Inbouw, onderhoud en regelgeving bij restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen
Publicatiedatum:
Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) moet veilig in de technische inrichting van een schip kunnen worden ingepast en tijdens de exploitatie betrouwbaar blijven functioneren. Daarvoor zijn voldoende beschikbare restwarmte en een geschikte installatiecapaciteit niet genoeg. Ook de positie van warmtewisselaars, leidingroutes, koeling, elektrische aansluitingen, constructieve belastingen en onderhoudstoegang bepalen of een installatie verantwoord kan worden toegepast.
Bij bestaande schepen vormen de aanwezige installaties en beschikbare inbouwruimte het uitgangspunt. Bij nieuwbouw kunnen voorzieningen voor restwarmte-terugwinning al tijdens het scheepsontwerp worden meegenomen. Na ingebruikname helpen onderhoud en technische monitoring om de prestaties en beschikbaarheid te behouden. Veranderingen aan motoren of brandstoffen kunnen bovendien aanleiding geven om de geschiktheid van de installatie opnieuw te beoordelen. Voor schepen waarop internationale en Europese emissievoorschriften van toepassing zijn, moet ook worden vastgesteld hoe de WHRS-bijdrage volgens de betreffende regels wordt onderbouwd. Technische inpasbaarheid, operationele prestaties en wettelijke naleving blijven daarbij afzonderlijke beoordelingsdoelen.
Retrofit vraagt meer dan voldoende machinekamerruimte
Bij retrofit wordt een restwarmte-terugwininstallatie toegevoegd aan een schip waarvan de motor-, koelwater- en elektrische systemen al zijn ingericht. Een beschikbare opstelplaats geeft daarom slechts een eerste aanwijzing voor de mogelijkheden. De volledige installatie moet binnen de bestaande scheepsconstructie passen en veilig kunnen worden aangesloten. Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) gaat het daarbij niet alleen om de hoofdmodule. Ook warmtewisselaars, pompen, eventuele tussenkringen, condensorvoorzieningen en elektrische apparatuur moeten een geschikte plaats krijgen. Bovendien moet voldoende ruimte overblijven voor bediening, inspectie, onderhoud en het verwijderen van belangrijke componenten.
De transportroute naar de installatielocatie kan eveneens beperkingen opleveren. Een ORC-module kan op de beoogde plaats passen, terwijl bestaande machinekamerluiken, gangen of hijsvoorzieningen onvoldoende ruimte bieden om haar naar binnen te brengen. Ook het gewicht, de fundatiebelasting en de gevolgen voor het zwaartepunt van het schip moeten waar relevant worden beoordeeld.
Bij de technische inpassing van een WHRS in een bestaand schip zijn daarnaast de oorspronkelijke scheepssystemen bepalend. Een uitlaatgaswarmtewisselaar moet binnen de toegestane tegendruk en temperatuurvoorwaarden functioneren. De motorkoeling moet haar noodzakelijke watercirculatie en temperatuurregeling behouden. Tegelijk moet de ORC-condensor voldoende warmte kunnen afvoeren zonder andere koelwaterverbruikers te beperken.
Ook de elektrische aansluiting vraagt een beoordeling van het schakelbord, de beveiligingen en het power-managementsysteem. De oorspronkelijke energievoorziening moet betrouwbaar blijven wanneer de WHRS-productie verandert of onverwacht wegvalt. Afhankelijk van de scheepsconfiguratie kan een retrofit daardoor met beperkte wijzigingen mogelijk zijn, aanvullende aanpassingen vereisen of voor een bepaalde uitvoering niet haalbaar blijken. Een voorlopig passende opstelling vormt dan ook nog geen definitief goedgekeurd installatieontwerp.
Nieuwbouw biedt ruimte voor een samenhangend ontwerp
Bij nieuwbouw kunnen de warmtebronnen, machinekamerindeling en belangrijkste technische systemen al tijdens het ontwerp op elkaar worden afgestemd. De positie van warmtewisselaars en een eventuele ORC-module hoeft daardoor niet uitsluitend te worden bepaald door de ruimte die na plaatsing van de overige installaties overblijft. Voor uitlaatgaswarmte kunnen de warmtewisselaarpositie, beschikbare tegendruk en aansluitingen op het uitlaatgastraject vroeg worden beoordeeld. Ook eventuele uitlaatgasnabehandeling en bestaande warmteverbruikers moeten bij die keuze worden meegenomen. Bij motorkoelwater kunnen de benodigde aansluitpunten worden afgestemd op de oorspronkelijke pompen, koelers en temperatuurregeling.
