Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Hoe veranderen andere energiebesparende maatregelen de beschikbare restwarmte voor een WHRS?

Andere energiebesparende maatregelen kunnen de beschikbare restwarmte voor een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) verminderen, de verdeling over verschillende warmtebronnen veranderen of juist meer bestaande restwarmte vrijmaken voor aanvullende benutting. Maatregelen die het benodigde voortstuwingsvermogen of de elektrische vraag verlagen, beïnvloeden de belasting en inzet van de aanwezige motoren. Daardoor kunnen ook de temperatuur, hoeveelheid en beschikbaarheid van uitlaatgaswarmte en koelwaterwarmte veranderen.

Bij thermische energiebesparing kan het effect anders zijn. Wanneer bestaande warmteverbruikers minder motorwarmte nodig hebben, kan een groter gedeelte van die warmte beschikbaar komen voor een WHRS. De motor produceert dan niet meer restwarmte, maar de verdeling van de al aanwezige warmte verandert.

Hoe groot deze veranderingen zijn, valt niet rechtstreeks uit het percentage brandstofbesparing af te leiden. Het motorrendement en de verdeling van de warmte hangen mede af van het werkpunt, de motoruitvoering en de regeling. Ook het aantal bedrijfsuren bepaalt hoeveel warmte-energie gedurende een reis of een heel jaar beschikbaar komt. Voor de selectie of herbeoordeling van een WHRS is daarom vooral van belang hoeveel bruikbare warmte overblijft nadat de relevante energiebesparende maatregelen zijn uitgevoerd.

Waarom verandert energiebesparing ook de warmteafvoer van scheepsmotoren?

Een verbrandingsmotor zet een gedeelte van de toegevoerde brandstofenergie om in nuttig mechanisch vermogen. De overige energie wordt onder meer afgevoerd via de uitlaatgassen, het koelwatersysteem en andere warmteverliezen. Een WHRS kan een deel van deze warmtestromen benutten, mits de temperaturen, debieten en technische bedrijfsgrenzen daarvoor geschikt zijn. Wanneer een schip minder mechanisch vermogen nodig heeft, kan de motor onder verder vergelijkbare omstandigheden bij een lagere belasting draaien. Daardoor verandert het brandstofverbruik en neemt doorgaans ook de totale hoeveelheid warmte af die tijdens het motorbedrijf vrijkomt. Hoe groot die afname is, hangt echter af van de motor en het nieuwe werkpunt.

De warmteafgifte hoeft namelijk niet in dezelfde verhouding te dalen als het brandstofverbruik. Het motorrendement kan met de belasting veranderen, evenals de verdeling van de energie over mechanisch vermogen, uitlaatgassen en koelwater. Bij een lagere motorbelasting kan bijvoorbeeld het uitlaatgasmassadebiet afnemen, terwijl de uitlaatgastemperatuur een ander verloop volgt. Afhankelijk van het motortype en de regeling kan deze temperatuur bij bepaalde deellastcondities relatief hoog blijven of anders veranderen dan op basis van de vermogensafname zou worden verwacht. Ook de turbocompressorconfiguratie, het toerental en de gebruikte brandstof kunnen daarop van invloed zijn.

De warmteafvoer via het koelwater reageert evenmin bij iedere motor op dezelfde manier. De temperatuurregeling houdt bepaalde koelwatertemperaturen binnen voorgeschreven grenzen. Wanneer de motor minder warmte produceert, kan dat vooral merkbaar zijn aan de hoeveelheid warmte die via de oorspronkelijke koelers wordt afgevoerd en aan de werking van thermostatische kleppen of bypassvoorzieningen. Voor een WHRS kunnen veranderingen in de motorbelasting dus verschillende gevolgen hebben voor de afzonderlijke warmtebronnen. Bij uitlaatgaswarmte zijn vooral het massadebiet, de temperatuur en de toegestane afkoeling belangrijk. Bij motorkoelwater moeten daarnaast de voorgeschreven motortemperaturen, de watercirculatie en de bestaande temperatuurregeling behouden blijven.

Alleen weten hoeveel minder brandstof de motor gebruikt, is daarom onvoldoende om het resterende warmteaanbod te bepalen. Daarvoor zijn de uitlaatgas- en koelwatergegevens bij de nieuwe motorbelasting nodig. Bovendien moet onderscheid worden gemaakt tussen het beschikbare thermische vermogen en de hoeveelheid warmte-energie die gedurende een bedrijfsperiode kan worden benut. Een motor kan na een energiebesparende maatregel minder warmte per uur afgeven, terwijl ook het aantal bedrijfsuren of de verdeling van de motorbelasting verandert. De gevolgen voor het WHRS worden daarom bepaald door de werkelijke motorcondities en bedrijfsduur na de maatregel, niet uitsluitend door de verwachte brandstofbesparing.

Hoe beïnvloeden romp- en voortstuwingsverbeteringen de beschikbare restwarmte?

