Waarom werkt restwarmte-terugwinning anders door in EU ETS dan in FuelEU Maritime?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
Restwarmte-terugwinning kan het brandstofverbruik en de broeikasgasuitstoot van een schip verminderen, maar deze besparing wordt binnen EU ETS en FuelEU Maritime op verschillende manieren beoordeeld. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) benut warmte uit bijvoorbeeld uitlaatgassen of motorkoelwater om elektriciteit of nuttige warmte te leveren. Wanneer daardoor minder brandstof nodig is, kan onder het Europese emissiehandelssysteem (EU ETS) ook de hoeveelheid emissies afnemen waarvoor emissierechten moeten worden ingeleverd.
FuelEU Maritime beoordeelt daarentegen de jaarlijkse gemiddelde broeikasgasintensiteit van de gebruikte energie, uitgedrukt in gram CO2-equivalent per megajoule (g CO₂e/MJ). Wanneer de verhouding tussen de betrokken energiedragers en hun toepasselijke emissiefactoren gelijk blijft, verlaagt een vermindering van het energiegebruik deze intensiteit niet automatisch. Het lagere energiegebruik kan wel de omvang van het FuelEU-nalevingssaldo beïnvloeden. Dezelfde technische brandstofbesparing kan daardoor onder EU ETS rechtstreeks leiden tot minder benodigde emissierechten, terwijl onder FuelEU Maritime een bestaand nalevingstekort of -overschot kleiner kan worden zonder dat de intensiteitseis daardoor automatisch wordt gehaald. Wanneer de WHRS het verbruik van verschillende brandstoffen niet in dezelfde verhouding vermindert, kan ook de gemiddelde FuelEU-intensiteit veranderen.
Om deze effecten correct te beoordelen, moeten de werkelijk vermeden brandstof, de toepasselijke emissiegrondslagen, de geografische reikwijdte en de afzonderlijke berekeningsregels van beide systemen duidelijk worden onderscheiden.
Waarom beoordelen EU ETS en FuelEU Maritime verschillende grootheden?
EU ETS en FuelEU Maritime zijn beide bedoeld om de broeikasgasuitstoot van de zeescheepvaart te verminderen. De twee regelgevingskaders gebruiken daarvoor echter verschillende uitgangspunten en berekeningsmethoden. Het Europese emissiehandelssysteem koppelt de relevante broeikasgasemissies binnen zijn toepassingsgebied aan de verplichting om emissierechten in te leveren. De hoeveelheid emissies vormt daarmee de directe grondslag voor de verplichting.
Wanneer een schip minder brandstof verbruikt en daardoor minder onder EU ETS vallende broeikasgassen uitstoot, kan de hoeveelheid benodigde emissierechten afnemen. Hoe groot deze vermindering is, hangt af van de bespaarde brandstof, de betrokken emissies en de geografische reikwijdte van het systeem.
FuelEU Maritime heeft een andere opzet. Verordening (EU) 2023/1805 stelt grenzen aan de jaarlijkse gemiddelde broeikasgasintensiteit van de energie die binnen haar toepassingsgebied aan boord wordt gebruikt. Daarbij worden zowel de relevante emissies uit de productie en levering van de energie als de emissies tijdens het gebruik aan boord meegenomen. Deze benadering wordt aangeduid als Well-to-Wake en omvat de Well-to-Tank- en Tank-to-Wake-fasen. De broeikasgasintensiteit wordt uitgedrukt in gram CO2-equivalent per megajoule gebruikte energie, oftewel g CO₂e/MJ.
Het belangrijkste verschil is dus dat EU ETS de relevante absolute emissies beoordeelt, terwijl FuelEU Maritime een grens stelt aan de gemiddelde broeikasgasuitstoot per eenheid gebruikte energie. Voor restwarmte-terugwinning kan dit tot verschillende uitkomsten leiden. Wanneer een WHRS het brandstofverbruik vermindert, kunnen de totale broeikasgasemissies afnemen. Blijft de verhouding tussen de gebruikte energiedragers gelijk en veranderen de toepasselijke emissiefactoren niet, dan blijft ook de gemiddelde uitstoot per megajoule gelijk.
De totale emissies dalen in dat geval samen met het energiegebruik, zonder dat de broeikasgasintensiteit verandert. De vermindering van het brandstofverbruik is daarmee technisch reëel, maar leidt niet automatisch tot een lagere FuelEU-intensiteit. Dat betekent niet dat restwarmte-terugwinning binnen FuelEU Maritime geen effect heeft. De verordening gebruikt naast de gemiddelde intensiteit ook een compliance balance, oftewel nalevingssaldo. Bij de berekening daarvan speelt de hoeveelheid energie die binnen de reikwijdte wordt gebruikt eveneens een rol.