De centrale scheepskoeling en elektrische distributie verdienen dezelfde aandacht. Een ORC-condensor kan de gezamenlijke warmteafvoer beïnvloeden, terwijl de generator geschikt moet zijn voor het boordnet en de vereiste vermogensreserve. Ook fundaties, leidingroutes, onderhoudsruimte en de mogelijkheid om apparatuur naar de installatielocatie te brengen, kunnen vanaf het begin in het ontwerp worden opgenomen. Welke voorzieningen voor restwarmte-terugwinning bij nieuwbouw in het scheepsontwerp zinvol zijn, hangt mede af van de vraag of de installatie direct wordt geplaatst of pas later mogelijk wordt toegevoegd.
Bij directe installatie kunnen de voorzieningen worden ontworpen voor de gekozen apparatuur en de bijbehorende warmte-, koel- en elektrische condities. Bij voorbereiding op toekomstige toepassing is de definitieve installatie mogelijk nog niet bekend. In dat geval kunnen gereserveerde opstelruimten, toegankelijke leidingroutes en voldoende onderbouwde aansluitmogelijkheden meer waarde hebben dan vooraf aangebrachte componenten waarvan de uiteindelijke functie nog onzeker is. Een vrijgehouden ruimte of ongebruikte aansluiting garandeert echter niet dat iedere toekomstige WHRS zonder aanvullende aanpassingen kan worden geïnstalleerd. De voorbereiding blijft gebonden aan de ontwerpgrenzen waarop zij is gebaseerd. Wanneer later een andere motor, brandstof of ORC-configuratie wordt gekozen, moeten die uitgangspunten opnieuw worden getoetst.
Veilige werking en goedkeuring blijven scheepsspecifiek
Een WHRS mag de noodzakelijke motor-, uitlaatgas-, koelwater- en elektrische functies niet onaanvaardbaar beïnvloeden. Dat geldt tijdens normale warmteterugwinning, maar ook bij opstarten, stilstand, onderhoud en relevante storingen. Wanneer de warmteonttrekking wegvalt, moet de noodzakelijke motorkoeling behouden blijven. Bij verlies van condensorcapaciteit of elektrische afname moet een ORC binnen de toegestane procesgrenzen kunnen terugregelen of stoppen. De benodigde afsluiters, regelvoorzieningen en beveiligingen moeten daarom passen bij de werkelijke aansluitingen en mogelijke storingssituaties.
Bij een ORC stelt ook het organische werkmedium voorwaarden aan de installatie. Afhankelijk van de gekozen vloeistof kunnen brandbaarheid, mogelijke schadelijke blootstelling, bedrijfsdruk en thermische stabiliteit van belang zijn. De installatieruimte moet daarom geschikt zijn voor de bijbehorende ventilatie, drukbeveiliging, eventuele lekdetectie en veilige behandeling tijdens onderhoud. Ook na elektrische uitschakeling kan een ORC nog warmte en druk bevatten. Voordat werkzaamheden plaatsvinden, moeten onderdelen daarom veilig kunnen worden geïsoleerd, afgekoeld en waar nodig drukloos gemaakt.
Welke technische documentatie, inspecties en beproevingen noodzakelijk zijn, hangt af van de gekozen configuratie en de toepasselijke eisen van de classificatiemaatschappij, vlagstaat en andere bevoegde partijen. Een productgoedkeuring voor een afzonderlijke module betekent niet dat iedere scheepsspecifieke aansluiting zonder verdere beoordeling is toegestaan. Daarbij moet onderscheid blijven bestaan tussen veilige inbedrijfstelling en verificatie van een opgegeven energieprestatie. Een installatie kan correct zijn ingebouwd en veilig functioneren zonder dat daarmee al een bepaalde netto jaaropbrengst of contractuele prestatie is aangetoond.
Onderhoud moet werkelijk prestatieverlies onderscheiden van normale variatie
Tijdens de exploitatie kunnen vervuiling, slijtage en afwijkingen in de regeling de energieopbrengst van een WHRS beïnvloeden. Bij uitlaatgaswarmtewisselaars kunnen roet en andere afzettingen de warmteoverdracht verminderen en de stromingsweerstand vergroten. Daardoor kan minder warmte worden teruggewonnen, terwijl de uitlaattegendruk juist toeneemt.
