Hoe bepaalt het vaar- en belastingprofiel de juiste grootte van een restwarmte-terugwininstallatie?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
Het vaar- en belastingprofiel bepaalt de juiste grootte van een restwarmte-terugwininstallatie doordat het laat zien bij welke motorbelastingen, gedurende hoeveel bedrijfsuren en onder welke omstandigheden voldoende bruikbare restwarmte beschikbaar is. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) moet daarom niet automatisch worden gedimensioneerd op het nominale motorvermogen of de hoogste beschikbare warmteproductie. Een grote installatie kan bij maximale motorbelasting veel warmte benutten, maar tijdens langdurige deellast onvoldoende warmte ontvangen om gunstig te functioneren. Een kleinere uitvoering kan beter aansluiten op de gebruikelijke bedrijfsomstandigheden, maar bij hogere belasting een gedeelte van het beschikbare warmteaanbod onbenut laten. Welke uitvoering uiteindelijk meer nuttige energie levert, hangt af van de beschikbare warmtebronnen en de prestaties van de installatie tijdens de verschillende bedrijfsperioden.
Bij een WHRS voor elektriciteitsproductie moet bovendien onderscheid worden gemaakt tussen het thermische vermogen dat de installatie kan opnemen en het nominale elektrische vermogen van de generator. Ook het regelbereik, de beschikbare koeling en de gelijktijdige elektrische afname begrenzen de bruikbare productie. De juiste WHRS-grootte volgt daarom uit een vergelijking van de jaarlijkse netto energieopbrengst van verschillende uitvoeringen, waarbij ook de technische uitvoerbaarheid en de aanvullende waarde van een grotere capaciteit worden meegewogen.
Waarom bepaalt het nominale motorvermogen niet de juiste WHRS-grootte?
Het geïnstalleerde motorvermogen geeft aan welk mechanisch vermogen een motor onder de daarvoor vastgestelde omstandigheden kan leveren. Voor de dimensionering van een WHRS is echter vooral belangrijk hoe zwaar de motor tijdens de werkelijke exploitatie wordt belast. Een schip kan bijvoorbeeld beschikken over een voortstuwingsmotor met een relatief hoog nominaal vermogen, terwijl tijdens de gebruikelijke vaart slechts een gedeelte daarvan wordt benut. Het resterende vermogen kan nodig zijn voor bepaalde vaaromstandigheden, operationele eisen of de gekozen vermogensreserve.
Hoeveel restwarmte daarbij beschikbaar komt, is niet rechtstreeks uit het nominale motorvermogen af te leiden. Tijdens het motorbedrijf wordt brandstofenergie verdeeld over nuttig mechanisch vermogen, warmte in de uitlaatgassen, warmteafvoer via het koelwater en andere verliezen. Deze verdeling verandert met de motorbelasting en hangt af van de motoruitvoering. Wanneer de motor minder zwaar wordt belast, verandert doorgaans ook de hoeveelheid warmte die via de uitlaatgassen en het koelwater wordt afgevoerd. De uitlaatgastemperatuur en het uitlaatgasmassadebiet hoeven daarbij niet hetzelfde verloop te volgen. Voor een WHRS die uitlaatgaswarmte benut, zijn juist deze grootheden belangrijk. Samen met de toegestane afkoeling bepalen deze mede hoeveel thermisch vermogen verantwoord kan worden onttrokken. Ook bestaande warmteverbruikers begrenzen de beschikbare hoeveelheid.
Bij terugwinning uit motorkoelwater ligt de beoordeling anders. Daar zijn de koelwatertemperatuur, het debiet en de toegestane warmteonttrekking bepalend. Een groot koelwaterdebiet betekent niet dat het volledige getransporteerde warmtevermogen voor een aanvullende installatie beschikbaar is. De oorspronkelijke motorkoeling moet immers behouden blijven. Het nominale motorvermogen kan daarom hooguit een eerste aanwijzing geven voor de mogelijke omvang van het warmteaanbod. Om de WHRS daadwerkelijk te dimensioneren, zijn gegevens nodig over de warmtebronnen bij de belastingen waarop de motor gedurende de exploitatie draait.
Dat verschil wordt vooral belangrijk wanneer een WHRS wordt geselecteerd op basis van de warmteproductie bij hoge motorbelasting. De warmtewisselaars en het thermodynamische proces kunnen dan een capaciteit krijgen die tijdens het grootste deel van de bedrijfsuren niet volledig wordt benut. Wanneer het warmteaanbod langdurig onder het minimale bruikbare werkgebied van de installatie blijft, kan zelfs blijken dat gedurende bepaalde perioden geen elektriciteit wordt geproduceerd.