Minder energiegebruik kan daardoor de absolute omvang van een bestaand nalevingstekort of -overschot veranderen, zelfs wanneer de gemiddelde broeikasgasintensiteit gelijk blijft. De verschillende uitkomsten ontstaan dus niet doordat de fysieke energiebesparing onder EU ETS en FuelEU Maritime anders is. Het verschil wordt veroorzaakt door de grootheden die beide regelgevingskaders beoordelen en de manier waarop het energiegebruik daarin wordt verwerkt.
Hoe leidt restwarmte-terugwinning tot werkelijk vermeden brandstofverbruik?
Voordat de gevolgen voor EU ETS en FuelEU Maritime kunnen worden vastgesteld, moet duidelijk zijn hoeveel brandstof door de restwarmte-terugwinning daadwerkelijk wordt bespaard. Het nominale vermogen van een WHRS vormt daarvoor op zichzelf onvoldoende informatie. Een restwarmte-terugwininstallatie kan beschikbare warmte rechtstreeks benutten voor een geschikte thermische toepassing of deze met een thermodynamisch proces omzetten in elektriciteit.
Bij elektriciteitsproductie met een Organic Rankine Cycle (ORC) wordt warmte aan een organisch werkmedium overgedragen. De damp stroomt vervolgens door een expansiemachine die een generator aandrijft, waardoor een deel van de teruggewonnen warmte in elektriciteit wordt omgezet. De bruto generatorproductie is echter niet automatisch gelijk aan de netto elektrische bijdrage aan het schip. De werkmediumpomp, eventuele tussenkringpompen, aanvullende koelvoorzieningen en andere noodzakelijke componenten kunnen zelf elektriciteit verbruiken. Daarom moet eerst worden vastgesteld hoeveel netto elektriciteit de complete installatie daadwerkelijk beschikbaar maakt. Het relevante hulpverbruik en eventuele elektrische verliezen moeten daarbij binnen een consistente systeemgrens worden verwerkt.
Vervolgens wordt beoordeeld welke bestaande elektriciteitsproductie door deze bijdrage wordt vervangen. Wanneer een ORC elektriciteit aan het boordnet levert, kunnen een of meer bestaande generatorsets minder vermogen produceren. De brandstofbesparing volgt dan uit de verandering van het werkelijke brandstofverbruik van deze generatorsets. Deze verandering hoeft niet evenredig te zijn met de hoeveelheid geleverde ORC-elektriciteit, omdat het specifieke brandstofverbruik van een generatorset met de motorbelasting kan veranderen.
Ook maakt het verschil of een generatorset gedeeltelijk wordt ontlast of volledig buiten bedrijf kan worden gesteld. De noodzakelijke elektrische vermogensreserve en de veilige bedrijfsstrategie van het schip blijven daarbij bepalend. Een bijzondere wisselwerking ontstaat wanneer de ORC warmte benut van dezelfde generatorset die door de opgewekte elektriciteit minder zwaar wordt belast. De lagere motorbelasting kan ook de uitlaatgas- en koelwaterwarmte van die motor veranderen, waardoor mogelijk minder warmte voor de ORC beschikbaar blijft.
De elektrische productie en de brandstofbesparing moeten dan worden bepaald bij de uiteindelijke motorbelasting. Een berekening die uitsluitend uitgaat van het oorspronkelijke warmteaanbod voordat de generatorset werd ontlast, kan de mogelijke besparing overschatten. Ook aanvullende verliezen moeten worden meegenomen. Een uitlaatgaswarmtewisselaar kan bijvoorbeeld extra tegendruk veroorzaken, wat onder bepaalde omstandigheden het motorbedrijf en het brandstofverbruik beïnvloedt.
Bij directe warmtebenutting geldt een vergelijkbare beoordeling. Wanneer teruggewonnen warmte een bestaande ketel of andere verwarmingsvoorziening ontlast, moet worden vastgesteld hoeveel brandstof die voorziening daardoor werkelijk minder gebruikt. Daarbij moet rekening worden gehouden met warmte die vóór de nieuwe installatie al nuttig werd benut. Wanneer deze warmte voortaan naar een ORC gaat en elders aanvullende verwarming nodig wordt, kan de totale brandstofbesparing kleiner uitvallen.
De gemeenschappelijke technische basis voor EU ETS en FuelEU Maritime is daarom het verschil in werkelijk brandstofverbruik tussen voldoende vergelijkbare omstandigheden met en zonder restwarmte-terugwinning. De netto energieopbrengst vormt daarvoor een belangrijk uitgangspunt, maar is niet zelfstandig gelijk aan vermeden brandstof. Vervolgens moet worden vastgesteld welke brandstoffen minder worden gebruikt en tijdens welke reizen of havenactiviteiten deze besparing ontstaat. Pas daarna kan het effect volgens de afzonderlijke Europese berekeningsregels worden beoordeeld.
Hoe vermindert een WHRS de emissierechtenverplichting onder EU ETS?
