Hoe wordt de bijdrage van restwarmte-terugwinning aan CII gevolgd in het SEEMP?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
De bijdrage van restwarmte-terugwinning aan de Carbon Intensity Indicator (CII) wordt binnen het Ship Energy Efficiency Management Plan (SEEMP) gevolgd door de werkelijk teruggewonnen energie te verbinden met het brandstofverbruik en de operationele energieprestaties van het schip. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan bijvoorbeeld warmte uit uitlaatgassen of motorkoelwater benutten om elektriciteit op te wekken. Bij toepassing van de Organic Rankine Cycle (ORC) kan deze elektriciteit de belasting van bestaande generatorsets verminderen, waardoor het brandstofverbruik kan afnemen.
De netto elektriciteitsproductie wordt echter niet als afzonderlijke aftrekpost in de jaarlijkse CII-berekening verwerkt. De bijdrage komt in beginsel tot uitdrukking in het brandstofverbruik dat volgens de toepasselijke IMO-regels wordt geregistreerd en de daaruit berekende CO2-uitstoot van het schip. Binnen het SEEMP kan worden vastgelegd hoe de WHRS wordt ingezet, welke energieprestaties worden gevolgd en hoe de resultaten worden gebruikt om de effectiviteit van de maatregel te beoordelen. Daarbij blijven de gemeten netto elektriciteitsproductie, de afzonderlijk bepaalde brandstofbesparing en de officiële jaarlijkse CII verschillende grootheden.
Voor schepen waarop SEEMP Part III van toepassing is, kan restwarmte-terugwinning onderdeel vormen van het driejarige CII-implementatieplan. De monitoring maakt dan inzichtelijk of de installatie daadwerkelijk de verwachte energiebesparing oplevert en welke bijdrage deze maatregel binnen de totale energiehuishouding van het schip kan leveren.
Hoe beïnvloedt restwarmte-terugwinning de operationele CII?
De CII beoordeelt de jaarlijkse operationele koolstofintensiteit van schepen waarop de betreffende eisen van toepassing zijn. De berekening verbindt de volgens de IMO-methodiek bepaalde CO2-uitstoot met een voorgeschreven maat voor het transportwerk over een kalenderjaar. In de gebruikelijke methode wordt de CO2-uitstoot berekend op basis van het geregistreerde brandstofverbruik en de toepasselijke CO2-conversiefactoren. Daarbij telt het brandstofverbruik van de relevante energieverbruikers aan boord mee, niet uitsluitend de brandstof die voor de voortstuwing wordt gebruikt.
Voor het transportwerk gebruikt de bestaande CII-methodiek een voorgeschreven benadering op basis van de scheepscapaciteit en de totale afgelegde afstand. Afhankelijk van het scheepstype wordt daarvoor bijvoorbeeld het draagvermogen in tonnen of de bruto-inhoud gebruikt. De wijzigingen van de CII-berekeningsrichtlijnen uit 2026 verduidelijken dat de totale afgelegde afstand betrekking heeft op de afstand die gedurende het kalenderjaar wordt afgelegd, zowel tijdens perioden waarin het schip als under way wordt geregistreerd als daarbuiten. De werkelijk vervoerde lading vormt daarmee niet automatisch de noemer van de bestaande officiële CII-berekening.
De bereikte jaarlijkse CII wordt vervolgens vergeleken met de vereiste CII en de toepasselijke beoordelingsgrenzen voor de ratings A tot en met E. De uitkomst geeft daarmee een beoordeling van de operationele koolstofintensiteit van het volledige schip volgens de voorgeschreven methode.
Restwarmte-terugwinning kan deze uitkomst beïnvloeden doordat een deel van de benodigde energie wordt geleverd uit warmte die tijdens het motorbedrijf al vrijkomt. Wanneer een ORC elektriciteit aan het boordnet levert, hoeft een bestaande generatorset mogelijk minder elektrisch vermogen te produceren. Daardoor kan het brandstofverbruik van die motor afnemen. Wanneer deze brandstofvermindering daadwerkelijk wordt gerealiseerd, kan ook de volgens de CII-methodiek berekende CO2-uitstoot lager uitvallen. Bij verder gelijkblijvende CII-gegevens kan daardoor een gunstigere bereikte jaarlijkse CII ontstaan.
Deze verwerking verschilt van de technische energie-efficiëntie-indices EEDI en EEXI. Bij die indices kan onder de toepasselijke voorwaarden een effectieve elektrische vermogensbijdrage volgens een voorgeschreven rekenmethode worden meegenomen. Voor de operationele CII wordt niet op dezelfde manier een afzonderlijke WHRS-vermogenswaarde van het resultaat afgetrokken. De mogelijke verbetering ontstaat via het werkelijke brandstofverbruik en de overige gegevens die in de jaarlijkse CII-berekening worden gebruikt.
Daarbij moet rekening worden gehouden met de brandstofverbruikskarakteristiek van de betrokken generatorsets. Een vermindering van het elektrische generatorvermogen leidt niet noodzakelijk tot een evenredige afname van het brandstofverbruik, omdat het specifieke brandstofverbruik mede afhangt van de motorbelasting. Ook de WHRS zelf kan aanvullende effecten veroorzaken. Een uitlaatgaswarmtewisselaar kan bijvoorbeeld de uitlaattegendruk beïnvloeden, terwijl pompen en andere hulpvoorzieningen elektriciteit verbruiken. Deze gevolgen kunnen de uiteindelijke netto brandstofbesparing veranderen.
De jaarlijkse CII hangt bovendien niet uitsluitend af van de aanwezigheid of prestaties van een ORC. Ook het totale brandstofverbruik van de voortstuwing, de gebruikte brandstoffen, de afgelegde afstand en eventuele toegestane correcties of reisaanpassingen beïnvloeden de berekende waarde. Een WHRS kan dus aantoonbaar brandstof helpen besparen zonder dat daarmee automatisch een bepaalde jaarlijkse CII-rating wordt bereikt. Voor de beoordeling moet de technische bijdrage van de terugwinning worden onderscheiden van de ontwikkeling van de CII van het volledige schip.