Maatregelen die de scheepsweerstand verminderen of het rendement van de voortstuwing verbeteren, kunnen het benodigde voortstuwingsvermogen verlagen. Wanneer het schip onder vergelijkbare omstandigheden dezelfde snelheid blijft varen, kan de voortstuwingsmotor daardoor minder vermogen hoeven te leveren. Voorbeelden zijn het schoonhouden van de romp, geschikte antifoulingcoatings, schroefoptimalisatie en Energy Saving Devices (ESDs) die de stroming rond de schroef of het roer verbeteren. Ook luchtlubricatie kan onder geschikte omstandigheden de wrijvingsweerstand van de romp verminderen.

De invloed van deze verbeteringen op de restwarmte ontstaat in beginsel doordat het motorbedrijf verandert. Wanneer voor dezelfde vaarsnelheid minder schachtvermogen nodig is, kan de motor bij een lagere belasting functioneren. Daardoor kunnen zowel het brandstofverbruik als de warmteafgifte via de uitlaatgassen en het koelwater veranderen. Voor een WHRS die uitlaatgaswarmte benut, zijn vooral de gastemperatuur en het massadebiet na de voortstuwingsverbetering van belang. Een lager gasdebiet kan de hoeveelheid beschikbare warmte beperken, maar de temperatuur hoeft niet in dezelfde verhouding te dalen. De nieuwe warmtebeschikbaarheid kan daarom niet worden bepaald door het oorspronkelijke uitlaatgasvermogen eenvoudig met hetzelfde percentage te verminderen als de verwachte besparing op het voortstuwingsvermogen.

Ook bij motorkoelwater moet rekening worden gehouden met het nieuwe werkpunt. De motor kan minder warmte afgeven, terwijl de bestaande temperatuurregeling blijft bepalen hoeveel daarvan verantwoord aan een aanvullende installatie kan worden overgedragen. Daarnaast maakt het verschil hoe de voortstuwingsverbetering wordt gerealiseerd. Een aangepaste schroef kan niet alleen het benodigde asvermogen veranderen, maar ook het toerental en de belasting waarbij de motor functioneert. Bij een verstelbare schroef kan de verhouding tussen toerental, spoed en belasting anders worden gekozen dan bij een vaste schroef. Voor de warmteberekening zijn daarom zowel de vermogensverandering als het bijbehorende toerental en de motorconfiguratie van belang.

Bij luchtlubricatie komt daar een aanvullende afweging bij. De lagere rompweerstand kan de belasting van de voortstuwingsmotor verminderen, terwijl de luchtlubricatie-installatie zelf elektriciteit nodig kan hebben voor compressoren of andere luchttoevoervoorzieningen. Wanneer hulpmotoren deze elektriciteit leveren, kan hun belasting en restwarmteproductie juist veranderen. De totale invloed op het beschikbare WHRS-warmteaanbod hangt dan zowel af van de gewijzigde voortstuwingsbelasting als van het aanvullende elektrische verbruik. Alleen de vermindering van het schachtvermogen geeft in dat geval geen volledig beeld.

Ook de manier waarop de verbeterde voortstuwingsprestatie wordt benut, is bepalend. Wanneer de scheepseigenaar dezelfde snelheid met minder motorvermogen aanhoudt, kan het beschikbare warmteaanbod afnemen. Wordt de verbetering gebruikt om sneller te varen, dan hoeft de motorbelasting niet in dezelfde mate te dalen. Een voortstuwingsverbetering kan dus de energie-efficiëntie van het schip verhogen terwijl er minder warmte voor een WHRS overblijft. Dat is geen tegenstrijdigheid: de primaire maatregel vermindert het benodigde voortstuwingsvermogen, terwijl het WHRS slechts een gedeelte van de resterende motorwarmte kan benutten.

Waarom kan windondersteunde voortstuwing het WHRS-warmteaanbod sterker laten variëren?

Windondersteunde voortstuwing kan een gedeelte van de benodigde voortstuwingskracht leveren. Onder geschikte wind- en vaaromstandigheden hoeft de hoofdmotor daardoor mogelijk minder mechanisch vermogen via de schroef te leveren. Hoeveel windondersteuning beschikbaar is, verandert echter gedurende de reis. De windrichting, windsnelheid, koers, vaarsnelheid en regeling van het windondersteunende systeem bepalen samen de bijdrage aan de voortstuwing. De motorbelasting kan daardoor veranderen, ook wanneer de gewenste vaarsnelheid gelijk blijft.

Met die veranderende motorbelasting kunnen ook het uitlaatgasmassadebiet, de uitlaatgastemperatuur en de warmteafvoer via het koelwater verschuiven. Bij gunstige windomstandigheden kan minder motorvermogen nodig zijn en kan het beschikbare warmteaanbod afnemen. Wanneer de windondersteuning later kleiner wordt, moet de hoofdmotor mogelijk weer meer vermogen leveren, met een bijbehorende verandering van de warmtestromen. Een WHRS die warmte uit de hoofdmotor benut, moet daarom passen bij de motorbelastingen die met en zonder windondersteuning optreden. Een installatie die bij de gebruikelijke belasting voldoende warmte ontvangt, kan tijdens sterke windondersteuning minder thermisch vermogen of warmte op een ander temperatuurniveau beschikbaar krijgen.

