Hoe beoordeelt u of een restwarmte-terugwininstallatie in een bestaand schip kan worden ingepast?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
Een restwarmte-terugwininstallatie kan in een bestaand schip worden ingepast wanneer voldoende geschikte ruimte beschikbaar is en de benodigde aansluitingen veilig kunnen worden gerealiseerd zonder de oorspronkelijke scheepsfuncties onaanvaardbaar te beïnvloeden. Bij een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) gaat het daarbij om meer dan de afmetingen van de hoofdmodule. Ook warmtewisselaars, leidingwerk, koeling, elektrische voorzieningen, fundaties, onderhoudstoegang en de gevolgen van aanvullende massa bepalen of een retrofit uitvoerbaar is.
Vooral bij elektriciteitsproductie met een Organic Rankine Cycle (ORC) moeten verschillende bestaande scheepssystemen met elkaar worden verbonden. Een geschikte warmtebron is daarom op zichzelf onvoldoende. De warme zijde moet binnen de toegestane motorcondities kunnen worden aangesloten, de condensor moet voldoende warmte kunnen afvoeren en het boordnet moet de geproduceerde elektriciteit veilig kunnen opnemen. Ook de gekozen installatieruimte moet geschikt zijn voor het toegepaste werkmedium en de bedrijfsomstandigheden aan boord.
Daarnaast moet de apparatuur daadwerkelijk naar de installatielocatie kunnen worden gebracht en tijdens de exploitatie bereikbaar blijven voor bediening, inspectie en onderhoud. De retrofitbeoordeling maakt daarom onderscheid tussen een installatie die met beperkte wijzigingen inpasbaar is, een uitvoering waarvoor aanvullende technische aanpassingen nodig zijn en een configuratie die binnen de bestaande scheepsgrenzen niet verantwoord kan worden gerealiseerd. Zo wordt duidelijk of verdere engineering zinvol is en welke voorwaarden daarvoor eerst moeten worden onderzocht.
Waarom is beschikbare machinekamerruimte niet automatisch geschikte installatieruimte?
Een bestaande machinekamer kan voldoende vrije ruimte lijken te bieden voor een ORC-module, terwijl de volledige restwarmte-terugwininstallatie toch niet op de beoogde plaats past. De hoofdmodule vormt immers slechts een deel van de opstelling. Ook warmtewisselaars, circulatiepompen, aansluitingen, elektrische apparatuur en andere ondersteunende voorzieningen moeten een geschikte plaats krijgen. De beoordeling begint daarom bij de werkelijke inrichting van de machinekamer. Motoren, generatoren, leidingbundels, ventilatiekanalen en andere bestaande apparatuur bepalen hoeveel ruimte beschikbaar blijft. Een vrij gedeelte van het dek kan bijvoorbeeld groot genoeg zijn voor de module, terwijl de noodzakelijke aansluitingen uitkomen op plaatsen waar al andere installaties aanwezig zijn.
Ook de beschikbare hoogte kan de mogelijkheden beperken. Boven of naast de module kan ruimte nodig zijn voor leidingen, afsluiters en onderdelen die tijdens onderhoud moeten worden verwijderd. Een opstelling onder een laag dek of tussen bestaande constructiedelen kan daardoor minder geschikt zijn dan de beschikbare vloeroppervlakte doet vermoeden. Bij de ruimtelijke beoordeling moet bovendien onderscheid worden gemaakt tussen de afmetingen van de gemonteerde apparatuur en de vrije ruimte die nodig is voor bediening, inspectie en onderhoud. Een module die precies tussen bestaande onderdelen past, kan alsnog ongeschikt zijn wanneer belangrijke aansluitingen niet bereikbaar zijn. Hetzelfde geldt wanneer een generator, expansiemachine of warmtewisselaar later niet verantwoord kan worden vervangen.
Ook bestaande werk- en vluchtwegen moeten behouden blijven. De nieuwe apparatuur en het leidingwerk mogen de veilige toegang tot noodzakelijke afsluiters, brandbestrijdingsvoorzieningen of andere essentiële installaties niet onaanvaardbaar beperken. De beschikbare ruimte moet daarom niet alleen worden beoordeeld vanuit normaal onderhoud, maar ook vanuit situaties waarin bemanningsleden snel moeten kunnen handelen.
De plaats van de warmtewisselaars beïnvloedt de verdere inrichting. Een uitlaatgaswarmtewisselaar moet aansluiten op een geschikt gedeelte van het bestaande uitlaatgastraject, terwijl de ORC-condensor een verbinding nodig heeft met de beschikbare koelvoorzieningen. Wanneer deze onderdelen ver uit elkaar worden geplaatst, kunnen langere leidingroutes en aanvullende pompen of ondersteuningen nodig zijn. Dat kan gevolgen hebben voor de benodigde ruimte, warmteverliezen, drukverliezen en het elektrische hulpverbruik. Een compacte opstelling van de hoofdmodule is daarom niet automatisch de gunstigste oplossing wanneer de aansluitroutes daardoor technisch ongunstig worden.
Ook de omstandigheden op de installatielocatie moeten passen bij de gekozen uitvoering. De aanwezige ventilatie, omgevingstemperatuur, trillingen en nabijheid van hete oppervlakken of elektrische apparatuur kunnen de geschiktheid beïnvloeden. Afhankelijk van de eigenschappen van het organische werkmedium kunnen bovendien aanvullende eisen gelden voor de ruimte waarin de ORC wordt opgesteld.
Bij een bestaand schip komen de oorspronkelijke tekeningen niet altijd meer volledig overeen met de actuele situatie. Tijdens eerdere onderhouds- en werfperioden kunnen leidingen zijn verlegd, machines zijn vervangen of aanvullende installaties zijn geplaatst. De beschikbare ruimte moet daarom worden beoordeeld op basis van de werkelijk aanwezige apparatuur. Een eerste beoordeling aan de hand van tekeningen kan voldoende zijn om mogelijke locaties te selecteren. Wanneer de ruimte beperkt is, kunnen gerichte maatcontroles of een actuele ruimtelijke opname nodig zijn. Daarmee worden de werkelijke afmetingen, aansluitpunten en benodigde montage- en onderhoudsruimten vastgesteld.