Welke plaats krijgt restwarmte-terugwinning binnen het SEEMP?
Het SEEMP is het scheepsspecifieke plan waarmee de energie-efficiëntie en operationele koolstofintensiteit worden beheerd. De verplichtingen zijn opgenomen in MARPOL Annex VI, terwijl de International Maritime Organization (IMO) aanvullende richtlijnen heeft vastgesteld voor de ontwikkeling, toepassing en beoordeling van het plan. De richtlijnbasis bestaat uit de 2024 Guidelines for the Development of a Ship Energy Efficiency Management Plan, vastgesteld met resolutie MEPC.395(82), zoals gewijzigd door MEPC.401(83) en MEPC.413(84). De geconsolideerde versie is gepubliceerd als MEPC.1/Circ.925.
Het SEEMP bestaat uit drie onderdelen met verschillende functies. Deze onderdelen hebben bovendien niet volledig hetzelfde toepassingsgebied. SEEMP Part I richt zich op het verbeteren van de energie-efficiëntie tijdens de exploitatie. Voor schepen vanaf 400 GT waarop de betreffende MARPOL-bepalingen van toepassing zijn, biedt dit onderdeel een kader voor het plannen, uitvoeren, monitoren en evalueren van energiebesparende maatregelen. Een WHRS kan daarin worden opgenomen als maatregel om de energiebehoefte van bestaande generatoren of thermische voorzieningen te verminderen. Daarbij kan worden gevolgd of de teruggewonnen energie daadwerkelijk een nuttige bijdrage levert.
SEEMP Part II beschrijft de methode waarmee de voorgeschreven brandstofverbruiksgegevens en andere relevante gegevens voor het IMO Data Collection System (DCS) worden verzameld en gerapporteerd. Dit onderdeel geldt binnen het betreffende toepassingsgebied voor schepen vanaf 5.000 GT. De DCS-gegevens vormen een belangrijke basis voor de jaarlijkse CII-berekening, maar hebben een andere functie dan de afzonderlijke technische monitoring van een ORC. De registratie van de netto ORC-elektriciteit vervangt daarom niet de voorgeschreven gegevensverzameling over het brandstofverbruik van het schip.
SEEMP Part III bevat voor de aangewezen scheepstypen vanaf 5.000 GT het plan om de vereiste operationele CII te bereiken. Daarin worden onder meer de berekeningsmethode, de vereiste CII voor de komende drie jaar, de geplande maatregelen en de procedure voor zelfevaluatie en verbetering beschreven. Niet ieder schip met een WHRS valt dus automatisch onder de operationele CII-eisen. Voor een schip waarop SEEMP Part III wel van toepassing is, kan restwarmte-terugwinning onderdeel zijn van het driejarige implementatieplan.
Daarbij is alleen vermelden dat een ORC-installatie aanwezig is onvoldoende. Van belang is welke rol de teruggewonnen elektriciteit binnen de energievoorziening speelt en hoe deze naar verwachting het brandstofverbruik en de operationele koolstofintensiteit vermindert. De technische monitoring van de WHRS kan hiervoor aanvullende informatie leveren. Daarmee kan de effectiviteit van de maatregel worden beoordeeld, terwijl de officiële jaarlijkse CII afzonderlijk wordt vastgesteld op basis van de voorgeschreven scheepsgegevens.
Hoe legt u een WHRS als CII-maatregel vast in SEEMP Part III?
Wanneer restwarmte-terugwinning onderdeel is van het CII-verbeterplan, moet duidelijk zijn welke maatregel wordt toegepast, wanneer deze beschikbaar is en hoe de verwachte bijdrage aan de energie-efficiëntie wordt beoordeeld. Een algemene vermelding dat het schip een ORC-installatie heeft, biedt daarvoor onvoldoende informatie. De aanwezigheid van de installatie zegt immers nog niet hoeveel bruikbare elektriciteit tijdens het werkelijke vaar- en belastingprofiel wordt geproduceerd.
De omschrijving begint daarom bij de warmtebronnen die voor de terugwinning worden gebruikt. Daarbij wordt aangegeven welke motoren warmte leveren en onder welke bedrijfsomstandigheden de WHRS naar verwachting kan functioneren. Vervolgens wordt beschreven hoe de teruggewonnen energie aan boord wordt benut. Bij elektriciteitsproductie kan dit betekenen dat de ORC een gedeelte van de elektrische belasting van bestaande generatorsets overneemt.
De verwachte bijdrage moet aansluiten op de perioden waarin voldoende geschikte restwarmte, koeling en elektrische afname gelijktijdig beschikbaar zijn. Een ORC die bij een bepaalde voortstuwingsbelasting voldoende elektrisch vermogen levert, hoeft tijdens manoeuvreren, havenbedrijf of langdurige deellast immers niet dezelfde productie te realiseren. Voor de technische onderbouwing kan daarom worden uitgegaan van de verwachte netto elektriciteitsproductie over een representatief bedrijfsprofiel. Daarbij moet duidelijk zijn welke hulpverbruikers al in de netto waarde zijn verwerkt.
Ook perioden met onvoldoende warmteaanbod, opstarten, onderhoud en eventuele elektrische productiebegrenzingen beïnvloeden de jaaropbrengst. De verwachte elektriciteitsproductie moet daarom worden gebaseerd op de bedrijfsuren waarin de installatie daadwerkelijk nuttige energie kan leveren. De verwachte brandstofbesparing wordt vervolgens afzonderlijk bepaald. Daarvoor moet worden vastgesteld welke bestaande generatorproductie door de WHRS-elektriciteit wordt verminderd en hoe het brandstofverbruik van de betrokken motoren onder de gewijzigde belasting verandert.
Deze brandstofanalyse vormt de verbinding tussen de technische WHRS-prestatie en de mogelijke bijdrage aan de toekomstige CII. De netto elektriciteitsproductie is daarbij een belangrijk uitgangspunt, maar niet automatisch gelijk aan een bepaalde hoeveelheid vermeden brandstof. De richtlijnen voor SEEMP Part III vragen om een scheepsspecifiek driejarig implementatieplan dat voldoende concreet, meetbaar en uitvoerbaar is. De maatregelen worden daarin verbonden met hun uitvoering, de verwachte gezamenlijke invloed op de CII, de verantwoordelijke personen en mogelijke belemmeringen.