Vooral wanneer het warmteaanbod tijdelijk onder de minimale bedrijfsvoorwaarden van het WHRS komt, kan de elektriciteitsproductie worden beperkt of onderbroken. Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) hangt dit onder meer af van de vereiste brontemperatuur, het toegestane werkgebied van het kringproces en de regelmogelijkheden van de installatie. De elektriciteitsproductie hoeft overigens niet onmiddellijk in dezelfde mate te veranderen als de motorbelasting. Warmtewisselaars en vloeistofcircuits bevatten thermische energie, waardoor het WHRS met enige vertraging op veranderingen in de warmteaanvoer kan reageren. Deze thermische massa kan kortdurende verschillen gedeeltelijk opvangen, maar levert geen blijvende warmte wanneer de motor gedurende langere tijd minder warmte afgeeft.

Ook het eigen energieverbruik van het windondersteunende systeem speelt mee. Bepaalde oplossingen, zoals rotorzeilen en zuigzeilen, gebruiken elektrische aandrijving of ventilatoren. Deze apparatuur kan de elektrische vraag aan boord verhogen en daarmee de belasting van de hulpmotoren beïnvloeden. De gevolgen voor het WHRS hangen daardoor niet uitsluitend af van de lagere hoofdmotorbelasting. Ook de inzet en warmteafgifte van hulpmotoren kunnen veranderen wanneer de windondersteuning aanvullende elektriciteit nodig heeft.

Toch kan de combinatie van windondersteuning en restwarmte-terugwinning gunstig blijven voor het totale energieverbruik van het schip. Een lagere WHRS-opbrengst tijdens bepaalde windcondities betekent niet dat de gezamenlijke brandstofbesparing afneemt. De rechtstreeks vermeden voortstuwingsenergie kan immers groter zijn dan de vermindering van de elektriciteitsproductie uit restwarmte. Voor een betrouwbare beoordeling is daarom meer nodig dan een gemiddelde vermogensreductie door windondersteuning. De verdeling van de motorbelasting over verschillende wind- en vaaromstandigheden bepaalt hoeveel warmte beschikbaar blijft en gedurende welke perioden het WHRS deze daadwerkelijk kan benutten.

Hoe veranderen vaarsnelheid, routeplanning en motoroptimalisatie het warmteaanbod?

Niet iedere energiebesparende maatregel verandert het warmteaanbod op dezelfde manier. Het verbeteren van het voortstuwingsrendement bij een gelijkblijvende vaarsnelheid heeft bijvoorbeeld een andere operationele uitwerking dan het bewust verminderen van de vaarsnelheid. Wanneer een schip onder vergelijkbare omstandigheden langzamer vaart, neemt het benodigde voortstuwingsvermogen doorgaans af. De motor kan daardoor bij een lagere belasting functioneren, met andere uitlaatgas- en koelwatercondities tot gevolg.

Tegelijkertijd kan de reis langer duren wanneer dezelfde afstand met een lagere snelheid wordt afgelegd. De motor levert dan mogelijk minder restwarmte per uur, maar blijft gedurende een langere periode in bedrijf. Of over de volledige reis meer of minder warmte beschikbaar komt, kan daarom niet uitsluitend uit de lagere motorbelasting worden afgeleid. De hoeveelheid bruikbare warmte-energie hangt af van het thermische vermogen bij de nieuwe belasting en het aantal uren waarin deze warmte kan worden benut. Bovendien kan bij langdurige lage belasting de temperatuur of het debiet onvoldoende worden voor de gekozen terugwinningsinstallatie.

Een lagere motorbelasting kan dus niet worden beoordeeld door uitsluitend de oorspronkelijke WHRS-opbrengst per uur over een langere reisduur te verdelen. Zowel de warmteafgifte van de motor als de prestaties van het WHRS moeten voor de nieuwe bedrijfsomstandigheden worden vastgesteld. Ook routeplanning en weersafhankelijke snelheidsaanpassingen kunnen het belastingverloop veranderen. Wanneer een schip minder vaak onder ongunstige weersomstandigheden vaart, kan het benodigde voortstuwingsvermogen dalen. Een andere route of aangepaste aankomstplanning kan echter ook perioden met een hogere of lagere motorbelasting veroorzaken.

Voor een WHRS is daarom vooral het resulterende belastingprofiel van belang. De gemiddelde vaarsnelheid of totale brandstofbesparing laat niet zien welke uitlaatgas- en koelwatercondities tijdens de afzonderlijke reisperioden beschikbaar zijn. Naast veranderingen in het vaarprofiel kunnen maatregelen aan de motor zelf de warmteverdeling beïnvloeden. Bij motoroptimalisatie, een aangepaste regeling of vervanging door een andere motor kan de verhouding tussen nuttig mechanisch vermogen en afgevoerde warmte veranderen.

Zelfs wanneer het gevraagde schachtvermogen gelijk blijft, hoeven de uitlaatgas- en koelwatercondities niet hetzelfde te zijn. Een motor met een hoger rendement kan minder brandstof nodig hebben, terwijl de resterende warmte anders wordt verdeeld over de uitlaatgassen, koeling en overige verliezen. Bij ingrijpende wijzigingen aan de motorinstallatie moeten de eigenschappen van de warmtebronnen daarom opnieuw worden vastgesteld. De eerdere motorbelasting en het oorspronkelijke brandstofverbruik bieden dan onvoldoende zekerheid over de toekomstige WHRS-opbrengst.

