast kunnen ondergrenzen gelden voor stabiele werking. Wanneer de warmtebron onvoldoende thermisch vermogen of een te laag temperatuurniveau levert, kan de installatie buiten het toegestane werkgebied komen. Een opgegeven minimum voor thermisch ingangsvermogen is daarom alleen betekenisvol in samenhang met de vereiste brontemperatuur en koelcondities. Voor een betrouwbare vergelijking zijn prestatiegegevens nodig die laten zien welk bruto en netto elektrisch vermogen bij verschillende warmte- en koelcondities mogelijk is. Daarbij moeten ook de grenzen voor warmte-invoer, generatorvermogen en werking van de expansiemachine duidelijk zijn.
Een enkele maximale vermogenswaarde geeft onvoldoende inzicht in de prestaties tijdens veelgebruikte motorbelastingen. Evenmin kan uit het type expansiemachine op zichzelf worden afgeleid welke uitvoering bij deellast het gunstigst functioneert. De vergelijking moet daarom betrekking hebben op de complete installaties en hun netto prestaties binnen hetzelfde relevante werkgebied. Alleen dan wordt zichtbaar of een verschil in nominaal vermogen ook tijdens de werkelijke exploitatie betekenis heeft.
Waarom zijn vermogensopgaven van verschillende ORC-uitvoeringen niet rechtstreeks vergelijkbaar?
ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallaties kunnen verschillende expansiemachines en systeemconfiguraties gebruiken. Sommige uitvoeringen hebben een turbine, terwijl andere een schroefexpander toepassen. Het expansieprincipe beïnvloedt de technische eigenschappen, maar bepaalt niet zelfstandig hoeveel netto elektriciteit het schip ontvangt. Vooral de manier waarop een uitvoering in technische documentatie wordt aangeduid, kan een verkeerde vergelijking veroorzaken. Een turbinemodule kan bijvoorbeeld worden aangeboden met het maximale bruto generatorvermogen, terwijl bij een schroefexpandermodule juist een netto elektrisch vermogen wordt vermeld. Deze twee waarden rechtstreeks vergelijken zou verschillende vermogensbegrippen tegenover elkaar plaatsen.
Ook de samenstelling van de aangeboden modules kan verschillen. Bij de ene uitvoering maken bepaalde pompen, warmtewisselaars en regelvoorzieningen deel uit van de module, terwijl deze bij een andere installatie afzonderlijk zijn opgesteld. Het nominale modulevermogen laat dan niet zien hoeveel elektriciteit de volledige installatie zelf nodig heeft of hoeveel vermogen uiteindelijk op het aansluitpunt van het boordnet beschikbaar blijft. Daarvoor moeten ook de externe voorzieningen binnen dezelfde systeemgrens worden meegenomen.
Daarnaast kunnen de aansluitingen op de warmtebronnen verschillen. Een module kan vanuit een geschikte warmwaterkring worden gevoed, terwijl een andere uitvoering een afzonderlijke uitlaatgaswarmtewisselaar en tussenkring nodig heeft. Het opgegeven temperatuurbereik kan daardoor betrekking hebben op het warme water bij de module in plaats van op de oorspronkelijke uitlaatgastemperatuur. Deze temperaturen zijn niet onderling uitwisselbaar. De warmteoverdracht tussen de oorspronkelijke bron en de ORC moet in de vergelijking worden verwerkt.
Zelfs wanneer twee ORC-modules met hetzelfde netto elektrische vermogen worden aangeduid, kunnen de benodigde thermische invoer, brontemperatuur en koelcondities verschillen. Onder de werkelijke omstandigheden aan boord hoeven ze daardoor niet hetzelfde vermogen te leveren. Bij installaties met meerdere modules speelt bovendien de gezamenlijke warmtevoorziening een rol. De som van de afzonderlijke maximale modulevermogens is alleen haalbaar wanneer iedere module tegelijkertijd voldoende warmte ontvangt en ook de noodzakelijke koelcapaciteit beschikbaar blijft.
Wanneer meerdere modules dezelfde warmtebron gebruiken, kan de warmteonttrekking door de ene module de omstandigheden voor de andere veranderen. De gezamenlijke thermische invoer en elektrische productie moeten daarom voor de complete configuratie worden beoordeeld. Ook het hulpverbruik kan anders zijn dan bij afzonderlijke modules. Bepaalde pompen en koelvoorzieningen kunnen worden gedeeld, terwijl andere voor iedere module afzonderlijk nodig zijn. Het totale netto elektrische vermogen volgt daardoor niet noodzakelijk uit het eenvoudig optellen van modulewaarden die op verschillende systeemgrenzen zijn gebaseerd.
Bij de vergelijking tussen turbine- en schroefexpanderuitvoeringen is uiteindelijk bepalend welk netto elektrisch vermogen de complete installatie onder dezelfde relevante warmte- en koelcondities kan leveren. Een algemene voorkeur op basis van het expansieprincipe of de nominale moduleaanduiding is daarvoor onvoldoende. De prestatiegegevens moeten aantonen welke uitvoering onder de werkelijke bedrijfsomstandigheden van het schip de grootste bruikbare elektrische bijdrage kan leveren.