Voor een WHRS zijn ook de beschikbaarheid van de installatie en het moment van ingebruikname van belang. Wanneer een nieuwe ORC pas gedurende een kalenderjaar operationeel wordt, mag de verwachte besparing niet zonder verdere onderbouwing worden behandeld alsof de installatie gedurende het volledige jaar elektriciteit heeft geproduceerd. Daarnaast moet duidelijk zijn wie verantwoordelijk is voor de uitvoering en monitoring. De technische bemanning kan bijvoorbeeld de bedrijfsgegevens registreren, terwijl een verantwoordelijke afdeling aan wal de resultaten gebruikt voor het energiebeheer en de SEEMP-evaluatie.
De exacte taakverdeling moet aansluiten op de bestaande organisatie en het veiligheids- en managementsysteem van het schip. Ook moet bekend zijn hoe de resultaten worden beoordeeld en welke vervolgstappen mogelijk zijn wanneer de verwachte prestaties niet worden bereikt. Mogelijke technische en operationele belemmeringen verdienen eveneens aandacht. Een structureel lagere motorbelasting kan de beschikbare restwarmte verminderen, terwijl onvoldoende koelcapaciteit, beperkte elektrische afname of tijdelijke technische stilstand de verwachte elektriciteitsproductie kan beperken.
Het implementatieplan moet daarom niet uitsluitend een besparingsverwachting vermelden. Ook de omstandigheden waarvan deze verwachting afhankelijk is, moeten voldoende duidelijk zijn om de maatregel tijdens de exploitatie te kunnen beoordelen.
Welke WHRS-prestatiegegevens zijn nodig voor monitoring?
Voor het volgen van restwarmte-terugwinning binnen het SEEMP moet duidelijk zijn hoeveel energie de installatie daadwerkelijk aan het schip levert. Bij elektriciteitsproductie met een ORC vormt de netto elektrische energie daarvoor een belangrijk uitgangspunt. De generator produceert bruto elektrisch vermogen, maar de WHRS verbruikt ook elektriciteit voor de eigen werking. Afhankelijk van de uitvoering kunnen onder meer de werkmediumpomp, tussenkringpompen, aanvullende koelvoorzieningen en elektrische omzettingsapparatuur relevant zijn.
Voor een betrouwbare netto waarde moet daarom vastliggen welke energiestromen binnen de gekozen systeemgrens vallen. Een bruto generatorvermogen zegt op zichzelf onvoldoende over de elektrische bijdrage van de complete installatie aan het schip. Wanneer een leverancier al een netto modulevermogen opgeeft, moet bekend zijn welk hulpverbruik daarin is verwerkt. Dit verbruik mag niet opnieuw worden afgetrokken, terwijl noodzakelijke aanvullende voorzieningen buiten de module wel moeten worden meegenomen.
Ook gedeelde bestaande scheepsvoorzieningen kunnen relevant zijn. Wanneer een bestaande koelwaterpomp door de WHRS meer elektriciteit gebruikt, kan die extra belasting de uiteindelijke elektrische bijdrage aan het schip verminderen. Naast het netto vermogen in kilowatt is vooral de daadwerkelijk geleverde elektrische energie in kilowattuur van belang. Deze geeft aan hoeveel elektriciteit gedurende de onderzochte periode beschikbaar is gemaakt.
Voor de jaarlijkse beoordeling worden de energiegegevens gekoppeld aan de bedrijfsuren en de perioden waarin de WHRS daadwerkelijk functioneert. Een ORC kan bij stabiel bedrijf voldoende vermogen leveren, maar over het jaar toch een beperkte bijdrage hebben wanneer de betrokken motoren weinig draaien of de installatie regelmatig buiten bedrijf is. Daarom kunnen ook opstartperioden, stilstand, onderhoud, terugregeling en andere productiebeperkingen worden geregistreerd. Deze informatie helpt om onderscheid te maken tussen onvoldoende technische prestaties en minder productie-uren als gevolg van de werkelijke bedrijfsvoering.
Ook de omstandigheden aan de warmtebron moeten voldoende bekend zijn. Bij uitlaatgaswarmte kunnen de gastemperatuur en het massadebiet veranderen met de motorbelasting. Bij terugwinning uit motorkoelwater zijn de beschikbare temperaturen, circulatie en toegestane warmteonttrekking bepalend. Wanneer een motor minder geschikte restwarmte beschikbaar stelt, kan de ORC minder elektriciteit produceren zonder dat de technische toestand is verslechterd. Een lagere productie vormt daarom niet automatisch een aanwijzing voor onderhoud of een defect.
Hetzelfde geldt voor de koude zijde. Warmer koelwater kan de condensatiecondities veranderen, waardoor minder elektrisch vermogen beschikbaar komt. Ook de beschikbare koelcapaciteit tijdens de betreffende bedrijfsstand kan de prestatie beïnvloeden. Daarnaast kan het boordnet de elektriciteitsproductie beperken. Wanneer onvoldoende elektrische afname aanwezig is of draaiende generatorsets binnen hun toegestane werkgebied moeten blijven, kan het power-managementsysteem de ORC terugregelen.
Een betrouwbaar prestatieoverzicht verbindt daarom de netto elektriciteitsproductie met de relevante motorbelasting, warmtebroncondities, koelwatertemperaturen en bedrijfsstatus. Daarmee kan worden verklaard waarom de productie tijdens verschillende bedrijfsperioden verandert. Niet iedere interne procesgrootheid hoeft afzonderlijk in SEEMP Part III te worden opgenomen. Het plan moet vooral duidelijk maken hoe de effectiviteit van de WHRS-maatregel wordt gevolgd en welke gegevens daarvoor worden gebruikt.
De gedetailleerde technische registraties kunnen onderdeel blijven van de bestaande boordbewaking of het energiebeheersysteem. Ze vormen aanvullende informatie voor de monitoring en mogen niet zonder verdere grond als afzonderlijk verplichte rapportagevelden van de officiële jaarlijkse CII worden gepresenteerd.