Omgekeerd kan een WHRS die vooral op een lage, gebruikelijke motorbelasting is afgestemd, bij hogere belasting onvoldoende capaciteit hebben om alle technisch beschikbare restwarmte op te nemen. Dat hoeft geen ongunstige keuze te zijn. Wanneer deze hogere belasting slechts kort voorkomt, kan de extra energieopbrengst van een grotere installatie beperkt blijven. De dimensionering moet daarom aansluiten op de verdeling van de bruikbare warmte over de werkelijke motorbelastingen. Het hoogste motorvermogen dat op het typeplaatje staat, geeft daarvoor onvoldoende informatie.
Hoe wordt het vaar- en belastingprofiel vertaald naar beschikbaar warmtevermogen?
Een bruikbaar vaar- en belastingprofiel laat zien hoe het schip gedurende de relevante exploitatieperiode wordt ingezet. Daarbij gaat het niet alleen om het totale aantal vaaruren, maar vooral om de motorbelastingen en bedrijfsomstandigheden waaronder deze uren worden gemaakt. Voor een voortstuwingsmotor kunnen langdurige perioden met een betrekkelijk constante belasting, vaart bij lagere snelheid en kortdurende hogere belastingen belangrijk zijn. Tijdens manoeuvreren of havenbedrijf kunnen andere motoren actief zijn of kan de hoofdmotor onvoldoende bruikbare restwarmte leveren.
Bij schepen met meerdere motoren moet bovendien duidelijk zijn welke motoren tijdens iedere bedrijfsstand daadwerkelijk draaien. De gezamenlijke nominale motorcapaciteit zegt weinig over het warmteaanbod wanneer slechts een deel van de motoren gelijktijdig wordt gebruikt. Door de belasting van iedere relevante motor aan de bijbehorende bedrijfsuren te koppelen, ontstaat inzicht in het werkelijke motorgebruik. Betrouwbare operationele gegevens kunnen laten zien welke belastingen regelmatig voorkomen, welke motorcombinaties daarbij worden ingezet en welke omstandigheden slechts gedurende korte perioden optreden.
Aan deze motorbelastingen worden vervolgens de bijbehorende warmtebrongegevens gekoppeld. Bij uitlaatgaswarmte zijn vooral de temperatuur en het massadebiet van belang. De temperatuur moet betrekking hebben op de plaats waar de warmtewisselaar de uitlaatgassen daadwerkelijk ontvangt. Wanneer de uitlaatgassen al warmte hebben afgegeven aan een bestaande uitlaatgasketel, zijn de temperatuur en het resterende warmtevermogen verder stroomafwaarts veranderd. Voor motorkoelwater zijn de temperaturen en debieten van de relevante koelwatercircuits nodig. Daarbij moet worden vastgesteld hoeveel warmte binnen de voorgeschreven motorcondities kan worden onttrokken en welke warmte al door bestaande verbruikers wordt opgenomen.
De gebruikte gegevens moeten steeds bij dezelfde motorbelasting horen. Wanneer bijvoorbeeld de hoogste uitlaatgastemperatuur wordt gecombineerd met het grootste gasdebiet uit een andere bedrijfsstand, kan een warmtevermogen worden berekend dat tijdens het werkelijke motorbedrijf niet voorkomt. Ook het temperatuurniveau van de beschikbare warmte moet worden meegenomen. Twee warmtebronnen met hetzelfde thermische vermogen bieden niet automatisch dezelfde mogelijkheden voor elektriciteitsproductie. De temperatuur bepaalt mede hoeveel warmte aan het gekozen thermodynamische proces kan worden overgedragen.
Naast de totale bedrijfsuren is ook de duur van afzonderlijke bedrijfsperioden belangrijk. Een overzicht van het aantal uren per belastingklasse laat zien hoe vaak bepaalde motorbelastingen voorkomen, maar niet noodzakelijk hoelang de motor aaneengesloten onder die omstandigheden draait. Dat verschil kan bepalend zijn wanneer de WHRS tijd nodig heeft om op te starten of wanneer het warmteaanbod regelmatig onder de minimale bedrijfsvoorwaarden komt. Veel korte bedrijfsperioden kunnen daardoor een andere bruikbare energieopbrengst opleveren dan een lange, aaneengesloten periode met hetzelfde totale aantal bedrijfsuren.
Voor een eerste beoordeling kan een representatieve verdeling van de motorbelastingen voldoende inzicht bieden. Bij sterk wisselende bedrijfsvoering kan het nodig zijn het tijdsverloop van de motorbelasting te gebruiken, zodat ook opstartperioden, afschakelingen en regelverliezen worden meegenomen. Zo ontstaat een warmteprofiel waarin per relevante bedrijfsstand duidelijk wordt hoeveel technisch bruikbare warmte beschikbaar is, op welk temperatuurniveau, uit welke motoren en gedurende welke perioden. Dit profiel vormt de basis voor de vergelijking van mogelijke WHRS-capaciteiten.
Waarom is de hoogste warmteproductie niet automatisch het juiste dimensioneringspunt?