Hoe beïnvloedt elektrische energiebesparing de restwarmte van hulpmotoren?

Een lagere elektrische energiebehoefte kan de belasting en inzet van de hulpmotoren veranderen. Daardoor kan ook de hoeveelheid restwarmte afnemen die deze motoren aan een WHRS kunnen leveren, of kan het warmteaanbod anders over de installatie worden verdeeld. Maatregelen zoals efficiëntere verlichting, toerengeregelde pompen, aangepaste ventilatie en optimalisatie van elektrische hulpinstallaties kunnen de elektriciteitsvraag aan boord verminderen. Wanneer dieselgeneratorsets deze elektriciteit opwekken, kunnen de draaiende hulpmotoren daardoor minder vermogen hoeven te leveren. Hun brandstofverbruik en de beschikbare uitlaatgas- en koelwaterwarmte kunnen dan veranderen.

Bij een voldoende grote vermindering van de elektrische vraag kan ook een andere motorcombinatie mogelijk worden. Wanneer een hulpmotor wordt uitgeschakeld, valt de voortdurende restwarmte van die motor weg. De overblijvende motoren kunnen tegelijkertijd zwaarder worden belast, waardoor hun warmteafgifte verandert. Voor een WHRS die warmte uit meerdere hulpmotoren ontvangt, kan dit de gezamenlijke warmteaanvoer aanzienlijk veranderen. De beschikbare warmte kan sterker geconcentreerd raken bij één draaiende motor, terwijl andere warmtebronnen geheel wegvallen.

Of dat gunstig of ongunstig is voor de warmteterugwinning, hangt af van de nieuwe motorbelastingen, temperaturen en de manier waarop de afzonderlijke warmtebronnen op het WHRS zijn aangesloten. Minder draaiende motoren betekenen niet automatisch dat de totale bruikbare warmte in dezelfde verhouding afneemt. Ook batterijopslag en hybride energiebeheer kunnen de inzet van hulpmotoren beïnvloeden. Een batterij kan tijdelijk elektrisch vermogen leveren of opnemen. Daardoor kunnen generatorsets anders worden belast of gedurende bepaalde perioden buiten bedrijf blijven.

Batterijopslag vermindert echter niet vanzelf het totale energieverbruik. De gevolgen voor de beschikbare motorwarmte hangen af van de manier waarop de batterij wordt geladen en ontladen en van de gekozen bedrijfsstrategie. Wanneer het schip walstroom gebruikt en de hulpmotoren daardoor worden uitgeschakeld, verdwijnt tijdens die periode hun warmteproductie. Een WHRS die uitsluitend restwarmte van deze motoren benut, kan dan niet op dezelfde manier blijven functioneren.

Voor een WHRS die voornamelijk warmte uit de voortstuwingsmotor ontvangt, kan de invloed van elektrische energiebesparing anders zijn. Wanneer de voortstuwingsmotor onafhankelijk van de hulpmotoren wordt belast, hoeft een lagere elektrische vraag de warmteafgifte van deze motor niet rechtstreeks te veranderen. Elektrische energiebesparing kan daarnaast beïnvloeden hoeveel WHRS-elektriciteit het schip nog nuttig kan gebruiken. Wanneer het elektriciteitsverbruik sterk afneemt, kan minder ruimte overblijven om met de WHRS bestaande generatorproductie te vervangen. Het beschikbare thermische vermogen kan dan onveranderd blijven, terwijl de hoeveelheid nuttig inzetbare WHRS-elektriciteit afneemt.

Voor de beoordeling moeten daarom twee effecten worden onderscheiden. Eerst moet duidelijk zijn hoe de lagere elektrische vraag de belasting en warmteafgifte van de motoren verandert. Vervolgens wordt vastgesteld hoeveel elektriciteit uit de resterende warmte onder de nieuwe omstandigheden nog daadwerkelijk nuttig kan worden gebruikt.

Kan thermische energiebesparing juist meer restwarmte beschikbaar maken?

Energiebesparing hoeft niet altijd tot minder beschikbare warmte voor een WHRS te leiden. Wanneer een deel van de motorwarmte al wordt gebruikt voor verwarming of andere thermische toepassingen, kan een lagere warmtevraag juist meer warmte vrijmaken voor aanvullende terugwinning. Aan boord kan restwarmte bijvoorbeeld worden benut voor warmwatervoorziening, brandstofbehandeling of andere thermische verbruikers. Welke toepassingen aanwezig zijn, hangt af van de scheepsinstallatie en de bedrijfsvoering.

Wanneer een bestaande verbruiker minder warmte nodig heeft en de motor onder vergelijkbare omstandigheden blijft functioneren, kan een deel van de eerder gebruikte restwarmte beschikbaar komen voor een andere toepassing. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer de warmteverliezen van leidingen of verwarmde ruimten worden verminderd. De benodigde warmteaanvoer neemt dan af, terwijl de motor nog steeds dezelfde hoeveelheid warmte kan afgeven. Voor een WHRS kan hierdoor meer warmte beschikbaar komen voor elektriciteitsproductie of een andere aanvullende toepassing. De motor produceert daarbij niet noodzakelijk meer restwarmte. Het verschil zit in de verdeling van de bestaande warmte over de verschillende verbruikers.