Wanneer kan het schip het opgegeven elektrische vermogen daadwerkelijk benutten?
Een restwarmte-terugwininstallatie levert alleen een nuttige elektrische bijdrage wanneer het boordnet de opgewekte elektriciteit kan opnemen. Het beschikbare generatorvermogen moet daarom worden onderscheiden van het vermogen dat tijdens de betreffende bedrijfsstand daadwerkelijk aan de energievoorziening van het schip kan bijdragen. Wanneer voldoende elektrische vraag bestaat, kan de teruggewonnen elektriciteit een deel van de bestaande generatorproductie vervangen. Is de elektrische vraag kleiner dan de netto WHRS-productie, dan kan het nodig zijn de installatie terug te regelen.
Het maximaal leverbare vermogen blijft in dat geval een technische eigenschap van de WHRS, maar wordt niet volledig benut. Een hoger opgegeven vermogen leidt dan niet automatisch tot meer nuttig geleverde elektriciteit. Ook de samenwerking met de bestaande generatorsets kan de bruikbare bijdrage beperken. Het boordnet moet voldoende vermogensreserve en geschikte regelmogelijkheden behouden wanneer de WHRS-productie verandert of onverwacht wegvalt.
Daardoor kan een deel van het theoretisch beschikbare WHRS-vermogen onder bepaalde omstandigheden niet worden ingezet. Hoeveel vermogen kan worden overgenomen, hangt onder meer af van de minimale belasting van draaiende generatorsets en de mogelijkheid om een set verantwoord uit te schakelen. Wanneer de WHRS warmte gebruikt van generatorsets die door de opgewekte elektriciteit worden ontlast, ontstaat bovendien een wisselwerking tussen de elektriciteitsproductie en het beschikbare warmteaanbod.
Een lagere generatorbelasting kan de uitlaatgastemperatuur, het gasdebiet en de koelwaterwarmte veranderen. Daardoor kan ook het beschikbare WHRS-vermogen afnemen of anders worden verdeeld. In deze situatie moet de elektriciteitsproductie daarom worden beoordeeld bij de uiteindelijke motorbelasting. Een berekening op basis van de warmteproductie voordat de generatorsets worden ontlast, kan een vermogenswaarde opleveren die niet overeenkomt met het nieuwe gezamenlijke bedrijfspunt.
Die wisselwerking is anders wanneer de warmte afkomstig is van een voortstuwingsmotor waarvan de belasting door de WHRS-elektriciteit niet verandert. Bij een gelijkblijvende voortstuwingsbelasting kan het warmteaanbod grotendeels onafhankelijk blijven van de ontlasting van afzonderlijke hulpmotoren. Voor een betrouwbare vergelijking moet daarom duidelijk zijn hoeveel elektrisch vermogen technisch beschikbaar is en welk gedeelte daarvan het boordnet onder de relevante bedrijfsomstandigheden daadwerkelijk kan opnemen.
De nuttige elektrische bijdrage kan kleiner zijn dan het technisch beschikbare vermogen zonder dat de WHRS zelf onvoldoende presteert. De beperking ligt dan bij de elektrische afname of de bedrijfsstrategie van het schip. De werkelijk benutbare netto elektriciteitsproductie vormt vervolgens een uitgangspunt voor de beoordeling van de energiebesparing. Het opgegeven elektrische vermogen is echter niet automatisch gelijk aan een bepaalde brandstofbesparing. Daarvoor moet afzonderlijk worden vastgesteld welke bestaande elektriciteitsproductie wordt verminderd en hoe het brandstofverbruik van de betrokken motoren onder de nieuwe bedrijfsomstandigheden verandert.
Welke gegevens maken vermogensopgaven van verschillende installaties vergelijkbaar?
Een betrouwbare vergelijking begint met de exacte betekenis van het opgegeven vermogen. Voor iedere installatie moet duidelijk zijn of het gaat om thermisch bronvermogen, thermisch ingangsvermogen, bruto elektrisch generatorvermogen, netto modulevermogen of het netto elektrische vermogen dat de complete installatie aan het boordnet levert. Ook de plaats waarop de waarde betrekking heeft, moet vastliggen. Zonder een gezamenlijke systeemgrens kunnen afzonderlijk juiste vermogensopgaven toch een verkeerde indruk geven van de onderlinge prestaties.
Vervolgens worden de omstandigheden aan de warme zijde vastgesteld. De beschikbare temperatuur, het massadebiet of waterdebiet en het thermische vermogen moeten betrekking hebben op dezelfde relevante bedrijfsstand. Wanneer een tussenkring wordt gebruikt, moet duidelijk zijn welke temperaturen en hoeveelheden warmte daadwerkelijk bij de WHRS-module aankomen. De oorspronkelijke warmtebroncondities mogen niet worden gelijkgesteld aan de omstandigheden na warmteoverdracht en transport.