Hoe wordt netto WHRS-elektriciteit vertaald naar vermeden brandstofverbruik?
De netto elektriciteitsproductie van een WHRS is niet automatisch gelijk aan de hoeveelheid brandstof die het schip daardoor bespaart. Om de besparing te bepalen, moet worden vastgesteld welke bestaande energieproductie door de teruggewonnen elektriciteit wordt vervangen. Wanneer een ORC elektriciteit aan het boordnet levert, kunnen een of meer generatorsets minder elektrisch vermogen hoeven produceren. De brandstofbesparing volgt dan uit het verschil tussen het brandstofverbruik bij de oorspronkelijke generatorbelasting en dat bij de nieuwe belasting.
Daarbij moet rekening worden gehouden met de verbruikskarakteristiek van de betrokken motoren. Het brandstofverbruik van een generatorset verandert niet noodzakelijk evenredig met het geleverde elektrische vermogen. Daarom is het onvoldoende om de geregistreerde WHRS-kilowatturen zonder verdere beoordeling met één algemene vaste brandstofbesparingsfactor te vermenigvuldigen. De berekening moet aansluiten op de generatorsets en de bedrijfsomstandigheden waarin de elektriciteit daadwerkelijk wordt geleverd.
Ook de elektrische bedrijfsstrategie beïnvloedt de uitkomst. Wanneer meerdere generatorsets parallel blijven draaien, kan de WHRS-elektriciteit de afzonderlijke motorbelastingen verminderen. Bij een andere bedrijfsstrategie kan mogelijk een volledige generatorset worden uitgeschakeld. Deze situaties kunnen een verschillende brandstofbesparing opleveren. Daarbij moeten de noodzakelijke vermogensreserve en de veilige werking van het boordnet behouden blijven.
Een generatorset mag daarom niet uitsluitend worden uitgeschakeld om de berekende WHRS-besparing te vergroten wanneer de elektrische bedrijfsvoering daarvoor onvoldoende mogelijkheden biedt. De daadwerkelijke motorinzet moet passen bij de vereiste betrouwbaarheid en beschikbare reserve. Een bijzondere wisselwerking ontstaat wanneer de ORC warmte benut van dezelfde generatorsets die door de opgewekte elektriciteit worden ontlast. De lagere motorbelasting kan de uitlaatgas- en koelwaterwarmte veranderen, waardoor mogelijk ook minder warmte voor de ORC beschikbaar komt.
De elektriciteitsproductie en het brandstofverbruik moeten dan worden beoordeeld bij de motorbelasting die na inzet van de WHRS daadwerkelijk ontstaat. Een berekening die uitsluitend uitgaat van het warmteaanbod voordat de generatorsets werden ontlast, kan anders een te hoge besparingsverwachting opleveren. Ook de invloed op andere scheepssystemen kan relevant zijn. Een uitlaatgaswarmtewisselaar kan bijvoorbeeld aanvullende tegendruk veroorzaken, waardoor de motor onder bepaalde omstandigheden meer brandstof nodig heeft dan zonder de extra stromingsweerstand.
Wanneer de WHRS warmte benut die eerder al nuttig voor een andere toepassing werd gebruikt, moet bovendien worden vastgesteld hoe de oorspronkelijke warmtebehoefte daarna wordt gedekt. Als daarvoor aanvullende brandstofgestookte verwarming nodig is, kan de netto brandstofbesparing afnemen. Hetzelfde energievoordeel mag daarom niet tegelijkertijd volledig als vervanging van bestaande warmteproductie en als vervanging van elektriciteitsproductie worden meegeteld. De beschikbare warmte en de verschillende nuttige toepassingen moeten binnen één consistente energiebalans worden beoordeeld.
Ook het eigen elektrische verbruik van de WHRS moet correct zijn verwerkt. Hulpenergie die al van de bruto generatorproductie is afgetrokken om de netto elektriciteitsproductie vast te stellen, mag niet opnieuw als dezelfde verliespost worden meegerekend. Op basis van deze gegevens kan de vermeden hoeveelheid brandstof worden bepaald. Wanneer de besparing aan een bepaalde brandstofsoort wordt toegerekend, kan deze vervolgens met de toepasselijke CO2-conversiefactor worden verbonden.
De betrouwbaarheid van de uitkomst hangt echter af van de referentiesituatie zonder WHRS. Die situatie is tijdens het normale bedrijf met ingeschakelde warmteterugwinning niet altijd rechtstreeks meetbaar. Wanneer de vermeden brandstof daarom wordt bepaald met een model of vergelijking, moet duidelijk zijn welke gegevens daadwerkelijk zijn gemeten en welke resultaten uit aannames of berekeningen volgen. Zo blijft de afzonderlijke brandstofbesparing voldoende herleidbaar.
Een dergelijke analyse kan de bijdrage van de WHRS aan de energie-efficiëntie onderbouwen. De berekende besparing vormt echter geen afzonderlijke aftrekpost die automatisch op de officiële jaarlijkse CII wordt toegepast.
Hoe sluiten de WHRS-gegevens aan op het IMO DCS en de jaarlijkse CII?
De officiële jaarlijkse CII wordt bepaald uit gegevens die volgens MARPOL Annex VI en de toepasselijke IMO-richtlijnen worden verzameld en gerapporteerd. Het IMO Data Collection System vormt hiervoor een belangrijke basis en omvat onder meer het jaarlijkse brandstofverbruik, de afgelegde afstand en andere voorgeschreven scheepsgegevens. SEEMP Part II beschrijft hoe deze gegevens worden verzameld, gecontroleerd en gerapporteerd. De aanvullende WHRS-monitoring heeft een andere functie en moet daarom herkenbaar gescheiden blijven van de officiële gegevensverzameling.