Niet iedere thermische besparing heeft echter dit effect. Wanneer een verwarmingsinstallatie uitsluitend door een afzonderlijke brandstofgestookte ketel wordt gevoed, vermindert een lagere warmtevraag in eerste instantie het benodigde ketelvermogen en het bijbehorende brandstofverbruik. Daardoor komt niet vanzelf meer restwarmte uit een scheepsmotor beschikbaar. Het maakt dus verschil of de verminderde warmtevraag oorspronkelijk werd gedekt met motorrestwarmte of met een andere energiebron. Alleen wanneer eerder motorwarmte werd gebruikt, kan de vermindering rechtstreeks meer ruimte bieden binnen het bestaande warmteaanbod van de motor.

Ook de plaats en het temperatuurniveau van de vrijgekomen warmte moeten worden beoordeeld. Wanneer een bestaande verbruiker warmte aan een circuit onttrekt, kan het medium daarna een lagere temperatuur hebben. Minder warmteafname kan de resterende temperatuur veranderen, maar maakt de vrijgekomen warmte niet automatisch geschikt voor elektriciteitsproductie. Voor een ORC moet voldoende warmte op een passend temperatuurniveau beschikbaar zijn. Tegelijk moeten de oorspronkelijke functies van andere thermische verbruikers behouden blijven.

Bovendien verandert de warmtevraag tijdens de exploitatie. Een verwarmingsinstallatie kan gedurende bepaalde perioden weinig warmte nodig hebben, terwijl onder andere omstandigheden vrijwel de volledige oorspronkelijke warmtebehoefte blijft bestaan. De aanvullende warmtebeschikbaarheid moet daarom worden vastgesteld voor de perioden waarin de motorwarmte en de gewijzigde warmtevraag daadwerkelijk samenvallen.

Ook kan een bredere energieoptimalisatie ertoe leiden dat de motor zelf minder zwaar wordt belast. In dat geval kan de totale hoeveelheid geproduceerde motorwarmte afnemen, terwijl de bestaande thermische verbruikers eveneens minder warmte nodig hebben. Hoeveel uiteindelijk voor het WHRS overblijft, hangt af van beide veranderingen. Een lagere warmtebehoefte kan dus meer bestaande restwarmte vrijmaken, terwijl een lagere motorbelasting het totale warmteaanbod kan verkleinen. De werkelijke uitkomst moet worden bepaald vanuit de warmtebalans waarin beide effecten zijn verwerkt.

Daarbij mag warmte die al nuttig werd gebruikt niet opnieuw volledig als aanvullende besparing worden meegerekend. Wanneer het WHRS warmte aan een bestaande verbruiker onttrekt, moet duidelijk zijn hoe daarna in de oorspronkelijke warmtebehoefte wordt voorzien. Thermische energiebesparing kan restwarmte-terugwinning vooral aantrekkelijker maken wanneer na de bestaande warmteafname voldoende warmte op het juiste temperatuurniveau overblijft en het WHRS deze tijdens de relevante bedrijfsperioden daadwerkelijk kan benutten.

Waarom kunnen meerdere energiebesparende maatregelen elkaar beïnvloeden?

Wanneer verschillende energiebesparende maatregelen op hetzelfde schip worden gecombineerd, kunnen de gevolgen voor het beschikbare WHRS-warmteaanbod niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld. De maatregelen kunnen namelijk dezelfde motorbelasting, energievraag of warmteverdeling beïnvloeden. Een voortstuwingsverbetering kan bijvoorbeeld het benodigde motorvermogen verminderen. Wanneer daarnaast de vaarsnelheid wordt verlaagd, verandert het motorwerkpunt opnieuw. Het WHRS ontvangt dan warmte uit een motor die onder andere omstandigheden functioneert dan vóór beide maatregelen.

Daarom mogen de afzonderlijke besparingen niet telkens op het oorspronkelijke motorbedrijf worden toegepast alsof iedere maatregel onafhankelijk werkt. Na de eerste verandering is immers ook de uitgangssituatie voor de volgende maatregel anders. Dit geldt eveneens bij combinaties van voortstuwingsverbeteringen. Wanneer een Energy Saving Device de benodigde schroefbelasting vermindert, kan een aanvullende verbetering bij een ander motorwerkpunt plaatsvinden. De gezamenlijke gevolgen voor de motorwarmte moeten daarom worden bepaald voor de uiteindelijke combinatie, in plaats van de afzonderlijke vermogensreducties eenvoudig op te tellen.

Ook elektrische energiebesparing kan het effect van andere maatregelen veranderen. Een lagere elektrische vraag kan de inzet van hulpmotoren beïnvloeden, terwijl een gelijktijdige voortstuwingsverbetering de belasting van de hoofdmotor vermindert. Daardoor kunnen zowel de totale hoeveelheid restwarmte als de verdeling over hoofd- en hulpmotoren verschuiven.