De hoogste warmteproductie van een motor is doorgaans niet tijdens alle bedrijfsuren beschikbaar. Wanneer een WHRS uitsluitend op dit maximale warmteaanbod wordt geselecteerd, kan de installatie tijdens het grootste deel van de exploitatie op een aanzienlijk lagere belasting moeten functioneren. Of dat ongunstig is, hangt af van het regelbereik en de prestatie-eigenschappen van de gekozen WHRS. Een grotere installatie kan bij voldoende warmte meer thermisch vermogen opnemen, maar moet ook onder de gebruikelijke bedrijfsomstandigheden kunnen blijven functioneren.
Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) veranderen mogelijk de verdampingscondities, de expansie van het werkmedium en het rendement van de afzonderlijke componenten wanneer minder warmte beschikbaar is. Daardoor hoeft de netto elektriciteitsproductie niet evenredig met de thermische warmte-invoer af te nemen. Wanneer het warmteaanbod onder de minimale bedrijfsvoorwaarden komt, kan de ORC moeten terugregelen tot een lager vermogen of tijdelijk stoppen. Waar die grens ligt, hangt mede af van de brontemperatuur, de beschikbare koelcondities en de gekozen regeling.
Een kleinere uitvoering kan bij langdurige lagere motorbelastingen gunstiger functioneren wanneer het regelbereik beter aansluit op het beschikbare warmteaanbod. Dat moet echter blijken uit de prestatiegegevens van de betreffende modules. Een kleinere ORC is niet automatisch efficiënter bij deellast. Bij hoge motorbelasting ontstaat een andere situatie. Wanneer meer warmte beschikbaar is dan de installatie kan opnemen, moet het resterende warmteaanbod via de oorspronkelijke voorzieningen worden afgevoerd. Bij terugwinning uit uitlaatgassen kan bijvoorbeeld een gedeelte van het gas langs de terugwinningsinstallatie worden geleid, wanneer de gekozen configuratie over een geschikte voorziening daarvoor beschikt.
Ook het nominale elektrische generatorvermogen kan de productie begrenzen. Wanneer een ORC-module de elektrische vermogensgrens bereikt, kan extra beschikbare warmte niet zonder meer in meer elektriciteit worden omgezet. Daarvoor moet de installatie over voldoende aanvullende elektrische en thermodynamische capaciteit beschikken. De keuze tussen een kleinere en grotere WHRS draait daarom om de extra nuttige elektriciteit die de grotere uitvoering tijdens de relevante bedrijfsperioden werkelijk kan produceren. Een hoger piekvermogen is alleen waardevol voor zover het beschikbare warmteaanbod en de bedrijfsduur toelaten dat die capaciteit wordt benut.
Het meest voorkomende motorwerkpunt is daarbij een belangrijk uitgangspunt, maar niet automatisch het beste dimensioneringspunt. Ook minder vaak voorkomende belastingen kunnen aanzienlijk bijdragen aan de jaarlijkse energieopbrengst wanneer deze gedurende voldoende lange perioden optreden. De geschikte installatiegrootte volgt dus uit het volledige warmteprofiel en de werkelijke prestaties van de verschillende WHRS-uitvoeringen. Er bestaat geen algemeen percentage van het nominale motorvermogen of het maximale thermische warmteaanbod dat voor iedere scheepsinstallatie de juiste grootte oplevert.
Waarom bepalen brontemperatuur en technische grenzen mede de WHRS-capaciteit?
Niet alle warmte die een motor afgeeft, kan door een WHRS worden opgenomen. Hoeveel warmte daadwerkelijk beschikbaar is, hangt mede af van de technische grenzen van de motor en de bestaande scheepsinstallatie. Bij uitlaatgaswarmte moet rekening worden gehouden met de toegestane uitlaattegendruk, de verantwoorde afkoeling van de uitlaatgassen en eventuele temperatuurvoorwaarden van aanwezige nabehandelingsapparatuur. De warmtewisselaar mag alleen warmte onttrekken zolang deze voorwaarden bij de relevante motorbelastingen behouden blijven.
Wanneer de motorbelasting verandert, kunnen zowel het uitlaatgasdebiet als de temperatuur verschuiven. Daardoor verandert niet alleen het totale warmtevermogen, maar mogelijk ook het gedeelte dat binnen de toegestane druk- en temperatuurgrenzen kan worden teruggewonnen. Voor de dimensionering is de uitlaatgastemperatuur bij nominale motorbelasting daarom niet voldoende. De warmtewisselaar moet zowel thermisch als wat betreft stromingsweerstand geschikt zijn voor de gasdebieten en temperaturen die tijdens de belangrijkste bedrijfsperioden voorkomen.
Bij terugwinning uit motorkoelwater gelden andere beperkingen. De voorgeschreven motortemperaturen, de noodzakelijke watercirculatie en de oorspronkelijke temperatuurregeling moeten behouden blijven. Wanneer de motor minder warmte produceert, kan de thermostatische regeling de warmteafvoer via de bestaande koelers al sterk hebben verminderd. Het WHRS mag onder die omstandigheden niet zoveel aanvullende warmte onttrekken dat de motor buiten het toegestane temperatuurbereik komt. Het daadwerkelijk terugwinbare vermogen kan daardoor aanzienlijk kleiner zijn dan het thermische vermogen dat op basis van het totale koelwaterdebiet zou worden verwacht.