De geregistreerde netto ORC-elektriciteit laat zien hoeveel energie uit restwarmte beschikbaar is gemaakt. Daarmee kan worden beoordeeld of de installatie de verwachte bijdrage levert en welke bestaande elektrische energieproductie daardoor mogelijk wordt verminderd. De officiële CII-berekening trekt deze geregistreerde kilowatturen echter niet automatisch als afzonderlijke besparing af. Wanneer de WHRS daadwerkelijk brandstof helpt besparen, werkt dit in beginsel door in het brandstofverbruik dat volgens de toepasselijke regels wordt gerapporteerd.
Daarom moeten de officiële brandstofgegevens en de aanvullende WHRS-prestatiegegevens afzonderlijk herkenbaar blijven. De elektriciteitsmetingen helpen om veranderingen in het energiegebruik te verklaren, maar vervangen niet de voorgeschreven brandstofregistratie. De gegevensverzameling binnen het IMO DCS is bovendien uitgebreid met een fijnere uitsplitsing van verschillende brandstofverbruikers en andere operationele gegevens. Daarbij kan onder meer onderscheid worden gemaakt tussen het brandstofverbruik van hoofdmotoren, hulpmotoren, ketels en overige verbruikers.
Deze uitsplitsing kan waardevol zijn voor de interne analyse, bijvoorbeeld wanneer de WHRS vooral de belasting van elektrische hulpmotoren vermindert. Zo kan worden onderzocht hoe veranderingen in de generatorinzet zich verhouden tot de geregistreerde ORC-productie. De toegepaste meet- en berekeningsmethoden moeten echter aansluiten op het dataverzamelingsplan in SEEMP Part II. Wanneer een bepaalde brandstofverbruiker niet rechtstreeks afzonderlijk kan worden gemeten, moeten de daarvoor toegestane alternatieve methoden correct worden toegepast.
De technische ORC-monitoring levert daarmee aanvullende informatie over mogelijke oorzaken van een lager brandstofverbruik. Zij vervangt niet de voorgeschreven gegevensverzameling voor het IMO DCS.
Ook de afstandsregistratie moet aansluiten op de toepasselijke CII-richtlijnen. De in mei 2026 aangenomen resolutie MEPC.412(84) verduidelijkt dat de bestaande CII-berekening gebruik blijft maken van een benadering van het transportwerk op basis van de scheepscapaciteit en de totale afgelegde afstand. Volgens de gewijzigde richtlijn omvat deze totale afstand zowel de afstand die wordt afgelegd tijdens perioden waarin het schip als under way wordt geregistreerd als de afstand die tijdens andere perioden daadwerkelijk wordt afgelegd.
Resolutie MEPC.413(84) past de SEEMP-richtlijnen aan op deze verduidelijking. De gegevensregistratie maakt daarbij onderscheid tussen de totale afstand en de afstanden die tijdens verschillende operationele statussen zijn afgelegd. Dit betekent niet dat de werkelijk vervoerde lading automatisch de bestaande officiële CII-noemer vervangt. De IMO heeft de uitgebreidere gegevens over het werkelijke transportwerk mede beschikbaar gemaakt voor verdere analyse van de CII-methodiek.
Voor de toepasselijke jaarlijkse berekening blijven de voorgeschreven capaciteitsmaat en de totale afstand bepalend, naast eventuele toegestane correcties of reisaanpassingen. Ook de gebruikte brandstoffen en bijbehorende conversiefactoren moeten volgens de geldende regels worden verwerkt. De jaarlijkse CII blijft daarmee een beoordeling van het volledige schip. De waarde wordt niet vastgesteld door uitsluitend naar de elektrische prestaties van de ORC te kijken.
De officiële CII-gegevens en de aanvullende WHRS-metingen moeten daarom voldoende op elkaar aansluiten om de energiebesparing te kunnen verklaren. Daarbij mogen de verschillende rapportagedoelen niet worden vermengd en mag een toegestane CII-correctie niet worden vervangen door een zelfgekozen aftrek voor WHRS-elektriciteit.
Hoe beoordeelt u of het WHRS werkelijk aan een betere CII bijdraagt?
Een gunstigere jaarlijkse CII na installatie van een WHRS betekent niet automatisch dat de volledige verbetering door restwarmte-terugwinning is veroorzaakt. De CII hangt immers af van het totale brandstofverbruik, de afgelegde afstand en de toepasselijke scheepsgegevens. Veranderingen in de bedrijfsvoering kunnen daardoor de jaarlijkse uitkomst beïnvloeden, ook wanneer de technische prestaties van de ORC gelijk blijven. Wanneer een schip bijvoorbeeld na installatie van de WHRS met een andere vaarsnelheid gaat varen, kan het brandstofverbruik van de voortstuwing veranderen.
Ook andere routes, weersomstandigheden, wachttijden en een gewijzigde inzet van motoren kunnen invloed hebben op de jaarlijkse energieprestaties. De ontwikkeling van de CII moet daarom worden beoordeeld in samenhang met de omstandigheden waarin het schip daadwerkelijk heeft gefunctioneerd. Daarnaast kunnen andere energiebesparende maatregelen zijn uitgevoerd. Wanneer deze gelijktijdig met de WHRS worden toegepast, mag de volledige vermindering van het brandstofverbruik niet zonder verdere onderbouwing aan de terugwinning worden toegeschreven.
Voor een afzonderlijke beoordeling wordt daarom eerst vastgesteld hoeveel netto elektriciteit de WHRS daadwerkelijk heeft geleverd en welke bestaande energieproductie hierdoor is verminderd. Vervolgens wordt onderzocht hoeveel brandstof onder voldoende vergelijkbare omstandigheden zonder deze bijdrage nodig zou zijn geweest. Daarbij moet worden voorkomen dat verschillen in elektrische belasting, motorinzet of andere operationele omstandigheden een onjuiste besparing opleveren. Een berekening op basis van de ORC-elektriciteit en de brandstofverbruikskarakteristiek van de betrokken generatorsets kan hiervoor bruikbaar zijn.
De betrouwbaarheid van deze berekening hangt af van de beschikbare meetgegevens en de mate waarin de referentiesituatie zonder WHRS voldoende kan worden vastgesteld. Wanneer die situatie niet rechtstreeks is gemeten, blijft de afzonderlijke brandstofbesparing een berekend resultaat. Dit onderscheid moet in de interne SEEMP-evaluatie zichtbaar blijven.