Geschikte installatieruimte is dus niet uitsluitend ruimte waarin de apparatuur fysiek past. De volledige opstelling moet ook veilig kunnen worden aangesloten en voldoende bereikbaar blijven voor bediening, inspectie, onderhoud en het behoud van de oorspronkelijke machinekamerfuncties.
Hoe bepalen toegangsopeningen en hijsmogelijkheden of de apparatuur kan worden ingebouwd?
Een geschikte opstelplaats betekent nog niet dat de apparatuur deze locatie daadwerkelijk kan bereiken. Bij retrofit moet daarom ook de volledige transportroute van het dek naar de installatieruimte worden beoordeeld. De afmetingen, massa en beschikbare hijspunten van de ORC-module, warmtewisselaars en andere grote onderdelen bepalen welke transport- en hijsvoorzieningen nodig zijn. Daarbij moet rekening worden gehouden met bestaande machinekamerluiken, dekopeningen, gangen en andere doorgangen waarlangs de apparatuur moet worden verplaatst.
Een module kan bijvoorbeeld binnen de uiteindelijke installatieruimte passen, terwijl een bestaande opening te klein is om deze in één geheel naar binnen te brengen. Ook een doorgang die op basis van de buitenafmetingen voldoende groot lijkt, kan tijdens het transport problemen veroorzaken wanneer de module moet worden gedraaid, gekanteld of langs bestaande apparatuur moet worden bewogen. De transportroute moet daarom worden beoordeeld aan de hand van de werkelijke transportafmetingen en de benodigde manoeuvreerruimte. Ook tijdelijke ondersteuningen, beschermingen en de ruimte voor hijsgereedschap kunnen daarbij bepalend zijn.
De aanwezige hijsvoorzieningen moeten eveneens geschikt zijn voor de voorgenomen werkzaamheden. Een bestaande machinekamerkraan of takel kan niet zonder meer voor ieder nieuw onderdeel worden gebruikt. De toegestane hijsbelasting, het bereik, de beschikbare hijshoogte en de belastbaarheid van de ondersteunende constructie moeten passen bij de te verplaatsen apparatuur. Wanneer de bestaande hijsmiddelen onvoldoende mogelijkheden bieden, kunnen tijdelijke hijsvoorzieningen of aanvullende constructieve maatregelen nodig zijn. Daarbij moet ook duidelijk zijn waar een onderdeel tijdens het transport tijdelijk kan worden geplaatst en welke belastingen op die plaatsen ontstaan.
Als de hoofdmodule niet in één geheel naar binnen kan worden gebracht, kan een uitvoering met afzonderlijk transporteerbare componenten mogelijkheden bieden. De apparatuur wordt dan in delen aan boord gebracht en op de definitieve locatie samengebouwd. Of dit mogelijk is, hangt af van het ontwerp van de module. Niet iedere fabrieksgemonteerde ORC-installatie kan zonder gevolgen voor de veiligheid, beproeving of garantie worden gedemonteerd en opnieuw opgebouwd. Een modulaire inbouw moet daarom passen bij de constructie en de voorschriften van de betrokken leverancier.
Wanneer de installatie pas aan boord wordt samengebouwd, kunnen bovendien aanvullende montage-, aansluit- en beproevingswerkzaamheden nodig zijn. De beschikbare ruimte moet ook voor deze werkzaamheden voldoende blijven. Bij wijzigingen aan toegangsopeningen of constructiedelen moeten de oorspronkelijke functies van het schip behouden of hersteld worden. Het tijdelijk verwijderen van een luik, dekdeel of andere voorziening kan uitvoerbaar zijn, maar vraagt een beoordeling van de constructieve en eventuele brand- of waterkerende eigenschappen van de betrokken begrenzing.
Ook de montagevolgorde kan doorslaggevend zijn. Bepaalde onderdelen moeten mogelijk worden ingebracht voordat nieuwe leidingen, ondersteuningen of elektrische voorzieningen worden aangebracht. Wanneer deze volgorde niet vooraf is onderzocht, kan een technisch passende eindopstelling tijdens de uitvoering moeilijk bereikbaar worden. Daarnaast verdient toekomstige demontage aandacht. Een expansiemachine, generator, pomp of warmtewisselaar kan gedurende de levensduur onderhoud of vervanging nodig hebben. Wanneer belangrijke onderdelen na volledige montage alleen met ingrijpende werkzaamheden kunnen worden verwijderd, vormt dat een relevante operationele beperking.
De technische inpasbaarheid hangt daarom niet alleen af van de volledig gemonteerde installatie. Ook het aan boord brengen, hijsen, samenbouwen en later verwijderen van belangrijke componenten moet binnen de mogelijkheden van het bestaande schip passen.
Kan een warmtewisselaar in het bestaande uitlaatgastraject worden opgenomen?
Wanneer een WHRS uitlaatgaswarmte benut, vormt het bestaande uitlaatgastraject een belangrijk uitgangspunt voor de retrofit. Een aanvullende warmtewisselaar moet op een geschikte plaats kunnen worden aangesloten zonder de oorspronkelijke uitlaatgasafvoer of de werking van de motor onaanvaardbaar te beïnvloeden. Tussen de turbocompressor en de uitlaatgasuitmonding kunnen al geluiddempers, uitlaatgasketels, nabehandelingsapparatuur en andere voorzieningen aanwezig zijn. De nieuwe warmtewisselaar moet binnen deze bestaande configuratie worden ingepast.
Daarbij gaat het om meer dan de beschikbare lengte of diameter van een leidinggedeelte. Ook de positie van ondersteuningen, compensatoren, bestaande aansluitingen en onderhoudsopeningen bepaalt waar een warmtewisselaar verantwoord kan worden geplaatst. Een belangrijke technische grens is de uitlaattegendruk. De warmtewisselaar veroorzaakt extra stromingsweerstand, terwijl ook de bestaande leidingen, bochten, dempers en eventuele nabehandelingsapparatuur drukverlies veroorzaken. De totale uitlaattegendruk moet binnen de voor de betrokken motor toegestane grenzen blijven.