Ook de temperatuur van het ontvangende medium beïnvloedt hoeveel warmte kan worden overgedragen. Daarvoor moet voldoende temperatuurverschil bestaan tussen de warmtebron en het medium dat de warmte opneemt. Bij een ORC bepaalt dit mede in hoeverre het organische werkmedium binnen de gekozen cycluscondities kan worden opgewarmd en verdampt. Twee warmtebronnen met hetzelfde thermische vermogen hoeven dus niet dezelfde elektriciteitsproductie mogelijk te maken. Warmte op een lager temperatuurniveau kan minder mogelijkheden bieden om mechanisch vermogen op te wekken, vooral wanneer het temperatuurverschil met de beschikbare koeling klein is.
Wanneer uitlaatgaswarmte en koelwaterwarmte worden gecombineerd, moeten de afzonderlijke temperatuurniveaus in de beoordeling herkenbaar blijven. De warmte uit beide bronnen kan niet eenvoudig worden opgeteld alsof alle energie op hetzelfde temperatuurniveau beschikbaar is. Bovendien moeten de warmtebronnen gelijktijdig beschikbaar zijn. Het maximale uitlaatgasvermogen bij een bepaalde motorbelasting mag niet zonder meer worden gecombineerd met het maximale koelwatervermogen bij een andere bedrijfsstand. De capaciteit van het WHRS moet daarom worden afgestemd op de warmte die tijdens dezelfde relevante bedrijfsomstandigheden technisch verantwoord kan worden onttrokken en daadwerkelijk aan het gekozen thermodynamische proces kan worden overgedragen.
Hoe beïnvloeden deellast, opstarten en wisselende belasting de modulegrootte?
Een restwarmte-terugwininstallatie moet tijdens de exploitatie kunnen omgaan met veranderingen in het beschikbare warmteaanbod. Hoe goed dat mogelijk is, hangt af van de gekozen installatie, de eigenschappen van de componenten en het toegestane regelbereik. Bij een ORC moet voldoende warmte beschikbaar zijn om het thermodynamische proces binnen de voorgeschreven condities te laten functioneren. De temperaturen, drukken en circulatiestromen van het werkmedium kunnen daarbij niet onafhankelijk van elkaar worden aangepast.
Wanneer de warmte-invoer afneemt, kunnen de toestand van het werkmedium en de beschikbare expansie veranderen. De regeling moet de pomp, expansiemachine en warmteoverdracht daarop afstemmen. Hoeveel netto elektriciteit de ORC bij deellast kan produceren, blijkt daarom uit de prestatiecurve van de betreffende uitvoering. Voor de modulekeuze is niet alleen het nominale vermogen belangrijk, maar ook de minimale warmte-invoer waarbij de installatie kan functioneren. Deze minimumgrens hoeft niet bij alle bedrijfsomstandigheden hetzelfde thermische vermogen te vertegenwoordigen. De beschikbare brontemperatuur en de condensatiecondities bepalen mede het bruikbare werkgebied.
Een grotere module kan daardoor bij een beperkte warmteaanvoer anders functioneren dan een kleinere uitvoering. Om vast te stellen welke module beter aansluit op het bedrijfsprofiel, moeten de werkelijke prestaties van beide configuraties worden vergeleken. Alleen het nominale elektrische vermogen zegt daar onvoldoende over.
Naast de prestaties bij stabiele belasting speelt het opstartgedrag een rol. Wanneer een motor wordt gestart, is de warmte die bij de uiteindelijke motorbelasting hoort niet noodzakelijk meteen volledig beschikbaar. De motor, warmtewisselaars en eventuele tussenkringen moeten eerst voldoende op temperatuur komen. De WHRS kan pas bruikbare elektriciteit leveren wanneer het thermodynamische proces en de generatoraansluiting aan de vereiste bedrijfsvoorwaarden voldoen. Bij korte motorbedrijfperioden kan de benodigde opstarttijd daardoor een aanzienlijk deel van de mogelijke productieperiode innemen.
Wanneer een motor regelmatig wordt gestart en gestopt, kan de WHRS telkens moeten opwarmen, terugregelen of afschakelen. Het totale aantal motoruren geeft dan geen betrouwbaar beeld van het aantal uren waarin de terugwinningsinstallatie daadwerkelijk elektriciteit produceert. Ook snelle belastingwisselingen verdienen aandacht. Warmtewisselaars, vloeistoffen en andere componenten hebben een thermische massa, waardoor de WHRS met enige vertraging op veranderingen in het motorwerkpunt kan reageren. Deze opgeslagen warmte kan kortdurende veranderingen gedeeltelijk afvlakken, maar vormt geen blijvende energiebron wanneer de motor gedurende langere tijd minder restwarmte beschikbaar stelt.