Aan de waterzijde kunnen afzettingen, corrosie en onvoldoende circulatie de warmteoverdracht beperken. Bij een ORC heeft ook de condensor veel invloed op het beschikbare elektrische vermogen. Wanneer de warmteafvoer afneemt, kunnen de condensatiecondities veranderen en kan de expansiemachine minder vermogen leveren. Daarnaast moeten het organische werkmedium, de werkmediumpomp, expansiemachine, generator, afsluiters, instrumentatie en beveiligingen passend worden gecontroleerd. Welke werkzaamheden nodig zijn, hangt af van de technische uitvoering, de gebruikte media en de bedrijfsomstandigheden.
Voor het onderhoud dat nodig is om WHRS-prestaties te behouden is het belangrijk om normale productievariatie te onderscheiden van technische achteruitgang. Een lagere generatorproductie kan bijvoorbeeld ontstaan doordat de motor minder restwarmte levert, het koelwater warmer wordt of het boordnet de productie begrenst. Uit alleen een lager elektrisch vermogen blijkt daarom niet of onderhoud nodig is. Relevante temperaturen, debieten, drukken, drukverschillen en hulpverbruiken moeten onder voldoende vergelijkbare omstandigheden worden beoordeeld. Een toenemende drukval bij vergelijkbare uitlaatgascondities kan aanleiding zijn om vervuiling te onderzoeken. Een hogere condensatiedruk kan juist vragen om controle van de condensor, koelwatercirculatie of procesregeling.
Voorgeschreven periodieke werkzaamheden worden daarom gecombineerd met conditiebewaking. Na onderhoud moet worden vastgesteld of de oorspronkelijke afwijking daadwerkelijk is verholpen. Dat de installatie opnieuw kan starten, bewijst immers niet dat ook de eerdere netto prestaties zijn hersteld. Tijdens de werkzaamheden moet bovendien de noodzakelijke werking van aangrenzende scheepssystemen behouden blijven. Een warmtewisselaar of pomp mag niet zonder geschikte procedure worden geïsoleerd wanneer daardoor bijvoorbeeld de motorkoeling of uitlaatgasafvoer onaanvaardbaar wordt beperkt.
Brandstof- en motorwijzigingen kunnen de oorspronkelijke ORC-selectie veranderen
Een ORC wordt ontworpen voor bepaalde warmtebrontemperaturen, debieten en bedrijfscondities. Wanneer een scheepsmotor later op een andere brandstof gaat functioneren, wordt vervangen of anders wordt ingezet, kunnen deze oorspronkelijke uitgangspunten veranderen. Bij uitlaatgaswarmte gaat het onder meer om de gastemperatuur, het massadebiet en de samenstelling van de uitlaatgassen. Daardoor kunnen ook de mogelijke warmteoverdracht, de toegestane afkoeling en de materiaal- of onderhoudsvoorwaarden van de warmtewisselaar verschuiven. Bij motorkoelwater kunnen de beschikbare temperaturen, debieten en oorspronkelijke aansluitmogelijkheden veranderen.
Bij dual-fuelmotoren verdient vooral het verschil tussen de brandstofmodi aandacht. Dezelfde motorbelasting hoeft tijdens gasbedrijf en bedrijf op vloeibare brandstof niet dezelfde warmtecondities op te leveren. De ORC moet daarom passen bij de modi waarin het schip daadwerkelijk functioneert en bij de overgangen tussen die bedrijfsstanden. Bij de invloed van een andere brandstof of motorconfiguratie op de geschiktheid van een ORC moet worden vastgesteld of de nieuwe warmtebronnen nog binnen het toegestane werkgebied van de bestaande installatie vallen.
Een brandstofwisseling betekent niet automatisch dat een andere ORC-module nodig is. De module kan geschikt blijven terwijl een warmtewisselaar, tussenkring of regeling aanpassing vraagt. Ook kan de installatie technisch ongewijzigd blijven, maar een andere jaarlijkse elektriciteitsproductie leveren doordat de warmte minder uren of op een ander temperatuurniveau beschikbaar is. Pas wanneer de nieuwe warmtecondities niet meer verantwoord binnen de oorspronkelijke installatie kunnen worden benut, ontstaat aanleiding om een andere module of systeemconfiguratie te onderzoeken.