Daarbij moet rekening worden gehouden met het eigen energieverbruik van de maatregelen. Een luchtlubricatiesysteem kan de scheepsweerstand verminderen, maar tegelijkertijd elektrisch vermogen vragen voor compressoren. Een windondersteunend systeem kan een deel van het voortstuwingsvermogen leveren en, afhankelijk van de uitvoering, elektriciteit gebruiken voor de eigen werking. De hoofdmotor kan daardoor minder warmte produceren, terwijl de belasting en warmteafgifte van bepaalde hulpmotoren veranderen. Deze effecten moeten per warmtebron worden vastgesteld om het gezamenlijke warmteaanbod correct te beoordelen.

Er ontstaat nog een wisselwerking wanneer de WHRS zelf elektriciteit produceert uit warmte van generatorsets die daardoor worden ontlast. De lagere generatorbelasting kan de warmteafgifte van deze motoren veranderen. Daarmee kan ook de elektriciteitsproductie van het WHRS opnieuw verschuiven. De uiteindelijke elektrische en thermische bedrijfscondities moeten daarom met elkaar overeenkomen. Een warmteberekening mag niet blijven uitgaan van een motorbelasting die na de gezamenlijke energiebesparende maatregelen niet meer voorkomt.

Dat verschillende maatregelen elkaar beïnvloeden, betekent niet dat een WHRS ongeschikt is om ermee te combineren. Wel kan de aanvullende bijdrage van het WHRS veranderen wanneer het schip minder motorvermogen nodig heeft of de benodigde energie op een andere manier opwekt en gebruikt. Een lagere WHRS-opbrengst hoeft daarbij geen ongunstige uitkomst te zijn. Wanneer de primaire maatregelen het brandstofverbruik rechtstreeks verminderen, kan de totale energiebesparing van het schip groter worden terwijl minder restwarmte beschikbaar blijft.

Voor een betrouwbare vergelijking is daarom een duidelijk omschreven uitgangssituatie nodig. Eerst wordt vastgesteld hoe de primaire maatregelen de energievraag, motorinzet en warmteafgifte veranderen. Daarna kan worden berekend hoeveel aanvullende nuttige energie het WHRS onder die nieuwe omstandigheden nog kan leveren. Zo wordt voorkomen dat de WHRS-opbrengst wordt gebaseerd op warmte die door andere maatregelen al is verminderd. Ook kan dezelfde warmtehoeveelheid of brandstofbesparing dan niet meerdere keren aan verschillende maatregelen worden toegeschreven.

Hoe bepaalt u de bruikbare restwarmte na energiebesparende maatregelen?

Een technische beoordeling begint met de verwachte motor- en energieconfiguratie na uitvoering van de voorgenomen maatregelen. De oorspronkelijke bedrijfsgegevens vormen daarvoor een belangrijk uitgangspunt, maar beschrijven niet automatisch het toekomstige warmteaanbod. Eerst moet duidelijk zijn welke motoren onder de bestaande omstandigheden draaien, bij welke belastingen deze functioneren en welke warmtebronnen een WHRS momenteel zou kunnen benutten. Daarmee wordt de oorspronkelijke situatie vastgelegd waartegen de veranderingen kunnen worden beoordeeld.

Vervolgens wordt vastgesteld hoe de energiebesparende maatregelen de bedrijfsvoering beïnvloeden. Bij voortstuwingsverbeteringen gaat het onder meer om het verwachte asvermogen, toerental en motorwerkpunt. Bij elektrische besparing zijn de gewijzigde elektriciteitsvraag en inzet van hulpmotoren belangrijk. Bij thermische besparing moet worden onderzocht welke bestaande warmtevraag afneemt en hoe daardoor de verdeling van motorwarmte verandert.

Voor de nieuwe motorwerkpunten zijn passende gegevens nodig over de uitlaatgastemperatuur, het uitlaatgasmassadebiet en de warmteafvoer via de relevante koelwatercircuits. Deze waarden moeten betrekking hebben op dezelfde motorbelasting, brandstof en bedrijfsomstandigheden. Bij maatregelen die nog niet zijn uitgevoerd, kunnen de toekomstige warmtebronnen mogelijk niet rechtstreeks worden gemeten. Fabrikantgegevens en technische berekeningen kunnen dan als uitgangspunt dienen. Daarbij moet wel duidelijk blijven welke waarden op metingen zijn gebaseerd en welke uit aannames of berekeningen volgen.

Ook de verwachte prestatieverbetering kan onzeker zijn. Een schroefoptimalisatie, rompreiniging of windondersteunend systeem hoeft tijdens het werkelijke scheepsbedrijf niet precies dezelfde vermogensreductie te leveren als oorspronkelijk is aangenomen. Daarom moet bij de WHRS-selectie worden beoordeeld hoe gevoelig het beschikbare warmteaanbod is voor afwijkingen in de uiteindelijke motorbelasting. Een installatie die uitsluitend bij één gunstig aangenomen bedrijfspunt goed functioneert, kan tijdens de werkelijke exploitatie aanzienlijk minder bruikbare warmte ontvangen.