Wanneer de bestaande installatie de toegestane tegendruk al grotendeels benut, kan onvoldoende ruimte overblijven voor een aanvullende warmtewisselaar. De beoordeling moet daarom het volledige relevante uitlaatgastraject omvatten en niet alleen de drukval van de nieuwe component. Ook de motorbelastingen waarbij de WHRS zal functioneren en de verwachte onderhoudstoestand moeten worden meegenomen. Roet en andere afzettingen kunnen de vrije doorstroming beperken, waardoor het drukverlies tijdens het gebruik toeneemt. Een warmtewisselaar die uitsluitend in volledig schone toestand voldoende ruimte binnen de toegestane tegendruk heeft, hoeft die geschiktheid tijdens de exploitatie niet te behouden.
Naast de stromingsweerstand begrenst de toegestane uitlaatgasafkoeling hoeveel warmte kan worden teruggewonnen. Uitlaatgassen mogen niet onbeperkt worden afgekoeld, omdat afhankelijk van de brandstof, gassamenstelling en plaatselijke oppervlaktetemperaturen condensatie en corrosie kunnen optreden. Ook aanwezige uitlaatgasnabehandeling kan temperatuurvoorwaarden stellen. Wanneer een katalysator of andere voorziening bepaalde uitlaatgascondities nodig heeft, mag een nieuwe warmtewisselaar deze werking niet verstoren.
De volgorde van de componenten moet daarom gezamenlijk worden beoordeeld. Een warmtewisselaar vóór een bestaande uitlaatgasketel kan de hoeveelheid warmte verminderen die voor de oorspronkelijke stoom- of warmwaterproductie beschikbaar blijft. Verder stroomafwaarts kan deze invloed kleiner zijn, maar ontvangt de nieuwe warmtewisselaar mogelijk uitlaatgassen op een lager temperatuurniveau.
Ook de mechanische aansluiting moet geschikt zijn. Uitlaatgasleidingen zetten tijdens bedrijf uit en kunnen door trillingen en scheepsbewegingen worden belast. De warmtewisselaar en het aangesloten leidingwerk moeten daarom voldoende worden ondersteund, zonder ontoelaatbare krachten op de turbocompressor of andere bestaande onderdelen over te dragen. Daarnaast moeten eventuele condensaatvoorzieningen, inspectie- en reinigingsopeningen en de isolatie van hete oppervlakken goed bereikbaar en uitvoerbaar zijn. Een warmtewisselaar die nauwelijks kan worden onderhouden, kan tijdens de exploitatie problemen veroorzaken, zelfs wanneer de installatie bij oplevering aan de technische grenzen voldoet.
Bij schepen met meerdere motoren moet duidelijk zijn welke afzonderlijke uitlaatgastrajecten worden benut. De uitlaatgassen van verschillende motoren mogen niet zonder verdere beoordeling rechtstreeks worden samengevoegd. Afhankelijk van de configuratie kunnen ongewenste terugstroming en andere onderlinge beïnvloeding aanvullende beveiligingen of een andere opbouw noodzakelijk maken. Ook wanneer de WHRS buiten bedrijf is, moet de oorspronkelijke uitlaatgasfunctie behouden blijven. Afhankelijk van het ontwerp kunnen daarvoor bypassvoorzieningen of andere regelmogelijkheden nodig zijn. De bijbehorende drukverliezen en stromingscondities moeten eveneens binnen de toegestane motorgrenzen blijven.
Een uitlaatgaswarmtewisselaar is dus pas geschikt voor retrofit wanneer een uitvoerbare installatielocatie beschikbaar is en de volledige uitlaatgasinstallatie binnen de voorgeschreven motor-, temperatuur- en stromingsgrenzen kan blijven functioneren. Wanneer hiervoor een andere leidingroute of opstelling nodig is, moeten ook de constructieve gevolgen worden beoordeeld. Blijken de noodzakelijke technische grenzen niet haalbaar, dan is de onderzochte uitlaatgasconfiguratie niet geschikt voor de voorgenomen terugwinning.
Is de bestaande scheepskoeling geschikt voor een ORC-installatie?
Bij een ORC-gebaseerde WHRS wordt slechts een gedeelte van de toegevoerde warmte omgezet in mechanisch en vervolgens elektrisch vermogen. De resterende warmte moet grotendeels via de condensor worden afgevoerd. Voldoende koelcapaciteit is daarom een afzonderlijke voorwaarde voor een technisch uitvoerbare retrofit. Een bestaand schip beschikt doorgaans over koelcircuits voor motoren en andere technische installaties. De aanwezigheid van deze circuits betekent echter niet automatisch dat ook de ORC-condensor zonder aanpassingen kan worden aangesloten.
Eerst moet worden vastgesteld welk koelcircuit geschikt is en welke temperaturen en debieten onder de relevante bedrijfsomstandigheden beschikbaar zijn. Een centrale koeler kan bijvoorbeeld voldoende totaal warmteoverdragend vermogen hebben, terwijl de gekozen leidingtak of circulatiepomp onvoldoende capaciteit biedt voor een nieuwe aansluiting. Ook de hydraulische gevolgen moeten worden onderzocht. De condensor veroorzaakt extra stromingsweerstand en kan de verdeling van het koelwater veranderen. Wanneer meerdere verbruikers hetzelfde circuit gebruiken, moeten de noodzakelijke debieten en temperaturen bij alle betrokken installaties behouden blijven.
Daarnaast moet worden bepaald hoeveel warmte het koelsysteem na installatie van de WHRS daadwerkelijk moet afvoeren. Daarbij maakt het verschil waar de teruggewonnen warmte oorspronkelijk vandaan komt. Wanneer de ORC uitlaatgaswarmte benut, kan warmte die eerder via de uitlaatgassen aan de omgeving werd afgegeven, voortaan grotendeels via de condensor naar de scheepskoeling worden geleid. Daardoor kan de totale koelbelasting toenemen.
Bij terugwinning uit motorkoelwater ligt dat anders. Een deel van de motorwarmte die aan de ORC wordt toegevoerd, zou zonder warmteterugwinning mogelijk al via de bestaande koelers zijn afgevoerd. De WHRS kan deze warmteafvoer gedeeltelijk verplaatsen naar de ORC-condensor. De volledige condensorwarmte vormt daardoor niet in iedere configuratie een even grote aanvullende belasting voor het totale scheepskoelsysteem. De warmtebalans moet laten zien waar de warmte oorspronkelijk werd afgevoerd en via welke circuits deze na installatie wordt afgegeven.