EEDI en EEXI gebruiken een technische referentieprestatie
Voor zeeschepen binnen het toepassingsgebied van MARPOL Annex VI kan elektriciteitsproductie uit restwarmte bijdragen aan de berekende technische energie-efficiëntie. De Energy Efficiency Design Index (EEDI) en Energy Efficiency Existing Ship Index (EEXI) gebruiken daarvoor voorgeschreven berekeningscondities en parameters, die verschillen van het werkelijke vaar- en belastingprofiel tijdens de exploitatie. De IMO maakt bij innovatieve energie-efficiëntietechnologieën bovendien onderscheid tussen verschillende soorten energiebesparing. Voor daarvoor geschikte elektriciteitsproducerende restwarmte-terugwinning kan binnen de beschreven categorie C-1 voor hoogtemperatuurrestwarmteterugwinning een effectieve vermogensbijdrage worden bepaald, aangeduid als PAEeff.
Bij de verwerking van elektriciteitsproductie uit restwarmte in EEDI- en EEXI-berekeningen mag het maximaal opgegeven ORC-generatorvermogen niet zonder verdere berekening als effectieve bijdrage worden gebruikt. De IMO-methodiek bevat eigen definities voor de elektriciteitsproductie, de vermogensomrekening en het noodzakelijke eigen energieverbruik van de terugwinningsinstallatie. Ook moet worden vastgesteld of de concrete ORC-configuratie binnen de toepasselijke methodiek valt. De beschreven C-1-behandeling geldt namelijk niet automatisch voor iedere installatie die uitsluitend warmte op een relatief laag temperatuurniveau benut. De gekozen warmtebronnen, technische uitvoering en vereiste verificatie blijven daarvoor bepalend.
Voor EEDI en EEXI moeten de effectieve vermogensbijdrage en bijbehorende scheepsgegevens volgens de toepasselijke reken- en verificatieregels worden verwerkt. Bij bestaande schepen kunnen bijvoorbeeld de gebruikte motorvermogens en eventuele vermogensbegrenzingen invloed hebben op de relevante referentiecondities. Een gunstigere indexwaarde vormt daarmee geen zelfstandig bewijs van een bepaalde jaarlijkse brandstofbesparing. Zij beschrijft de technische efficiëntiebijdrage volgens het voorgeschreven rekenkader.
De operationele CII vraagt een andere bewijsbasis
De Carbon Intensity Indicator (CII) beoordeelt de jaarlijkse operationele koolstofintensiteit van schepen waarop de betreffende IMO-eisen van toepassing zijn. Anders dan bij EEDI en EEXI wordt de WHRS-elektriciteitsproductie niet als afzonderlijke effectieve vermogensaftrek in de jaarlijkse CII opgenomen. Een ORC kan de CII wel gunstig beïnvloeden wanneer de teruggewonnen elektriciteit daadwerkelijk het brandstofverbruik vermindert. Dat effect komt dan in beginsel tot uitdrukking in de brandstofgegevens en de daaruit berekende CO2-uitstoot die volgens de toepasselijke regels worden gerapporteerd. Binnen de monitoring van restwarmte-terugwinning voor CII en SEEMP blijven de geregistreerde netto elektriciteitsproductie, de afzonderlijk berekende brandstofbesparing en de officiële jaarlijkse CII daarom verschillende grootheden.
Het Ship Energy Efficiency Management Plan (SEEMP) biedt een kader om de werking van energiebesparende maatregelen te volgen. Voor schepen waarop SEEMP Part III van toepassing is, kan een WHRS onderdeel vormen van het driejarige CII-implementatieplan. Daarin worden de verwachte bijdrage, de inzet van de installatie en de evaluatiemethode voldoende duidelijk vastgelegd. De technische WHRS-registratie kan vervolgens laten zien hoeveel netto elektriciteit is geleverd en onder welke motor-, warmtebron- en koelcondities. Deze gegevens helpen verklaren waarom de productie verandert, maar vervangen niet de voorgeschreven brandstof- en afstandsregistratie voor de officiële CII-berekening.
Een gunstigere CII na installatie van een WHRS mag niet automatisch volledig aan de terugwinning worden toegeschreven. Ook vaarsnelheid, motorinzet, routes en andere energiebesparende maatregelen beïnvloeden de jaarlijkse uitkomst. Omgekeerd kan een ORC technisch volgens verwachting functioneren terwijl het schip door andere omstandigheden geen gunstigere CII-rating bereikt. De SEEMP-evaluatie moet daarom zowel de werking van de WHRS als de ontwikkeling van het totale scheepsenergiegebruik beoordelen.