Bij de dimensionering moet daarom onderscheid worden gemaakt tussen het warmtevermogen bij stabiele motorbelasting en de energie die tijdens overgangsperioden werkelijk kan worden benut. De opstartduur, het regelgedrag en eventuele perioden zonder elektriciteitsproductie moeten in de berekening van de jaaropbrengst worden verwerkt. Een WHRS voor een schip met lange, stabiele bedrijfsperioden kan daardoor een andere geschikte modulegrootte hebben dan een installatie voor een schip met frequent wisselende motorbelasting. Welke uitvoering het beste past, hangt af van het werkelijke bedrijfsprofiel en de prestaties van de beschikbare modules.
Wanneer is één grotere WHRS-module of een modulaire uitvoering passend?
Op schepen met meerdere motoren kan het gezamenlijke warmteaanbod sterk veranderen met het aantal draaiende motoren en hun afzonderlijke belasting. Een WHRS die wordt gedimensioneerd op de totale nominale warmteproductie van alle motoren, kan daardoor te groot zijn voor de bedrijfsstanden waarin slechts een deel van de motoren wordt gebruikt. Wanneer meerdere motoren langdurig gelijktijdig geschikte restwarmte leveren, kan een centrale WHRS-installatie worden onderzocht. De warmte wordt dan via afzonderlijke warmtewisselaars en eventueel een gemeenschappelijk warmtecircuit aan de installatie toegevoerd.
Zo'n centrale uitvoering vraagt om voldoende geschikte temperaturen en debieten. Bovendien moet de installatie kunnen reageren wanneer motoren worden bijgeschakeld of uitgeschakeld. De hydraulische verdeling, leidingroutes en regeling moeten daarom passen bij de verschillende motorcombinaties die tijdens de exploitatie voorkomen.
Een modulaire uitvoering biedt andere mogelijkheden. De beschikbare warmte kan over meerdere kleinere modules worden verdeeld, of bepaalde motoren en warmtebronnen kunnen op afzonderlijke modules worden aangesloten. Wanneer minder warmte beschikbaar is, kan mogelijk een deel van de modules buiten bedrijf blijven terwijl de overige modules binnen een gunstig werkgebied functioneren. Bij een groter warmteaanbod kunnen vervolgens meer modules worden ingezet.
Of dat werkelijk meer netto elektriciteit oplevert, hangt af van de minimale en maximale warmte-invoer, de deellastprestaties en het hulpverbruik van de afzonderlijke modules. Alleen de mogelijkheid om modules in of uit bedrijf te nemen, bewijst nog niet dat een modulaire configuratie efficiënter is. Ook de verdeling van de warmte over de modules moet worden beoordeeld. Een gemeenschappelijk circuit kan warmte uit verschillende bronnen samenbrengen, maar aanvullende warmtewisselaars, leidingen en pompen kunnen extra temperatuurverschillen, warmteverliezen en energieverbruik veroorzaken.
Een centrale installatie kan bepaalde technische voorzieningen gezamenlijk gebruiken. Bij een modulaire uitvoering kunnen juist meer afzonderlijke componenten, aansluitingen en regelvoorzieningen nodig zijn. Daardoor kan de technische complexiteit toenemen, ook wanneer de installatie flexibeler op het beschikbare warmteaanbod kan reageren. Bij warmtebronnen met verschillende temperatuurniveaus speelt bovendien de manier van aansluiten een rol. Een gemeenschappelijk warmtecircuit hoeft niet voor iedere bron en module dezelfde gunstige omstandigheden te bieden. Bij de keuze moet daarom duidelijk blijven welke warmte op welk temperatuurniveau beschikbaar is en hoe deze aan de afzonderlijke modules wordt overgedragen.
Naast de energieopbrengst bepalen ook de beschikbare machinekamerruimte, het gewicht, de onderhoudstoegang en de benodigde leiding- en kabelroutes welke uitvoering praktisch mogelijk is. Een modulaire opbouw kan bepaalde inbouwmogelijkheden bieden, maar vraagt niet automatisch minder totale ruimte of onderhoud. De vergelijking tussen één grotere module en een combinatie van kleinere modules moet daarom worden uitgevoerd voor dezelfde bedrijfsstanden en warmtecondities. Alleen dan wordt duidelijk welke uitvoering meer netto bruikbare elektriciteit levert en of de extra complexiteit van een modulaire opbouw gerechtvaardigd is.
Hoe begrenzen koelcapaciteit en elektrische afname de zinvolle WHRS-grootte?
Bij een WHRS voor elektriciteitsproductie is voldoende restwarmte slechts een deel van de benodigde energievoorziening. Het thermodynamische proces moet ook de warmte die na de omzetting overblijft, via de condensor kunnen afvoeren. De beschikbare koelwatertemperatuur en het waterdebiet beïnvloeden de condensatiecondities. Wanneer het koelwater warmer wordt, kan de condensatietemperatuur stijgen. Daardoor kan de expansiemachine minder vermogen leveren, zelfs wanneer aan de warme zijde dezelfde hoeveelheid warmte beschikbaar blijft.