Dat onderscheid neemt de hydraulische beperkingen niet weg. Zelfs wanneer de totale koelbelasting nauwelijks toeneemt, kan een specifieke leidingtak, pomp of warmtewisselaar door de gewijzigde warmteverdeling zwaarder worden belast. Voor de condensor bepalen vooral de beschikbare koelwatertemperatuur en het debiet hoeveel warmte kan worden afgevoerd. Wanneer het koelwater warmer wordt, kan de condensatietemperatuur van de ORC stijgen en de elektriciteitsproductie afnemen.
De beoordeling moet daarom rekening houden met het vaargebied en de bedrijfsomstandigheden waarin de installatie zal functioneren. Een centrale koeler die bij koud buitenwater voldoende capaciteit heeft, hoeft tijdens warmere vaaromstandigheden niet dezelfde mogelijkheden te bieden. Ook de onderhoudstoestand en de gelijktijdige belasting van andere koelwaterverbruikers kunnen de beschikbare capaciteit beperken. Het nominale koelvermogen van een bestaande warmtewisselaar vormt daarom op zichzelf geen voldoende bewijs dat de ORC-condensor onder alle vereiste omstandigheden kan functioneren.
Daarnaast moet de oorspronkelijke motorkoeling behouden blijven wanneer de WHRS onverwacht stopt. De noodzakelijke motor- en koelwaterfuncties mogen niet afhankelijk worden van een aanvullende terugwinningsinstallatie, tenzij de volledige koelarchitectuur met passende reserve- en beveiligingsvoorzieningen daarvoor specifiek is ontworpen en goedgekeurd. Wanneer de ORC uitvalt, moet de motorwarmte die niet langer via de terugwinning wordt afgevoerd opnieuw door de beschikbare koelvoorzieningen kunnen worden opgenomen. De bestaande temperatuurregeling en eventuele bypassvoorzieningen moeten deze overgang beheersbaar maken.
De scheepskoeling is daarmee geschikt wanneer de condensor voldoende warmte kan afvoeren binnen de beschikbare thermische en hydraulische capaciteit, terwijl de oorspronkelijke koelwaterfuncties behouden blijven. Zijn aanvullende pompen, andere leidingroutes of meer koelcapaciteit nodig, dan moet ook worden vastgesteld of deze voorzieningen in het bestaande schip kunnen worden ondergebracht. Een beschikbare koelwateraansluiting betekent immers nog niet dat de complete ORC-koeling technisch uitvoerbaar is.
Kan het bestaande boordnet de teruggewonnen elektriciteit opnemen?
Naast de warmtebron en de koeling moet ook de elektrische installatie geschikt zijn voor de WHRS-generator. De opgewekte elektriciteit moet veilig aan het boordnet kunnen worden geleverd, zonder de betrouwbaarheid van de bestaande energievoorziening aan te tasten. De beoordeling begint met de elektrische configuratie van het schip. Daarbij moet duidelijk zijn waar de generator kan worden aangesloten en of het betreffende schakelbord voldoende mogelijkheden biedt om de nieuwe energiebron op te nemen.
Afhankelijk van de ORC-uitvoering kan de generator rechtstreeks of via vermogenselektronica worden gekoppeld. De vereiste spanning, frequentie of gelijkspanning en de voorwaarden voor parallelbedrijf moeten passen bij het bestaande distributiesysteem. Ook de fysieke aansluiting moet uitvoerbaar zijn. Schakelapparatuur, kabelroutes, beveiligingen en eventuele transformatoren of omvormers moeten binnen de beschikbare ruimte van de elektrische installatie kunnen worden ondergebracht.
De toevoeging van een generator kan bovendien de vermogensstromen en foutstroomcondities veranderen. Daarom moet worden beoordeeld of de bestaande verdeelinrichtingen en beveiligingen geschikt blijven voor de nieuwe configuratie. De samenwerking met het power-managementsysteem (PMS) vormt een ander belangrijk onderdeel. Wanneer de WHRS elektriciteit levert, hoeven bestaande generatorsets mogelijk minder vermogen te produceren. Het PMS moet die verandering kunnen verwerken zonder dat de noodzakelijke generatorreserve verloren gaat of motoren buiten hun toegestane belastingsgebied functioneren.
Ook de beschikbare elektrische afname is van belang. Wanneer het schip tijdens bepaalde bedrijfsstanden weinig elektriciteit nodig heeft, kan de WHRS-productie moeten worden beperkt. Een technisch geschikte generatoraansluiting betekent daarom niet automatisch dat het volledige nominale vermogen gedurende alle bedrijfsuren nuttig kan worden gebruikt.
Daarnaast moet het boordnet voorbereid zijn op onverwachte WHRS-uitval. Wanneer de terugwinning plotseling geen elektriciteit meer levert, moeten andere energiebronnen het weggevallen vermogen kunnen opvangen. Als daarvoor onvoldoende productie beschikbaar is, moet de elektrische belasting volgens een geschikte bedrijfsstrategie worden verminderd. Dit vraagt voldoende regelruimte en vermogensreserve. Een generatorset die nog moet starten, levert immers niet onmiddellijk vermogen aan het boordnet. De elektrische integratie moet daarom zowel de normale vermogensverdeling als de relevante storingsomstandigheden omvatten.
Wanneer de WHRS warmte gebruikt van dezelfde generatorsets die door de opgewekte elektriciteit worden ontlast, kan bovendien het beschikbare warmteaanbod veranderen. De uiteindelijke motorbelasting en WHRS-productie moeten daarom betrekking hebben op dezelfde bedrijfsconfiguratie. Voor een eerste retrofitbeoordeling moet vooral duidelijk worden of een geschikte generatoraansluiting en de noodzakelijke regel- en beveiligingsfuncties kunnen worden gerealiseerd. De gedetailleerde beveiligingscoördinatie en elektrische vermogensbalans kunnen vervolgens bij de uitwerking van de gekozen configuratie worden vastgesteld.
Een technisch geschikte aansluiting op het boordnet is daarmee een noodzakelijke voorwaarde, maar vormt op zichzelf nog geen bewijs dat de volledige WHRS-retrofit veilig en nuttig kan functioneren.
Welke constructieve aanpassingen en leidingroutes zijn noodzakelijk?