Ook de technische toestand van de ORC moet afzonderlijk worden beoordeeld. Een installatie die bij vergelijkbare warmtebron- en koelcondities minder elektriciteit levert dan verwacht, kan onderhoud of verdere technische controle nodig hebben. Wanneer de ORC minder elektriciteit produceert doordat de betrokken motoren minder geschikte restwarmte beschikbaar stellen, hoeft de installatie daarentegen niet technisch te zijn verslechterd. De lagere productie kan dan een normaal gevolg zijn van de gewijzigde motorbelasting.
Ook de elektrische afname kan de opbrengst beperken. Wanneer het schip tijdens bepaalde perioden onvoldoende elektriciteit nodig heeft, kan het power-managementsysteem de WHRS terugregelen. Deze oorzaken vragen om verschillende vervolgstappen binnen het SEEMP. Een technische afwijking kan aanleiding zijn voor onderhoud, terwijl een structureel veranderd vaarprofiel juist kan betekenen dat de oorspronkelijke productie- en besparingsverwachting moet worden herzien.
Ook de wisselwerking met andere energiebesparende technologieën verdient aandacht. Een verbetering van de romp of voortstuwing kan bijvoorbeeld het benodigde motorvermogen verminderen, waardoor de hoofdvoortstuwingsmotor minder restwarmte afgeeft. De WHRS kan daardoor minder elektriciteit produceren terwijl het totale brandstofverbruik van het schip toch gunstiger wordt. Een lagere ORC-opbrengst betekent in dat geval niet automatisch dat de gezamenlijke energie-efficiëntie verslechtert.
De afzonderlijke besparingsverwachtingen mogen daarom niet zonder meer worden opgeteld. Het gezamenlijke resultaat moet betrekking hebben op de werkelijke configuratie en bedrijfsvoering waarin de maatregelen samen functioneren. Zo blijft onderscheid bestaan tussen de technische bijdrage van de WHRS en de ontwikkeling van de jaarlijkse CII. Een ORC kan overeenkomstig de verwachtingen functioneren terwijl de CII door andere omstandigheden minder gunstig wordt.
Omgekeerd kan de CII verbeteren terwijl de WHRS minder elektriciteit levert dan oorspronkelijk was voorzien. De jaarlijkse CII vormt daarom op zichzelf geen voldoende maat voor de technische effectiviteit van de restwarmte-terugwininstallatie.
Hoe wordt de WHRS-bijdrage gebruikt in het driejarige CII-implementatieplan?
SEEMP Part III bevat voor de betrokken schepen een driejarig implementatieplan waarin wordt beschreven welke maatregelen worden genomen om de vereiste jaarlijkse CII te bereiken. Een WHRS kan daarin worden opgenomen wanneer de installatie naar verwachting het brandstofverbruik en de operationele koolstofintensiteit helpt verminderen. De technische onderbouwing begint bij de netto elektriciteit die de WHRS tijdens de relevante bedrijfsstanden kan leveren. Daarbij worden het beschikbare warmteaanbod, de motorbelasting, koeling en elektrische afname gezamenlijk beoordeeld.
Vervolgens wordt vastgesteld welke bestaande generatorproductie hierdoor kan worden verminderd en hoeveel brandstof onder de verwachte omstandigheden mogelijk wordt bespaard. Deze besparing kan worden gekoppeld aan de gebruikte brandstofsoorten en de bijbehorende CO2-conversiefactoren. Zo ontstaat een onderbouwde verwachting van de mogelijke bijdrage aan de operationele koolstofintensiteit. Deze bijdrage moet vervolgens worden beoordeeld in samenhang met de overige maatregelen en de verwachte exploitatie van het schip.
De vereiste CII ontwikkelt zich bovendien in de tijd. Met resolutie MEPC.400(83) zijn voor 2027 tot en met 2030 verdere reductiefactoren vastgesteld. Een WHRS die in een eerder jaar voldoende bijdroeg aan een gunstige rating, garandeert daarom niet dat dezelfde energieprestatie in latere jaren voldoende blijft.
Wanneer de installatie al aan boord aanwezig is, kunnen historische bedrijfsgegevens helpen om de toekomstige bijdrage realistischer te bepalen. De geregistreerde netto elektriciteitsproductie, bedrijfsuren, beschikbaarheid en oorzaken van productiebegrenzing maken zichtbaar wat tijdens vergelijkbare bedrijfsomstandigheden verwacht mag worden. Wanneer de WHRS nog moet worden geïnstalleerd, hangt de verwachte bijdrage onder meer af van de geplande ingebruikname en de technische prestatiegegevens waarop de berekening is gebaseerd.
Een ORC die pas gedurende het tweede jaar van de implementatieperiode wordt opgeleverd, mag bijvoorbeeld niet zonder aanvullende aannames voor de volledige driejarige periode dezelfde besparing krijgen toegerekend. De verwachte bedrijfsduur moet aansluiten op de werkelijke planning. Ook mogelijke belemmeringen moeten in het implementatieplan worden meegenomen. Een gewijzigde motorbelasting kan minder restwarmte beschikbaar stellen, terwijl onvoldoende koelcapaciteit de elektriciteitsproductie kan beperken.
Daarnaast kunnen onderhoud, storingen en beperkte elektrische afname de nuttige productie-uren verminderen. Het plan moet daarom voldoende duidelijk maken hoe met zulke beperkingen wordt omgegaan en welke gevolgen zij voor de verwachte CII-bijdrage kunnen hebben. Ook combinaties met andere energiebesparende maatregelen vragen aandacht. Een aangepaste vaarsnelheid, andere motorinzet of aanvullende technologie kan zowel het totale brandstofverbruik als de hoeveelheid beschikbare restwarmte veranderen.
De CII-verwachting moet daarom worden gebaseerd op de gezamenlijke werking van de maatregelen. Een eenvoudige optelling van afzonderlijke besparingspercentages die onder verschillende omstandigheden zijn bepaald, biedt daarvoor onvoldoende zekerheid. De monitoring gedurende het jaar maakt vervolgens zichtbaar in hoeverre de verwachte WHRS-bijdrage daadwerkelijk wordt gerealiseerd. De resultaten kunnen worden gebruikt om het implementatieplan beter te laten aansluiten op de actuele bedrijfsvoering van het schip.