Aan de koude zijde worden de koelwaterinlaattemperatuur, het benodigde debiet en de vereiste condensorwarmteafvoer op een vergelijkbare basis beoordeeld. Ook deze gegevens moeten passen bij de omstandigheden die het schip tijdens de betreffende motorbelasting daadwerkelijk kan bieden. Daarna wordt voor iedere uitvoering het relevante hulpverbruik vastgesteld. Daarbij moet duidelijk zijn welke pompen, koelvoorzieningen en elektrische verliezen al in de opgegeven netto waarde zijn verwerkt en welke aanvullende verbruikers nog buiten die opgave vallen.
Ook het verschil tussen bestaand en aanvullend energieverbruik moet voor beide installaties op dezelfde manier worden behandeld. Een pomp die al voor een bestaande scheepsfunctie draait, mag niet bij de ene kandidaat volledig als extra WHRS-verbruik worden beschouwd en bij de andere kandidaat buiten de vergelijking blijven. Vervolgens wordt vastgesteld welke betekenis en bewijsstatus de vermogensopgaven hebben. Een maximaal vermogen, een nominale ontwerpwaarde, een berekende deellastprestatie en een contractueel gegarandeerde waarde zijn niet zonder meer gelijkwaardig.
Wanneer een leverancier een gegarandeerd vermogen aanbiedt, moeten de referentiecondities, systeemgrens, meetmethode en acceptatievoorwaarden voldoende duidelijk zijn. Bij een gemeten prestatie moet herkenbaar blijven onder welke omstandigheden deze is vastgesteld en welke meetonzekerheid daarbij hoort. Voor een eerste technische vergelijking kan daarna worden bepaald welk netto elektrisch vermogen iedere installatie bij dezelfde representatieve warmte- en koelcondities levert.
Wanneer het gekozen bedrijfspunt buiten het toegestane werkgebied van een kandidaat valt, kan het opgegeven maximum niet zonder meer naar die toestand worden vertaald. Er zijn dan aanvullende prestatiegegevens nodig, of de betreffende uitvoering blijkt onder die omstandigheden niet geschikt. Ook de prestaties bij andere regelmatig voorkomende motorbelastingen moeten worden vergeleken. Twee installaties kunnen bij het nominale ontwerpbedrijfspunt een vergelijkbaar netto vermogen leveren, terwijl hun prestaties tijdens langdurige deellast of bij warmer koelwater uiteenlopen.
De vergelijking moet daarom voldoende van het relevante bedrijfsgebied omvatten om te voorkomen dat de keuze uitsluitend wordt bepaald door één gunstige maximumwaarde. De berekening van de jaarlijkse netto elektriciteitsproductie vormt vervolgens een afzonderlijke stap. Daarvoor worden de netto vermogens bij de verschillende bedrijfsstanden gekoppeld aan de uren waarin deze omstandigheden voorkomen. Het elektrische vermogen in kW en de geproduceerde energie in kWh blijven daarbij verschillende grootheden.
Een installatie met een lager maximaal opgegeven vermogen kan uiteindelijk geschikter zijn wanneer de netto elektrische bijdrage tijdens de gebruikelijke bedrijfsomstandigheden groter is of wanneer meer bedrijfsuren binnen het bruikbare werkgebied vallen. Omgekeerd kan een uitvoering met een hoger maximumvermogen de voorkeur verdienen wanneer dit vermogen onder de werkelijke warmte- en koelcondities voldoende vaak beschikbaar is en het relevante hulpverbruik en de technische beperkingen correct zijn meegenomen.
Het opgegeven vermogen van verschillende restwarmte-terugwininstallaties kan daarom niet betrouwbaar worden vergeleken op basis van het hoogste getal in een productspecificatie. Eerst moeten de vermogensdefinities, systeemgrenzen en referentiecondities gelijkwaardig zijn. Vervolgens bepalen het werkelijke warmteaanbod, de beschikbare koeling, het aanvullende energieverbruik en de elektrische afname hoeveel netto vermogen daadwerkelijk bruikbaar is. Pas wanneer deze gegevens op dezelfde basis zijn beoordeeld, kan worden vastgesteld welke installatie onder de relevante bedrijfsomstandigheden de grootste bruikbare elektrische bijdrage aan de energievoorziening van het schip kan leveren.
Dit artikel binnen de reeks
Het hoogste opgegeven generatorvermogen is niet automatisch de beste vergelijkingsmaatstaf wanneer referentiecondities, systeemgrenzen en hulpverbruik verschillen. Voor de berekening van de jaarlijkse netto energieopbrengst telt vooral welk vermogen tijdens de werkelijke bedrijfsuren beschikbaar is. Na installatie kan de netto elektriciteitsproductie aan boord worden vastgesteld met passende meetpunten en een eenduidige verwerking van het eigen verbruik. Zo sluiten leveranciersspecificaties en praktijkmetingen op elkaar aan binnen de dimensionering en prestatiebeoordeling van WHRS-installaties.