Wanneer de nieuwe warmtebrongegevens voldoende bekend zijn, kan worden vastgesteld welk gedeelte technisch verantwoord kan worden benut. Daarbij blijven de oorspronkelijke motorfuncties en de toegestane bedrijfsgrenzen bepalend. Bij uitlaatgaswarmte moet rekening worden gehouden met de toegestane tegendruk, de verantwoorde afkoeling en eventuele temperatuurvoorwaarden van nabehandelingsapparatuur. Bij motorkoelwater moeten de voorgeschreven motortemperaturen, de noodzakelijke watercirculatie en de bestaande temperatuurregeling behouden blijven.

Ook de warmte die andere verbruikers al opnemen, moet in de energiebalans worden meegenomen. Zo wordt duidelijk welk gedeelte van de motorwarmte al nuttig wordt gebruikt en hoeveel na uitvoering van de energiebesparende maatregelen aanvullend beschikbaar blijft. Voor elektriciteitsproductie is het thermische vermogen alleen niet voldoende. De brontemperaturen, mogelijkheden voor warmteoverdracht, beschikbare koeling en het toegestane werkgebied van het WHRS bepalen hoeveel van de warmte daadwerkelijk in nuttig elektrisch vermogen kan worden omgezet.

De berekende warmtestromen moeten vervolgens worden gekoppeld aan het verwachte vaar- en werkprofiel. Daarbij moet duidelijk zijn welke energiebesparende maatregelen tijdens de verschillende bedrijfsperioden actief zijn en welke motorbelastingen, temperaturen en debieten werkelijk gelijktijdig voorkomen. Bij windondersteunde voortstuwing kan het bijvoorbeeld nodig zijn om bedrijfsperioden met veel, weinig en geen bruikbare windondersteuning afzonderlijk te beoordelen. Bij elektrische energiebesparing kan het verschil tussen één of meerdere draaiende generatorsets belangrijk zijn. Wanneer de vaarsnelheid wordt verlaagd, moet ook rekening worden gehouden met de veranderde reisduur.

Een analyse die uitsluitend uitgaat van nominale motorbelasting biedt daarom onvoldoende inzicht wanneer de maatregelen juist bedoeld zijn om gedurende lange perioden met minder vermogen te varen. De jaarlijks beschikbare warmte-energie wordt vervolgens bepaald uit de bruikbare warmtestromen en het aantal bedrijfsuren waarin deze daadwerkelijk optreden. Bij de herbeoordeling van een bestaande WHRS moeten ook de minimale warmte-invoer, het regelbereik en de mogelijkheden om bij lagere of wisselende belasting te functioneren worden meegenomen.

Voor een volledige netto energiebeoordeling moet daarna worden vastgesteld hoeveel nuttige warmte of elektriciteit het WHRS onder de nieuwe bedrijfsomstandigheden kan leveren. Ook het eigen energieverbruik en de beschikbare elektrische of thermische afname spelen daarbij een rol. De uiteindelijke vergelijking moet onderscheid maken tussen de besparing die rechtstreeks door de primaire maatregelen ontstaat en de aanvullende besparing die het WHRS daarna nog kan realiseren. Beide bijdragen moeten binnen dezelfde scheeps- en bedrijfsgrenzen worden beoordeeld, zodat de gezamenlijke energiebesparing niet te hoog wordt ingeschat.

Wanneer moet een bestaande of geplande WHRS opnieuw worden beoordeeld?

Een restwarmte-terugwininstallatie wordt geselecteerd voor bepaalde warmtebronnen en bedrijfscondities. Wanneer energiebesparende maatregelen deze uitgangspunten veranderen, moet worden nagegaan of de oorspronkelijke WHRS-configuratie nog past bij het beschikbare warmteaanbod. Bij een geplande installatie is vooral de volgorde waarin de maatregelen worden uitgevoerd belangrijk. Wanneer eerst een WHRS wordt geselecteerd op basis van de bestaande motorbelasting en daarna een ingrijpende voortstuwingsverbetering volgt, kan minder restwarmte beschikbaar blijven dan waarop de oorspronkelijke selectie was gebaseerd.

Een installatie die voor een groter warmteaanbod is ontworpen, hoeft bij lagere motorbelasting niet dezelfde elektriciteitsproductie te leveren. Dat betekent echter niet automatisch dat een grotere WHRS technisch ongeschikt wordt. De gevolgen hangen af van het toegestane regelbereik, de minimaal benodigde warmte-invoer en de mogelijkheden om bij lagere temperaturen en debieten te functioneren. Wanneer de warmtebron gedurende lange perioden buiten het bruikbare werkgebied valt, kan het nodig zijn de installatie vaker terug te regelen of te stoppen.

Ook veranderingen in de verdeling van warmte over meerdere motoren kunnen aanleiding zijn voor een herbeoordeling. Wanneer bepaalde generatorsets minder vaak draaien of een andere motor de voortstuwing overneemt, kunnen de aangesloten warmtewisselaars en gemeenschappelijke warmtecircuits andere temperaturen en debieten ontvangen dan oorspronkelijk waren voorzien. Bij een bestaande WHRS moeten de actuele of verwachte warmtebrongegevens daarom opnieuw worden vergeleken met het toegestane werkgebied van de installatie. Daarbij gaat het niet uitsluitend om de vraag of het nominale generatorvermogen nog bereikbaar is. Vooral de prestaties tijdens de gebruikelijke bedrijfsuren bepalen hoeveel nuttige energie overblijft.