Een restwarmte-terugwininstallatie voegt massa en nieuwe belastingen toe aan het schip. Daarom moet niet alleen de beschikbare opstelruimte worden beoordeeld, maar ook de constructie waarop de apparatuur wordt geplaatst. Een bestaande machinekamervloer of fundatie kan voldoende ruimte bieden voor een ORC-module, maar hoeft niet automatisch geschikt te zijn voor de bijbehorende massa en bedrijfsbelastingen. De krachten moeten via daarvoor geschikte ondersteuningen aan de bestaande scheepsconstructie kunnen worden overgedragen.
Naast het eigen gewicht zijn de belastingen door scheepsbewegingen, trillingen en de werking van roterende onderdelen van belang. De fundaties en bevestigingen moeten deze omstandigheden kunnen weerstaan zonder ontoelaatbare krachten op aangrenzende apparatuur of constructiedelen over te brengen. Ook de actuele staat van de bestaande constructie moet worden meegenomen. Eerdere wijzigingen, corrosie of plaatselijke verzwakkingen kunnen de beschikbare draagkracht beïnvloeden. Een beoordeling uitsluitend op basis van oorspronkelijke tekeningen kan daardoor onvoldoende zijn.
De extra massa heeft bovendien niet alleen plaatselijke constructieve gevolgen. Ook het totale scheepsgewicht en de ligging van het zwaartepunt kunnen veranderen. De ORC-module, warmtewisselaars, pompen, leidingen, het werkmedium en alle ondersteunende apparatuur moeten daarom gezamenlijk in de gewichtsbeoordeling worden opgenomen. Niet alleen de totale toegevoegde massa is van belang, maar ook waar deze zich aan boord bevindt.
Een installatie hoog in het schip kan bijvoorbeeld een andere invloed hebben op het verticale zwaartepunt dan dezelfde massa laag in de machinekamer. De verdeling over de scheepslengte kan daarnaast gevolgen hebben voor de trim en de ligging van het langsscheepse zwaartepunt. Afhankelijk van de omvang van de wijzigingen, het scheepstype en de toepasselijke voorschriften kan het nodig zijn de bestaande stabiliteitsinformatie opnieuw te beoordelen of aan te passen. De extra apparatuur mag daarom niet uitsluitend vanuit de sterkte van de plaatselijke fundatie worden beoordeeld.
Ook wanneer de toegevoegde massa op zichzelf beperkt is, kunnen eerdere wijzigingen aan het schip relevant zijn. De gezamenlijke gevolgen voor de gewichts- en stabiliteitsgegevens moeten voldoende bekend blijven. Naast de constructieve ondersteuning vormen de leidingroutes een belangrijke inpassingsvoorwaarde. Uitlaatgasleidingen, warme water- of thermische-oliecircuits en koelwaterleidingen moeten veilig tussen de bestaande apparatuur kunnen worden geleid.
Bij warme leidingen kunnen temperatuurveranderingen aanzienlijke uitzetting veroorzaken. Wanneer die beweging onvoldoende wordt opgevangen, kunnen ongewenste krachten op warmtewisselaars, pompen en bestaande leidingverbindingen ontstaan. De leidingroute moet daarom ruimte bieden voor geschikte ondersteuningen, compensatie van thermische bewegingen en onderhoudstoegang. De kortste verbinding tussen warmtebron en ORC-module is niet automatisch de beste route wanneer de mechanische belastingen of bereikbaarheid daardoor ongunstig worden.
Ook drukverliezen en warmteverliezen spelen mee. Een langere leidingroute kan meer pompvermogen vragen en de beschikbare temperatuur bij de ORC veranderen. De constructieve en thermische gevolgen moeten daarom gezamenlijk worden beoordeeld. Wanneer nieuwe leidingen of kabels door dekken, schotten of andere constructieve begrenzingen worden gevoerd, moet de oorspronkelijke functie van deze onderdelen behouden blijven. Afhankelijk van de locatie kunnen eisen gelden voor waterdichtheid, brandwerendheid of constructieve sterkte. Nieuwe doorvoeringen mogen deze eigenschappen niet zonder passende voorzieningen aantasten. Hetzelfde geldt voor bestaande afsluitingen en andere veiligheidsvoorzieningen die door de wijzigingen worden geraakt.
De constructieve inpassing omvat daarmee meer dan een fundatie voor de hoofdmodule. Ook de totale massa, de ligging van het zwaartepunt, de leidingondersteuningen, de thermische bewegingen en de noodzakelijke doorvoeringen moeten gezamenlijk worden beoordeeld.
Welke veiligheids- en onderhoudsvoorwaarden beïnvloeden de retrofitgeschiktheid?
De veiligheidsvoorwaarden van een restwarmte-terugwininstallatie hangen af van de gekozen technologie, de bedrijfscondities en de plaats waar de apparatuur wordt opgesteld. Bij een ORC zijn vooral de eigenschappen van het organische werkmedium belangrijk. Hoewel het medium in een gesloten kringloop circuleert, betekent dit niet dat lekkage of andere afwijkingen volledig kunnen worden uitgesloten.
Afhankelijk van het gekozen werkmedium kunnen brandbaarheid, mogelijke schadelijke blootstelling, bedrijfsdruk en thermische stabiliteit bepalend zijn voor de benodigde veiligheidsvoorzieningen. Niet ieder organisch werkmedium heeft dezelfde eigenschappen. Daarom gelden ook niet voor iedere ORC-uitvoering dezelfde voorwaarden voor de installatieruimte. Bij bepaalde werkmedia kunnen aanvullende maatregelen nodig zijn voor ventilatie, lekkagedetectie, opvang en het beperken van ontstekingsrisico's. De gekozen locatie moet voldoende mogelijkheden bieden om deze voorzieningen verantwoord aan te brengen.
Ook de nabijheid van hete uitlaatgasleidingen, elektrische apparatuur en bestaande brandstofvoorzieningen moet worden beoordeeld. Wanneer lekkage tot gevaarlijke omstandigheden kan leiden, moeten de plaatsing en bescherming van de betrokken onderdelen daarop worden afgestemd. Welke veiligheidsmaatregelen nodig zijn, volgt uit de eigenschappen van het werkmedium, de risicoanalyse en de toepasselijke voorschriften. Er kan daarom niet algemeen worden aangenomen dat iedere ORC zonder aanvullende voorwaarden in een bestaande machinekamer kan worden geplaatst.