Welke rol speelt WHRS-monitoring bij de jaarlijkse SEEMP-evaluatie?
Het SEEMP is bedoeld als een doorlopend instrument voor energiebeheer. Daarom wordt de werking van een maatregel niet uitsluitend bij installatie of tijdens het opstellen van het driejarige plan beoordeeld. De richtlijnen voorzien in monitoring en periodieke zelfevaluatie. Daarbij wordt onderzocht of de uitgevoerde maatregelen daadwerkelijk bijdragen aan de beoogde verbetering van de energie-efficiëntie en operationele koolstofintensiteit.
Voor restwarmte-terugwinning begint deze evaluatie bij de geregistreerde technische prestaties. Er wordt gekeken hoeveel netto elektriciteit de ORC gedurende de onderzochte periode heeft geleverd en onder welke bedrijfsomstandigheden deze elektriciteit beschikbaar was. Ook het aantal bedrijfsuren is belangrijk. Wanneer de betrokken motoren minder uren hebben gedraaid dan verwacht, kan de WHRS minder energie hebben geproduceerd zonder dat de installatie technisch slechter functioneert.
Wanneer de ORC minder elektriciteit levert dan onder de betreffende omstandigheden mocht worden verwacht, moet de oorzaak worden onderzocht. Een lager warmteaanbod kan bijvoorbeeld samenhangen met een andere motorbelasting of gewijzigde inzet van generatorsets. Ook een hogere koelwatertemperatuur kan de condensorcondities en daarmee de elektriciteitsproductie veranderen. Daarnaast kunnen onderhoud, vervuiling, storingen of elektrische productiebegrenzingen de beschikbaarheid en netto energieopbrengst beïnvloeden.
De oorzaak bepaalt welke vervolgstap zinvol is. Wanneer het beschikbare warmteaanbod structureel is afgenomen door een veranderd vaarprofiel, kan het nodig zijn de oorspronkelijke jaarverwachting te herzien. Wanneer juist technische vervuiling of een afwijkende regeling de elektriciteitsproductie beperkt, kan onderhoud of verder technisch onderzoek nodig zijn. Het doel is dan om de installatie weer binnen het verwachte werkgebied te laten functioneren.
Ook kan blijken dat de ORC voldoende elektriciteit produceert, terwijl de verwachte brandstofbesparing niet volledig wordt gerealiseerd. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer de generatorsets bij de nieuwe belasting minder gunstig functioneren dan aangenomen. Een andere mogelijkheid is dat de elektrische bedrijfsstrategie onvoldoende ruimte biedt om een draaiende generatorset uit te schakelen. De elektriciteitsproductie van de WHRS hoeft dan niet tot dezelfde brandstofbesparing te leiden als oorspronkelijk was berekend.
De SEEMP-evaluatie moet daarom verder gaan dan het vergelijken van gemeten ORC-kilowatturen met een oorspronkelijke doelwaarde. Bepalend is of de terugwinning de beoogde bijdrage levert aan de energievoorziening en het brandstofverbruik van het schip. De resultaten worden vervolgens verbonden met de ontwikkeling van de jaarlijkse CII. Daarbij moet duidelijk blijven welk deel van de beoordeling berust op gemeten energiegegevens, welke brandstofbesparing is berekend en welke operationele omstandigheden de officiële CII hebben beïnvloed.
Ook de maatregelen uit het driejarige implementatieplan worden periodiek geëvalueerd. Wanneer de verwachte resultaten niet worden bereikt, kunnen de oorspronkelijke uitgangspunten worden aangepast of kunnen aanvullende maatregelen nodig zijn. Deze zelfevaluatie hoeft niet te wachten totdat het schip een ongunstige CII-rating ontvangt. De beschikbare bedrijfsgegevens kunnen al tijdens de exploitatie worden gebruikt om de WHRS-inzet te verbeteren en de verdere energieplanning aan te passen.
Zo blijft het SEEMP gebaseerd op de werkelijke prestaties en bedrijfsomstandigheden van het schip, in plaats van uitsluitend op verwachtingen uit de oorspronkelijke ontwerp- of investeringsfase.
Wat gebeurt er wanneer de CII ondanks het WHRS onvoldoende verbetert?
Een restwarmte-terugwininstallatie kan technisch goed functioneren en brandstof helpen besparen, terwijl het schip toch een ongunstige jaarlijkse CII-rating behaalt. De operationele CII beoordeelt immers de prestaties van het volledige schip. Ook de voortstuwing, afgelegde afstand, brandstofkeuze en overige bedrijfsomstandigheden beïnvloeden de uiteindelijke waarde. Bovendien kan de vereiste CII in latere jaren strenger worden, waardoor dezelfde operationele energieprestatie tot een andere beoordeling kan leiden.
De jaarlijkse rating wordt volgens de toepasselijke IMO-methodiek vastgesteld op een schaal van A tot en met E. Wanneer een schip drie opeenvolgende jaren een D-rating ontvangt of gedurende één jaar een E-rating behaalt, moet volgens MARPOL Annex VI een plan met corrigerende maatregelen in het SEEMP worden opgenomen. Het herziene SEEMP moet vervolgens ter verificatie worden ingediend bij de administratie of een daarvoor gemachtigde organisatie. Volgens de SEEMP-richtlijnen gebeurt dit uiterlijk één maand na de rapportage van de bereikte jaarlijkse CII.
Het correctieplan moet scheepsspecifiek zijn en beschrijven welke maatregelen worden genomen om de vereiste CII te bereiken. Daarbij moeten de oorzaken van de ongunstige rating, de werking van bestaande maatregelen en de verwachte gevolgen van aanvullende acties worden beoordeeld. Ook de verantwoordelijke personen, uitvoeringstermijnen en mogelijke belemmeringen moeten voldoende duidelijk worden vastgelegd. De voorgestelde maatregelen moeten technisch en operationeel uitvoerbaar zijn.