Een grote ORC-module kan daarom niet onder alle omstandigheden het nominale elektrische vermogen produceren. Bij de dimensionering moeten de beschikbare warmtebroncondities worden gecombineerd met de koelcondities die tijdens dezelfde bedrijfsperioden optreden. Op schepen die in verschillende vaargebieden worden ingezet, kan de buitenwatertemperatuur de koelcapaciteit beïnvloeden. Ook de gelijktijdige warmteafvoer van motoren en andere apparatuur bepaalt hoeveel capaciteit voor de WHRS-condensor overblijft.
Naast de koeling kan de elektrische vraag aan boord de nuttige WHRS-productie beperken. Het boordnet moet de opgewekte elektriciteit kunnen opnemen zonder dat de overige generatorsets buiten hun toegestane werkgebied komen of de noodzakelijke vermogensreserve verloren gaat. Een schip kan bijvoorbeeld langdurig voldoende restwarmte beschikbaar hebben terwijl de elektrische vraag relatief laag is. Wanneer het WHRS onder die omstandigheden meer elektriciteit kan produceren dan binnen de gekozen generatorconfiguratie nuttig kan worden opgenomen, moet de productie worden begrensd.
De beperking ligt dan niet bij de warmtebron, maar bij de elektrische energievoorziening. Een grotere installatie levert in deze bedrijfsstand geen extra nuttige elektriciteit op zolang aanvullende elektrische afname of een andere toegestane bestemming ontbreekt. Ook kan de productie van het WHRS de warmtebeschikbaarheid zelf beïnvloeden. Wanneer restwarmte wordt benut uit generatorsets die door de opgewekte elektriciteit minder zwaar worden belast, kan hun warmteafgifte veranderen. De dimensionering moet daarom uitgaan van de generatorbelasting die na ingebruikname van het WHRS daadwerkelijk ontstaat.
De hoogste warmteproductie, de gunstigste koelwatertemperatuur en de grootste elektrische vraag hoeven bovendien niet tegelijkertijd voor te komen. Wanneer deze afzonderlijk gunstige omstandigheden worden gecombineerd, kan een WHRS-grootte worden gekozen die tijdens de werkelijke exploitatie nauwelijks volledig wordt benut. De zinvolle capaciteit wordt daarom begrensd door de netto elektriciteit die bij gelijktijdig beschikbare warmte, koeling en elektrische afname daadwerkelijk kan worden geleverd. Een groter nominaal generatorvermogen heeft alleen aanvullende waarde wanneer het schip dat vermogen voldoende vaak en nuttig kan gebruiken.
Hoe vergelijkt u verschillende WHRS-groottes op basis van het werkelijke bedrijfsprofiel?
Een onderbouwde vergelijking begint met een representatief vaar- en belastingprofiel van het schip. Daarin worden de relevante bedrijfsstanden, de inzet van de afzonderlijke motoren en de bijbehorende bedrijfsuren vastgelegd. Voor iedere bedrijfsstand wordt vervolgens bepaald welke warmtebronnen beschikbaar zijn en hoeveel warmte technisch verantwoord kan worden benut. Bij uitlaatgaswarmte zijn onder meer de temperatuur, het massadebiet en de toegestane afkoeling van belang. Bij motorkoelwater moeten de temperaturen, debieten en grenzen van de oorspronkelijke motorkoeling worden meegenomen.
Ook bestaande warmteverbruikers horen bij deze warmtebalans. Het totale thermische vermogen dat de motor afgeeft, is immers niet automatisch volledig beschikbaar voor het nieuwe WHRS. Wanneer meerdere warmtebronnen worden gecombineerd, moet bovendien duidelijk zijn welke warmte gedurende dezelfde bedrijfsperioden gelijktijdig beschikbaar komt.
Daarna kunnen de mogelijke WHRS-groottes worden vergeleken. Voor iedere uitvoering moet bekend zijn welk thermisch ingangsvermogen nodig is voor de opgegeven elektrische capaciteit en onder welke bron- en koeltemperaturen deze prestaties gelden. Ook de minimale bruikbare warmte-invoer, de maximale thermische opname, het nominale generatorvermogen en het toegestane regelbereik moeten worden meegenomen. Bij een ORC zijn vooral de prestaties buiten het nominale bedrijfspunt belangrijk, omdat het warmteaanbod tijdens de exploitatie kan veranderen.
Een vergelijking op basis van uitsluitend de nominale generatorvermogens is daarom onvoldoende. Een uitvoering met een hoger opgegeven elektrisch vermogen kan bij lagere brontemperaturen, warmer koelwater of beperkte warmte-invoer anders presteren dan bij het nominale bedrijfspunt. Voor iedere relevante bedrijfsstand wordt berekend hoeveel elektrisch vermogen de verschillende WHRS-uitvoeringen daadwerkelijk kunnen produceren. Daarbij moeten de beschikbare warmte, de mogelijkheden voor warmteoverdracht, de koelcondities en de grenzen van het thermodynamische proces gezamenlijk worden beoordeeld.