Soms kan de bestaande WHRS behouden blijven en is aanpassing van de regeling voldoende. In andere situaties kunnen wijzigingen aan warmtewisselaars, tussenkringen of de moduleconfiguratie nodig zijn. Welke oplossing technisch verantwoord is, hangt af van de oorspronkelijke ontwerpvoorwaarden en de omvang van de veranderingen. Een herbeoordeling kan ook nodig zijn wanneer thermische energiebesparing juist meer bruikbare motorwarmte vrijmaakt. De bestaande WHRS kan dan mogelijk een groter warmteaanbod ontvangen, maar alleen wanneer de beschikbare temperaturen, warmtewisselaars en het toegestane installatievermogen daarvoor geschikt zijn.

Daarnaast kan de elektrische vraag een nieuwe beperking vormen. Wanneer andere maatregelen het elektriciteitsverbruik van het schip sterk verminderen, kan minder ruimte overblijven om WHRS-elektriciteit nuttig te gebruiken. Een technisch geschikte warmtebron garandeert dan niet dezelfde jaarlijkse energiebesparing. Bij maatregelen die nog moeten worden uitgevoerd, verdient het daarom de voorkeur de toekomstige warmte- en energiebalans te beoordelen voordat de WHRS definitief wordt geselecteerd. Bij een reeds geïnstalleerde WHRS kan een herbeoordeling nodig zijn wanneer de motorbelasting, warmteafname of elektrische vraag wezenlijk afwijkt van de oorspronkelijke ontwerpuitgangspunten.

Welke aanpassing uiteindelijk nodig is, volgt uit de nieuwe bedrijfsomstandigheden en de werkelijke mogelijkheden van de bestaande of geplande installatie. Daarbij mag niet vooraf worden aangenomen dat iedere energiebesparende maatregel de WHRS-opbrengst automatisch vermindert.

Hoe veranderen andere energiebesparende maatregelen de beschikbare restwarmte voor een WHRS?

Andere energiebesparende maatregelen veranderen de beschikbare restwarmte voor een WHRS doordat de motorbelasting, de inzet van motoren of de bestaande warmtebehoefte aan boord verandert. Afhankelijk van de maatregel kan daardoor minder warmte worden geproduceerd, kan het warmteaanbod anders over de motoren worden verdeeld of kan een groter gedeelte van de bestaande restwarmte beschikbaar komen.

Romp- en voortstuwingsverbeteringen, windondersteuning en een lagere vaarsnelheid kunnen het benodigde motorvermogen verminderen. Daardoor kunnen het uitlaatgasmassadebiet, de uitlaatgastemperatuur en de warmteafvoer via het koelwater veranderen. De bruikbare hoeveelheid warmte hoeft daarbij niet in dezelfde verhouding af te nemen als het brandstofverbruik.

Elektrische energiebesparing kan ervoor zorgen dat hulpmotoren minder zwaar worden belast of tijdens bepaalde perioden niet meer draaien. Dat verandert mogelijk zowel de beschikbare warmtebronnen als de hoeveelheid WHRS-elektriciteit die het boordnet nuttig kan opnemen. Thermische energiebesparing kan juist meer bestaande restwarmte vrijmaken wanneer verbruikers minder motorwarmte nodig hebben. De motor produceert daardoor niet automatisch meer warmte, maar een groter gedeelte van het oorspronkelijke warmteaanbod kan voor aanvullende terugwinning beschikbaar blijven.

Wanneer meerdere maatregelen worden gecombineerd, moeten de gezamenlijke gevolgen voor het motorbedrijf en de warmteverdeling worden beoordeeld. De afzonderlijke effecten mogen niet zonder meer worden opgeteld, omdat iedere maatregel de bedrijfsomstandigheden kan veranderen waaronder de andere maatregelen functioneren. Een lagere WHRS-opbrengst betekent daarbij niet automatisch dat de energieprestatie van het schip verslechtert. Een primaire maatregel kan het brandstofverbruik rechtstreeks verminderen, waardoor minder restwarmte ontstaat die nog kan worden teruggewonnen.

Voor een technisch passende WHRS is daarom de warmte doorslaggevend die na uitvoering van de relevante energiebesparende maatregelen daadwerkelijk beschikbaar en bruikbaar blijft. Door de terugwinning op deze toekomstige bedrijfsomstandigheden af te stemmen, wordt voorkomen dat een installatie wordt geselecteerd op warmte die niet meer in dezelfde hoeveelheid, op hetzelfde temperatuurniveau of gedurende dezelfde bedrijfsuren beschikbaar is.

Dit artikel binnen de reeks

Wanneer andere energiebesparende maatregelen het motorbedrijf veranderen, kan een WHRS minder bruikbare restwarmte ontvangen terwijl het schip als geheel zuiniger functioneert. Tegelijk kan een lagere elektrische vraag gevolgen hebben voor de afstemming van WHRS-elektriciteit op het boordnet. Het warmteaanbod na deze maatregelen vormt daarom een belangrijk uitgangspunt voor de dimensionering op basis van het vaar- en belastingprofiel, als onderdeel van de systeemkeuze en integratie van een WHRS.