Ook bestaande brandveiligheidsvoorzieningen en vluchtwegen moeten behouden blijven. Nieuwe apparatuur mag de toegang tot brandbestrijdingsmiddelen, noodafsluiters en belangrijke bedieningspunten niet onaanvaardbaar beperken. Bij nieuwe doorvoeringen of wijzigingen aan bestaande begrenzingen moet bovendien de vereiste brandwerende functie behouden blijven.
De drukbeveiliging en het veilig isoleren van installatieonderdelen verdienen eveneens aandacht. Wanneer een ORC buiten bedrijf wordt gesteld, blijft in warmtewisselaars, leidingen en vloeistofcircuits nog tijdelijk thermische energie aanwezig. Bij verlies van koeling kan de condensor onvoldoende warmte afvoeren. Ook kan de generator tijdens een elektrische storing geen vermogen meer leveren terwijl aan de warme zijde nog warmte beschikbaar is. De regeling en beveiligingen moeten zulke situaties kunnen opvangen zonder dat de installatie buiten de toegestane bedrijfsgrenzen komt.
Daarbij moeten de oorspronkelijke motor-, uitlaatgas- en koelwaterfuncties behouden blijven. Een WHRS mag geen ongewenste afhankelijkheid creëren waarbij een noodzakelijke scheepsfunctie alleen veilig beschikbaar is zolang de terugwinning actief blijft. Een uitzondering is uitsluitend mogelijk wanneer de volledige systeemarchitectuur specifiek voor die afhankelijkheid is ontworpen en goedgekeurd.
Naast de veiligheidsvoorzieningen bepaalt de onderhoudstoegang of de locatie praktisch geschikt is. Uitlaatgaswarmtewisselaars kunnen vervuilen en moeten bereikbaar blijven voor inspectie en reiniging. Ook waterzijdige warmtewisselaars vragen voldoende toegang voor onderhoud. Bij een ORC moeten daarnaast de pompen, expansiemachine, generator, afsluiters en meet- en regelapparatuur bereikbaar blijven. Afhankelijk van het ontwerp is ook ruimte nodig om onderdelen veilig te isoleren, af te tappen en zo nodig te verwijderen.
Een installatie die alleen kan worden onderhouden nadat andere essentiële apparatuur grotendeels is gedemonteerd, kan daardoor minder geschikt zijn dan een opstelling die iets meer permanente ruimte vraagt maar voldoende onderhoudstoegang behoudt. Per schip moet bovendien worden vastgesteld welke beoordeling en goedkeuring door de classificatiemaatschappij, vlagstaat of andere bevoegde partijen noodzakelijk zijn. Het gekozen werkmedium, de installatielocatie en de wijzigingen aan bestaande scheepssystemen bepalen mede welke eisen van toepassing zijn.
Een bestaande product- of modulegoedkeuring betekent niet automatisch dat de complete installatie zonder aanvullende beoordeling op ieder schip kan worden toegepast. De scheepsspecifieke integratie en de gevolgen voor bestaande veiligheidsfuncties moeten afzonderlijk worden beoordeeld.
Hoe beïnvloeden bestaande scheepsactiviteiten de uitvoering van een WHRS-retrofit?
Een restwarmte-terugwininstallatie kan technisch inpasbaar zijn, terwijl de uitvoering aanzienlijke gevolgen heeft voor de inzet van het schip. Vooral werkzaamheden aan bestaande motor-, koelwater- en elektrische installaties moeten worden gepland op momenten waarop deze systemen veilig kunnen worden aangepast. Bij het plaatsen van een uitlaatgaswarmtewisselaar kunnen gedeelten van het bestaande uitlaatgastraject moeten worden verwijderd of gewijzigd. Zulke werkzaamheden kunnen niet zonder meer plaatsvinden terwijl de betrokken motor normaal in bedrijf is.
Ook aanpassingen aan koelwatercircuits kunnen vereisen dat leidingen worden geïsoleerd of geleegd. Bij elektrische aansluitingen moet rekening worden gehouden met het veilig spanningsloos maken van de betreffende onderdelen en met de beschikbaarheid van andere noodzakelijke scheepsfuncties. De aard van de werkzaamheden bepaalt mede of een geplande werfperiode nodig is. Niet iedere WHRS-retrofit hoeft volledig tijdens een dokbeurt te worden uitgevoerd. Bepaalde constructieve aanpassingen of tijdelijke buitenbedrijfstellingen kunnen echter wel een werf- of onderhoudsperiode vereisen.
Een deel van de werkzaamheden kan mogelijk worden voorbereid voordat de hoofdmodule wordt ingebouwd. Fundaties kunnen bijvoorbeeld worden aangebracht, leidingroutes voorbereid of bepaalde elektrische voorzieningen geïnstalleerd. Of zo'n gefaseerde uitvoering mogelijk is, hangt af van de bestaande scheepsinstallatie. Voorbereidende werkzaamheden mogen de noodzakelijke functies niet verstoren en moeten passen binnen de veiligheidsmaatregelen die tijdens de normale exploitatie gelden.
Ook de onderlinge volgorde van de montagewerkzaamheden moet duidelijk zijn. Een warmtewisselaar kan bijvoorbeeld pas worden aangesloten nadat het leidingtraject is voorbereid. Andere apparatuur moet mogelijk juist worden ingebracht voordat nieuwe leidingen of ondersteuningen de beschikbare doorgangen beperken. De montagevolgorde moet daarom worden afgestemd op de toegangs- en hijsmogelijkheden. Een technisch passende eindopstelling vormt immers nog geen volledig uitvoerbaar montageplan.
Ook tijdelijke openingen, constructieve aanpassingen en werkzaamheden met verhoogd brandrisico moeten vooraf in de planning en veiligheidsbeoordeling worden opgenomen. Na afloop moeten de betrokken scheepsdelen hun voorgeschreven constructieve en veiligheidsfuncties behouden. Een geplande dok- of werfperiode kan gelegenheid bieden om de WHRS-retrofit met andere werkzaamheden te combineren. De beschikbaarheid van zo'n periode betekent echter niet automatisch dat alle benodigde aanpassingen binnen dezelfde tijd kunnen worden uitgevoerd.