Wanneer het warmteaanbod groter is dan de thermische of elektrische capaciteit van een module, wordt de productie door die capaciteit begrensd. De resterende warmte mag niet alsnog als aanvullende elektriciteitsproductie worden meegerekend. Vervolgens wordt het relevante eigen energieverbruik van iedere uitvoering meegenomen. Pompen, eventuele tussenkringen, aanvullende koeling en elektrische omzettingsvoorzieningen kunnen een deel van de opgewekte energie gebruiken. Voor een betrouwbare vergelijking moet daarom bij iedere WHRS dezelfde grens tussen bruto generatorvermogen en netto elektrisch vermogen worden gehanteerd.
Ook de beschikbare elektrische afname bepaalt hoeveel van de productie werkelijk nuttig is. Wanneer het boordnet een deel van de technisch mogelijke WHRS-elektriciteit niet kan opnemen, mag dit vermogen niet als daadwerkelijk gebruikte energie worden meegerekend. Zo ontstaat per bedrijfsstand een netto elektrisch vermogen dat binnen de aanwezige warmtebron-, koel- en elektrische bedrijfsvoorwaarden nuttig beschikbaar kan worden gemaakt. Deze waarden kunnen vervolgens aan de bijbehorende bedrijfsuren worden gekoppeld om de jaarlijkse energieproductie van iedere WHRS-uitvoering te berekenen.
Daarbij moeten opstartperioden, afschakelingen en andere momenten zonder nuttige productie correct worden verwerkt. Wanneer deze perioden al buiten de effectieve productie-uren zijn gehouden, mogen de bijbehorende verliezen niet nogmaals worden afgetrokken. Bij sterk wisselende bedrijfsvoering kan een tijdafhankelijke simulatie nodig zijn om deze effecten voldoende betrouwbaar vast te stellen.
De vergelijking laat vervolgens zien hoeveel extra elektriciteit een grotere WHRS werkelijk kan produceren ten opzichte van een kleinere uitvoering. Ook wordt zichtbaar bij welke motorbelastingen de aanvullende capaciteit wordt benut en gedurende hoeveel uren deze ongebruikt blijft. Een grotere installatie kan daardoor een hogere jaarlijkse netto elektriciteitsproductie leveren, maar hoeft economisch niet de aantrekkelijkste keuze te zijn. De extra capaciteit kan hogere kosten veroorzaken voor apparatuur, warmtewisselaars, koeling, inpassing en onderhoud.
Voor een economische afweging moet daarom worden bepaald hoeveel aanvullende energiebesparing tegenover die hogere kosten staat. Daarbij is van belang hoeveel brandstof de netto WHRS-elektriciteit werkelijk vervangt. Dit hangt mede af van de oorspronkelijke en nieuwe inzet van generatorsets en het brandstofverbruik van de motoren bij hun gewijzigde belasting. De WHRS-grootte met de hoogste jaarlijkse elektriciteitsproductie hoeft dus niet dezelfde te zijn als de uitvoering met de gunstigste verhouding tussen investering en besparing.
Ook onzekerheden in het toekomstige bedrijfsprofiel moeten worden meegewogen. Wanneer een belangrijk deel van de verwachte meeropbrengst afhankelijk is van kortdurende hoge motorbelastingen, kan een beperkte verandering van de bedrijfsvoering de waarde van de extra capaciteit verminderen. Een goede vergelijking laat daarom niet alleen het nominale generatorvermogen en de piekopbrengst zien. Vooral de jaarlijkse netto bruikbare energie, de bedrijfsomstandigheden waarin deze wordt geproduceerd en de aanvullende opbrengst van iedere grotere uitvoering bepalen welke capaciteit werkelijk zinvol is.
Welke invloed hebben toekomstige veranderingen van het vaarprofiel op de WHRS-grootte?
Een restwarmte-terugwininstallatie wordt geselecteerd voor gebruik gedurende een langere periode. Het huidige vaar- en belastingprofiel vormt daarbij een belangrijk uitgangspunt, maar de bedrijfsvoering hoeft tijdens de volledige resterende exploitatie niet onveranderd te blijven. Wanneer een schip andere routes gaat varen, langdurig een lagere snelheid aanhoudt of voor andere werkzaamheden wordt ingezet, kan de verdeling van de motorbelastingen veranderen. Daarmee verschuiven mogelijk ook de temperaturen, debieten en bedrijfsuren van de beschikbare warmtebronnen.
Energiebesparende maatregelen kunnen hetzelfde effect hebben. Een verbetering van de romp of voortstuwing kan bijvoorbeeld het benodigde motorvermogen bij dezelfde vaarsnelheid verminderen. Een WHRS die op het oorspronkelijke warmteaanbod was afgestemd, kan daardoor vaker met een lagere warmte-invoer moeten functioneren. Ook wijzigingen aan de motorinstallatie of de inzet van generatorsets kunnen de warmtebeschikbaarheid veranderen. Zelfs wanneer het nominale motorvermogen vergelijkbaar blijft, hoeven de uitlaatgas- en koelwatercondities niet hetzelfde te zijn.