EU ETS en FuelEU Maritime kennen verschillende nalevingsgrondslagen
Restwarmte-terugwinning kan ook gevolgen hebben voor Europese emissie- en nalevingsverplichtingen. Daarvoor moet eerst worden vastgesteld welke brandstof en broeikasgasemissies het schip daadwerkelijk minder veroorzaakt. Het juridische effect hangt vervolgens af van de afzonderlijke regels van het betreffende systeem. Onder EU ETS bepalen de relevante absolute emissies binnen het toepassingsgebied hoeveel emissierechten moeten worden ingeleverd. Wanneer een WHRS het brandstofverbruik en daarmee de emissies vermindert, kan de emissierechtenverplichting afnemen.
FuelEU Maritime stelt daarentegen eisen aan de gemiddelde broeikasgasintensiteit van de gebruikte energie volgens een Well-to-Wake-benadering. Wanneer het energiegebruik afneemt terwijl de verhouding tussen de gebruikte energiedragers en hun toepasselijke emissiefactoren gelijk blijft, hoeft de intensiteit per megajoule niet te veranderen. Dit verklaart waarom restwarmte-terugwinning anders doorwerkt in EU ETS dan in FuelEU Maritime. Minder energiegebruik kan onder FuelEU Maritime de omvang van het nalevingssaldo beïnvloeden zonder dat de gemiddelde intensiteit hierdoor automatisch aan de gestelde grens voldoet. Bij een bestaand tekort kan het negatieve saldo kleiner worden, terwijl bij een positief saldo juist de omvang van het beschikbare overschot kan afnemen.
Wanneer een ORC het verbruik van verschillende brandstoffen niet in dezelfde verhouding vermindert, kan bovendien de gewogen gemiddelde FuelEU-intensiteit veranderen. De richting van dit effect hangt af van de werkelijke energiemix en de toepasselijke emissieparameters. Voor gewone restwarmte-terugwinning bestaat geen automatische afzonderlijke intensiteitskorting. Ook het toepassingsgebied en de geografische dekking moeten per regeling en scheepsactiviteit worden vastgesteld. Dezelfde wereldwijde brandstofbesparing vormt zonder deze uitsplitsing geen voldoende grondslag voor beide Europese nalevingsberekeningen.
Van inbouw naar blijvend aantoonbare prestaties
Een WHRS-project moet niet alleen technisch uitvoerbaar zijn. Ook de oorspronkelijke scheepsfuncties moeten veilig beschikbaar blijven en de installatie moet gedurende de exploitatie bereikbaar zijn voor onderhoud en controle. Welke wettelijke beoordeling van toepassing is, hangt vervolgens af van het schip, de gekozen uitvoering en de regels waaronder de betreffende energie- of emissiebijdrage wordt verantwoord. Voor ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallaties voor schepen ondersteunen wij samen met een gespecialiseerde internationale partner de beoordeling, engineering en integratie van passende uitvoeringen voor retrofit en nieuwbouw. Daarbij worden de fysieke en technische mogelijkheden afgestemd op de bestaande of geplande scheepssystemen.
Wanneer de warmtebronnen en aansluitingen nog moeten worden beoordeeld, ligt de eerste inhoudelijke stap bij systeemkeuze en integratie van restwarmte-terugwininstallaties. De geschikte capaciteit en de onderbouwing van het werkelijke netto vermogen behoren vervolgens tot dimensionering en prestatiebeoordeling van restwarmte-terugwininstallaties. De kosten van scheepsaanpassingen, onderhoud en eventuele regelgevingsgerelateerde voordelen krijgen financiële betekenis binnen de businesscase en het investeringsbesluit voor restwarmte-terugwinning. Een technisch geschikte installatie vormt immers niet automatisch een economisch aantrekkelijke investering.
Binnen restwarmte-terugwininstallaties (WHRS) voor schepen gaat dit deelgebied vooral over de voorwaarden waaronder een geselecteerde installatie daadwerkelijk kan worden toegepast en haar functie blijft vervullen. De inbouw moet verantwoord zijn, onderhoud moet de technische toestand ondersteunen en de relevante energie- en emissiebijdragen moeten volgens hun eigen bewijs- en regelgevingskaders worden beoordeeld. Zo blijft het onderscheid behouden tussen een veilig werkende WHRS en de prestaties die tijdens de exploitatie werkelijk kunnen worden aangetoond.