Na de montage moeten de nieuwe leidingen, warmtewisselaars, elektrische aansluitingen en regelvoorzieningen worden gecontroleerd voordat de installatie volledig in bedrijf wordt genomen. Daarbij moet onder meer worden vastgesteld of de oorspronkelijke motor-, koelwater- en elektrische functies behouden blijven. Ook het gedrag bij het terugregelen of uitschakelen van de WHRS moet passen bij de gekozen installatie.
Welke beproevingen nodig zijn, hangt af van de toegepaste componenten, de installatiearchitectuur en de eisen van de betrokken classificatiemaatschappij. Eventuele lek- en drukproeven, controles van elektrische beveiligingen en functionele beproevingen moeten aansluiten op de werkelijk uitgevoerde wijzigingen. Een technisch geslaagde inbedrijfstelling bewijst echter niet automatisch dat de installatie een bepaalde netto energieopbrengst levert. Het aantonen van veilige werking en het verifiëren van een eventueel gegarandeerd vermogen zijn afzonderlijke beoordelingsdoelen.
Voor een uitvoerbare retrofit moet daarom niet alleen de montage mogelijk zijn. Ook de noodzakelijke inspecties, controles en beproevingen moeten onder de beschikbare operationele omstandigheden verantwoord kunnen plaatsvinden. Wanneer de werkzaamheden een langdurige buitenbedrijfstelling van essentiële scheepssystemen vereisen, kan dat de praktische haalbaarheid sterk beïnvloeden. Een andere opstelling, aangepaste moduleopbouw of gewijzigde montagevolgorde kan dan alsnog mogelijkheden bieden.
Welke gegevens zijn nodig om de technische inpasbaarheid vast te stellen?
Een eerste retrofitbeoordeling begint met een betrouwbaar beeld van de bestaande scheepsinstallatie en de belangrijkste eigenschappen van de voorgenomen WHRS. Voor de ruimtelijke beoordeling zijn actuele indelings- en machinekamertekeningen nodig. Daaruit moeten de beschikbare opstelplaatsen, toegangsopeningen, leidingroutes en belangrijke constructiedelen voldoende duidelijk blijken. Bij een bestaand schip moet worden gecontroleerd of de tekeningen overeenkomen met de feitelijke uitvoering. Eerdere wijzigingen aan leidingen, machines en ondersteuningen kunnen de mogelijkheden voor de nieuwe installatie hebben veranderd.
Wanneer de ruimte beperkt is, kan een gerichte opname aan boord noodzakelijk zijn. Met maatcontroles of een geschikte ruimtelijke opname kunnen de werkelijke afmetingen, vrije doorgangen en mogelijkheden voor montage en onderhoud worden vastgesteld. Van de voorgenomen WHRS moeten de afmetingen en massa van de hoofdmodule en aanvullende componenten bekend zijn. Ook de ligging van de zwaartepunten, de benodigde onderhoudsruimte en de beschikbare hijs- en transportmogelijkheden zijn belangrijk.
Deze informatie wordt vergeleken met de bestaande scheepsconstructie. Daaruit moet blijken of aanvullende fundaties of versterkingen nodig zijn en of de massa en plaatsing van de apparatuur gevolgen hebben voor de gewichts- en stabiliteitsgegevens van het schip.
Voor de warme zijde zijn gegevens over de warmtebronnen en aansluitmogelijkheden nodig. Bij uitlaatgaswarmte gaat het onder meer om het bestaande uitlaatgastraject, de relevante motorbelastingen, gastemperaturen, massadebieten en de toegestane tegendruk en afkoeling. Ook moet bekend zijn welke bestaande apparatuur in het uitlaatgastraject aanwezig is en welke functies na installatie behouden moeten blijven. Een beschikbare plaats voor een warmtewisselaar heeft weinig betekenis wanneer de noodzakelijke motor- of nabehandelingsvoorwaarden daardoor worden overschreden.
Bij terugwinning uit motorkoelwater moeten de betrokken circuits, temperaturen, debieten en regelvoorzieningen bekend zijn. De voorgestelde warmteonttrekking moet passen binnen de voorgeschreven motorcondities en mag de oorspronkelijke koelfunctie niet verstoren. Voor de condensor worden de beschikbare koelwatercircuits, warmtewisselaarcapaciteiten, pompgegevens en relevante buitenwatercondities onderzocht. De bestaande koelwaterverbruikers moeten daarbij worden meegenomen, zodat duidelijk is hoeveel capaciteit onder de betreffende bedrijfsomstandigheden overblijft.
Aan de elektrische zijde zijn het actuele eendraadsschema, de beschikbare aansluitpunten en de belangrijkste gegevens van generatoren, schakelapparatuur en het PMS relevant. Daarmee kan worden beoordeeld of de WHRS-generator op het bestaande boordnet kan worden aangesloten en welke wijzigingen daarvoor nodig zijn. Ook de eigenschappen van het gekozen ORC-werkmedium en de bijbehorende veiligheidsvoorzieningen moeten voldoende bekend zijn. Deze gegevens kunnen bepalen welke installatieruimte geschikt is en of aanvullende ventilatie-, detectie- of beveiligingsvoorzieningen noodzakelijk zijn.
Voor een eerste retrofitbeoordeling hoeven nog niet alle detailberekeningen te zijn afgerond. De belangrijkste technische beperkingen moeten wel voldoende duidelijk zijn om een voorlopig installatieconcept te kunnen beoordelen. Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen voorwaarden die al met beschikbare gegevens zijn onderbouwd en onderdelen waarvoor nog metingen, inspecties of aanvullende engineering nodig zijn.
Een voorlopige ruimtelijke opstelling kan bijvoorbeeld voldoende aannemelijk zijn, terwijl de sterkte van een fundatie of de beschikbare koelcapaciteit nog niet definitief is aangetoond. De technische haalbaarheid blijft dan afhankelijk van de uitkomsten van deze openstaande controles. Ook moet tijdig worden vastgesteld welke scheepsspecifieke tekeningen, berekeningen en goedkeuringen nodig zijn. Door de classificatiemaatschappij en waar relevant de vlagstaat in een passend stadium bij de voorgestelde wijzigingen te betrekken, kan worden voorkomen dat een ver uitgewerkt installatieconcept later ingrijpend moet worden aangepast.