Bij de selectie van een nieuwe WHRS moeten daarom bekende of voldoende concreet voorziene veranderingen in het vaar- en belastingprofiel worden meegenomen. Dat betekent niet dat de installatie geschikt moet worden gemaakt voor iedere denkbare toekomstige bedrijfsconfiguratie. Wanneer de toekomstige motorbelasting onzeker is, kan het nuttig zijn meerdere aannemelijke bedrijfsprofielen te vergelijken. Voor iedere mogelijke WHRS-grootte wordt dan beoordeeld hoe de jaarlijkse netto energieproductie en het aantal bruikbare bedrijfsuren onder die verschillende omstandigheden veranderen.
Een installatie die alleen bij één gunstig aangenomen warmteaanbod aantrekkelijk is, kan gevoeliger zijn voor veranderingen in de exploitatie. Een andere uitvoering kan bij meerdere relevante bedrijfsprofielen voldoende bruikbare energie blijven leveren, ook wanneer het nominale vermogen lager is. De uiteindelijke keuze blijft afhangen van de werkelijk beschikbare warmtebronnen, de prestatiegegevens van de installatie en de economische betekenis van de verschillen tussen de mogelijke uitvoeringen.
Wat is de juiste WHRS-grootte bij een bepaald vaar- en belastingprofiel?
De juiste grootte van een restwarmte-terugwininstallatie wordt bepaald door de warmte die gedurende de relevante bedrijfsuren verantwoord en nuttig kan worden benut. Het nominale motorvermogen en de hoogste warmteproductie zijn daarvoor op zichzelf onvoldoende. Het vaar- en belastingprofiel laat zien welke motoren tijdens de verschillende bedrijfsstanden draaien, hoe zwaar deze worden belast en hoelang de bijbehorende warmtebronnen beschikbaar blijven. Daarmee kan worden vastgesteld hoeveel thermisch vermogen op het vereiste temperatuurniveau daadwerkelijk beschikbaar komt.
Een grotere WHRS kan bij hoge motorbelasting meer warmte benutten, maar hoeft niet de beste keuze te zijn wanneer dit warmteaanbod slechts kort voorkomt. Een kleinere installatie kan beter aansluiten op langdurige deellast, terwijl bij hogere belastingen een deel van de beschikbare warmte onbenut blijft. Voor de keuze zijn daarom niet alleen de nominale thermische en elektrische capaciteit belangrijk, maar ook de minimale warmte-invoer, de deellastprestaties en het opstartgedrag van de installatie. Bij schepen met meerdere motoren moet bovendien worden onderzocht of één centrale installatie of een modulaire uitvoering beter aansluit op de werkelijke motorinzet.
Ook de beschikbare koelcapaciteit en elektrische afname begrenzen de zinvolle grootte. Een groot warmteaanbod levert geen overeenkomstige nuttige elektriciteitsproductie op wanneer de condensor onvoldoende warmte kan afvoeren of het boordnet de opgewekte elektriciteit niet kan opnemen. De geschikte capaciteit volgt daarom uit een vergelijking van verschillende WHRS-uitvoeringen onder dezelfde relevante warmtebron-, koel- en bedrijfscondities. Voor iedere bedrijfsstand wordt vastgesteld hoeveel netto elektriciteit nuttig beschikbaar is en hoeveel energie dat gedurende de volledige exploitatieperiode oplevert.
De uitvoering met de hoogste jaarlijkse netto elektriciteitsproductie hoeft economisch niet de beste keuze te zijn. Daarom moeten de extra energieopbrengst van een grotere installatie en de daarvoor benodigde aanvullende investering afzonderlijk worden beoordeeld. Een WHRS moet dus niet zo groot mogelijk worden gekozen, maar worden afgestemd op het warmteaanbod dat tijdens de werkelijke exploitatie voldoende lang beschikbaar is. Daarmee wordt voorkomen dat de installatie vooral voor een gunstig piekbedrijfspunt wordt geselecteerd, terwijl het grootste deel van de bedrijfsuren bij andere motorbelastingen plaatsvindt.
Dit artikel binnen de reeks
Een WHRS die op het maximale warmteaanbod wordt gedimensioneerd, kan tijdens langdurige deellast een groot deel van zijn capaciteit onbenut laten. Dat risico verandert wanneer andere energiebesparende maatregelen de beschikbare restwarmte beïnvloeden. Welke installatiegrootte over de volledige exploitatie het meeste oplevert, wordt duidelijk bij de berekening van de jaarlijkse netto energieopbrengst. Deze afweging vormt een belangrijk onderdeel van de dimensionering en prestatiebeoordeling van WHRS-installaties.