Een WHRS kan onderdeel vormen van zo'n correctieplan, maar alleen wanneer daadwerkelijk mogelijkheden bestaan om de bijdrage verder te verbeteren. Wanneer de installatie al vrijwel alle technisch bruikbare restwarmte benut, kan niet zonder onderbouwing worden aangenomen dat een andere instelling aanzienlijk meer elektriciteit zal opleveren. Ook kan de ORC afhankelijk zijn van motorbelastingen die tijdens de exploitatie weinig voorkomen. In dat geval kan een hogere jaarlijkse productie niet eenvoudig worden bereikt door de installatie vaker in te schakelen.
De technische monitoring helpt om vast te stellen of er mogelijkheden voor verbetering bestaan. Wanneer vervuiling, storingen of onvoldoende beschikbaarheid de productie beperken, kan herstel van de oorspronkelijke prestaties een passende maatregel zijn. Wanneer de warmtebron daarentegen structureel minder energie levert, kan verdere verbetering van de ORC beperkt mogelijk zijn zonder aanvullende wijzigingen aan de installatie of bedrijfsvoering. De oorzaak van de lagere opbrengst bepaalt welke maatregelen technisch zinvol zijn.
Ook de elektrische generatorinzet kan worden onderzocht, mits de noodzakelijke reserve en veilige werking van het boordnet behouden blijven. Een andere generatorcombinatie mag niet uitsluitend worden gekozen om de berekende besparing te vergroten wanneer de bedrijfszekerheid daardoor onvoldoende blijft. Wanneer verdere WHRS-optimalisatie onvoldoende mogelijkheden biedt, moeten andere geschikte maatregelen binnen het totale scheepsenergiebeheer worden beoordeeld.
Een correctieplan mag daarom niet berusten op een aanvullende ORC-besparing die alleen onder onrealistische warmte-, koel- of bedrijfscondities haalbaar zou zijn. De maatregelen moeten aansluiten op het werkelijke gebruik van het schip. Het gaat om uitvoerbare verbeteringen waarmee de vereiste jaarlijkse CII volgens de toepasselijke regels kan worden bereikt, niet om een theoretisch hoger WHRS-vermogen zonder voldoende operationele onderbouwing.
Hoe gebruikt u de WHRS-resultaten om het SEEMP te verbeteren?
De bijdrage van restwarmte-terugwinning aan de CII wordt binnen het SEEMP gevolgd door de technische prestaties van de WHRS te verbinden met het brandstofverbruik en de ontwikkeling van de operationele koolstofintensiteit van het schip. Eerst wordt vastgesteld hoeveel netto elektriciteit de installatie tijdens de relevante bedrijfsperioden daadwerkelijk heeft geleverd. De motorbelasting, warmtebroncondities, koeling, elektrische afname en eventuele stilstand worden daarbij meegenomen om de productie correct te kunnen beoordelen.
Vervolgens wordt onderzocht welke bestaande energieproductie door deze elektriciteit is verminderd en hoeveel brandstof onder voldoende vergelijkbare omstandigheden daardoor is bespaard. Daarbij moet onderscheid blijven bestaan tussen rechtstreeks gemeten elektriciteit en een brandstofbesparing die wordt berekend op basis van motorverbruiksgegevens en een referentiesituatie zonder WHRS.
De officiële jaarlijkse CII wordt afzonderlijk bepaald volgens de toepasselijke IMO-methodiek, met de voorgeschreven brandstof- en afstandsgegevens en eventuele toegestane correcties. De geregistreerde WHRS-elektriciteit wordt dus niet als afzonderlijke aftrekpost van de CII afgetrokken.
Binnen de SEEMP-evaluatie worden de resultaten vervolgens vergeleken met de verwachtingen uit het implementatieplan. Wanneer de installatie minder elektriciteit heeft geproduceerd dan voorzien, moet worden vastgesteld of dit voortkomt uit technische beperkingen, onderhoud, elektrische productiebegrenzingen of veranderde bedrijfsomstandigheden. Ook kan blijken dat de WHRS volgens verwachting functioneert terwijl de jaarlijkse CII onvoldoende verbetert. In dat geval moet worden onderzocht welke andere factoren binnen het totale energiegebruik en de operationele inzet van het schip bepalend zijn.
De uitkomsten kunnen aanleiding geven om de inzet van de ORC te wijzigen, gericht onderhoud uit te voeren, de verwachte brandstofbesparing opnieuw te beoordelen of aanvullende maatregelen in het SEEMP op te nemen. Zo wordt restwarmte-terugwinning niet uitsluitend als geïnstalleerde technologie vermeld. Het wordt een maatregel waarvan de uitvoering, prestaties en effectiviteit gedurende de exploitatie worden gevolgd.
Het belangrijkste onderscheid blijft dat de gemeten netto ORC-productie laat zien hoeveel elektriciteit beschikbaar is gemaakt, de afzonderlijke brandstofanalyse bepaalt welke besparing daaraan kan worden toegerekend en de jaarlijkse CII de operationele koolstofintensiteit van het volledige schip beoordeelt.
Door deze gegevens afzonderlijk vast te leggen en gezamenlijk te evalueren, kan het SEEMP onderbouwd laten zien welke bijdrage restwarmte-terugwinning daadwerkelijk levert. Tegelijk wordt zichtbaar welke verdere verbeteringen technisch en operationeel zinvol zijn om de energieprestaties en de operationele koolstofintensiteit van het schip te verbeteren.
Dit artikel binnen de reeks
Waar de verwerking van WHRS-elektriciteit in EEDI- en EEXI-berekeningen uitgaat van voorgeschreven technische referentiecondities, volgt de CII de operationele koolstofintensiteit op basis van onder meer het geregistreerde brandstofverbruik. Diezelfde brandstofbesparing werkt niet automatisch op dezelfde manier door in EU ETS en FuelEU Maritime, omdat beide regelingen verschillende grootheden beoordelen. Deze verschillen in berekening, monitoring en regelgeving komen samen binnen de inbouw, het onderhoud en de regelgeving voor WHRS-installaties.