Het resultaat van de eerste beoordeling is daarom nog geen volledige uitvoeringsengineering, maar een onderbouwd retrofitconcept. Dit laat zien waar de installatie kan worden geplaatst, hoe de belangrijkste aansluitingen kunnen worden gerealiseerd en welke technische voorwaarden nog moeten worden bevestigd.
Wanneer is een WHRS-retrofit technisch haalbaar?
Een restwarmte-terugwininstallatie is technisch haalbaar voor retrofit wanneer de gekozen configuratie binnen het bestaande schip kan worden ondergebracht en de noodzakelijke aansluitingen zonder onaanvaardbare gevolgen voor de oorspronkelijke scheepsfuncties kunnen worden gerealiseerd. Afhankelijk van de beschikbare ruimte en de benodigde aanpassingen kan de beoordeling tot verschillende uitkomsten leiden. Een installatie kan met beperkte wijzigingen inpasbaar zijn wanneer voldoende opstelruimte, geschikte warmte- en koelvoorzieningen en een uitvoerbare elektrische aansluiting aanwezig zijn. Ook de fundaties, transportmogelijkheden, onderhoudstoegang en veiligheidsvoorzieningen moeten daarbij passend kunnen worden gerealiseerd.
Bij een andere scheepsconfiguratie kunnen aanvullende technische aanpassingen noodzakelijk zijn. Een warmtewisselaar kan bijvoorbeeld een gewijzigde uitlaatgasroute vragen, terwijl de ORC-module op een andere locatie moet worden geplaatst om voldoende onderhoudstoegang te behouden. Ook aanvullende koelcapaciteit, nieuwe pompen, constructieve versterkingen of wijzigingen aan het boordnet kunnen onderdeel worden van de retrofit. Zulke aanpassingen betekenen niet automatisch dat de installatie technisch ongeschikt is. Bepalend is of deze wijzigingen binnen de scheepsconstructie en de toepasselijke bedrijfsgrenzen verantwoord kunnen worden uitgevoerd.
Anders ligt het wanneer een noodzakelijke technische voorwaarde niet haalbaar blijkt. Wanneer geen geschikte positie voor de uitlaatgaswarmtewisselaar kan worden gevonden zonder de toegestane motorcondities te overschrijden, kan de onderzochte uitlaatgasconfiguratie ongeschikt zijn. Hetzelfde geldt wanneer de vereiste koelcapaciteit niet verantwoord kan worden gerealiseerd, de apparatuur de installatielocatie niet kan bereiken of noodzakelijke veiligheidsvoorzieningen niet binnen de bestaande scheepsindeling kunnen worden ondergebracht.
Ook constructieve en scheepsbrede beperkingen kunnen een bepaalde uitvoering uitsluiten. Een module kan bijvoorbeeld plaatselijk voldoende worden ondersteund, terwijl de totale toegevoegde massa of de ligging van het zwaartepunt onaanvaardbare gevolgen voor het schip heeft die niet met passende aanpassingen kunnen worden opgelost. Daarom moet de beoordeling steeds de volledige installatie omvatten. Een ORC-module die in de machinekamer past, is geen geschikte retrofit wanneer de noodzakelijke warmtewisselaar, condensor of elektrische aansluiting niet verantwoord kan worden geïntegreerd.
Wanneer een bepaalde configuratie niet geschikt blijkt, kan een andere opstelling of uitvoering alsnog mogelijkheden bieden. Een aangepaste moduleopbouw kan bijvoorbeeld het transport vereenvoudigen, terwijl een andere leidingroute of warmtebronaansluiting bepaalde fysieke beperkingen kan verminderen. Een aanpassing die één probleem oplost, moet echter opnieuw worden beoordeeld op de gevolgen voor andere scheepssystemen. Meer ruimte rond de hoofdmodule mag bijvoorbeeld niet leiden tot onaanvaardbare drukverliezen of het verlies van noodzakelijke onderhoudstoegang op een andere locatie.
Voor een bestaand schip moet daarom duidelijk worden welke technische voorwaarden al voldoende zijn onderbouwd en welke nog afhankelijk zijn van aanvullende inspectie, engineering of goedkeuring. Een voorlopig haalbaar installatieconcept is bovendien niet automatisch gereed voor uitvoering. De definitieve configuratie moet voldoen aan de toepasselijke eisen van de motorfabrikant, classificatiemaatschappij, vlagstaat en overige betrokken partijen.
Ook moet technische inpasbaarheid worden onderscheiden van de energetische en economische aantrekkelijkheid. Een WHRS kan verantwoord in het schip worden geïntegreerd, terwijl het beschikbare warmteaanbod, de jaarlijkse elektriciteitsproductie of de investeringskosten afzonderlijk aanleiding geven om de toepassing niet verder uit te werken. De technische retrofitbeoordeling moet daarom eerst vaststellen of de installatie fysiek, thermisch, hydraulisch, elektrisch en veilig kan worden geïntegreerd. Vervolgens wordt bepaald welke aanpassingen daarvoor nodig zijn en of de uitvoerbaarheid voldoende kan worden aangetoond.
Pas wanneer deze voorwaarden in samenhang zijn onderbouwd, kan de gekozen WHRS-configuratie als technisch kansrijke retrofitoptie worden beschouwd. Daarmee ontstaat een betrouwbare basis voor verdere engineering, scheepsspecifieke goedkeuring en de uiteindelijke beoordeling van de nuttige energieopbrengst.
Dit artikel binnen de reeks
Een WHRS kan voldoende restwarmte benutten en toch ongeschikt blijken voor retrofit wanneer ruimte, aansluitingen of veiligheidsvoorzieningen tekortschieten. De technisch realiseerbare configuratie bepaalt mede welke prestaties bij een WHRS-prestatiegarantie kunnen worden vastgelegd. Waar een bestaand schip beperkingen oplegt aan de inbouw, kunnen bij de voorbereiding van restwarmte-terugwinning in het nieuwbouwontwerp noodzakelijke voorzieningen eerder worden geïntegreerd. Beide situaties vallen binnen de inbouw, het onderhoud en de regelgeving voor WHRS-installaties.