De maritieme uitbreiding van EU ETS is opgenomen in Richtlijn 2003/87/EG, zoals onder meer gewijzigd door Richtlijn (EU) 2023/959. Sinds 2024 vallen de CO2-emissies van de betreffende vracht- en passagiersschepen vanaf 5.000 GT onder het emissiehandelssysteem. Vanaf het emissiejaar 2026 worden voor deze schepen ook methaan (CH4) en lachgas (N2O) meegenomen. Deze broeikasgassen worden volgens de toepasselijke regels omgerekend naar CO2-equivalenten. Daardoor kunnen de relevante emissies binnen één gemeenschappelijke grondslag voor de emissierechtenverplichting worden verwerkt.
Wanneer een WHRS brandstofverbruik voorkomt, kunnen de bijbehorende emissies afnemen. Hoe groot deze vermindering is, hangt af van de werkelijk bespaarde brandstof, de betrokken motorinstallatie en de emissies die zonder de warmteterugwinning zouden zijn ontstaan. Bij een generatorset op een vloeibare fossiele brandstof kan een lager verbruik bijvoorbeeld leiden tot minder CO2-uitstoot. Bij andere motor- en brandstofconfiguraties kunnen ook veranderingen in CH4- of N2O-emissies relevant zijn.
De vermindering moet worden bepaald volgens de toepasselijke monitoring- en emissiefactorregels. Een algemeen brandstofbesparingspercentage biedt daarvoor onvoldoende onderbouwing wanneer de betrokken motor- en emissiecondities niet voldoende bekend zijn. Een WHRS ontvangt binnen EU ETS geen afzonderlijke emissierechtenbonus. De mogelijke vermindering werkt door via de emissies die volgens de Europese Monitoring, Reporting and Verification-regels worden vastgesteld en geverifieerd.
Ook de geografische reikwijdte is bepalend. Voor de betrokken schepen geldt in beginsel volledige dekking van de relevante emissies tijdens reizen tussen havens binnen de Europese Economische Ruimte (EER). De emissies tijdens het betreffende havenverblijf binnen de EER worden in beginsel eveneens volledig meegenomen. Bij reizen tussen een EER-haven en een haven daarbuiten valt in beginsel 50% van de relevante emissies onder het systeem. Daarbij gelden specifieke definities van een havenaanloop en bestaan uitzonderingen of afwijkende bepalingen voor bepaalde reizen en activiteiten.
Dezelfde hoeveelheid vermeden brandstof kan daardoor op verschillende trajecten een ander effect hebben op de emissierechtenverplichting. Wanneer een WHRS brandstof bespaart tijdens activiteiten die buiten de geografische of materiële reikwijdte van EU ETS vallen, leidt die besparing niet automatisch tot minder in te leveren emissierechten.
Ook de fasegewijze invoering is belangrijk. Voor het emissiejaar 2024 moest 40% van de onder het systeem vallende emissies met emissierechten worden gedekt. Voor het emissiejaar 2025 bedroeg dit aandeel 70%. Vanaf het emissiejaar 2026 geldt voor de betrokken schepen de volledige fase-in van 100% van de relevante emissies binnen het toepassingsgebied. De emissierechten voor emissies over 2026 moeten volgens de toepasselijke termijn in 2027 worden ingeleverd.
Deze volledige fase-in betekent niet dat EU ETS vanaf 2026 automatisch alle wereldwijde emissies van een betrokken schip dekt. De geografische dekking en overige toepassingsvoorwaarden blijven bepalend. Ook de verdere uitbreiding naar andere scheepscategorieën kent een eigen tijdpad. Offshorevaartuigen vanaf 5.000 GT worden volgens de geldende regels vanaf het emissiejaar 2027 aan de emissierechtenverplichting onderworpen.
Voor een concrete WHRS-beoordeling moet daarom eerst worden vastgesteld welke emissies het schip daadwerkelijk minder veroorzaakt. Vervolgens wordt bepaald welk gedeelte daarvan binnen de toepasselijke EU ETS-verplichting valt. Wanneer hierdoor minder emissierechten hoeven te worden ingeleverd, kan naast de bespaarde brandstofkosten een financieel voordeel ontstaan. De waarde daarvan hangt af van de vermindering van de relevante emissierechtenverplichting en de toepasselijke waarde of kosten van emissierechten.
Het technische emissie-effect en het uiteindelijke financiële resultaat moeten daarbij afzonderlijk worden vastgesteld. Een bepaalde hoeveelheid vermeden brandstof leidt immers niet automatisch tot hetzelfde financiële ETS-voordeel bij iedere reis of scheepsconfiguratie.
Waarom verlaagt minder brandstofverbruik niet automatisch de FuelEU-intensiteit?
FuelEU Maritime beoordeelt de jaarlijkse gemiddelde broeikasgasintensiteit van de energie die binnen de reikwijdte van Verordening (EU) 2023/1805 aan boord wordt gebruikt. Deze intensiteit wordt vastgesteld volgens de berekeningsmethode van bijlage I bij de verordening. Daarbij worden de relevante Well-to-Tank- en Tank-to-Wake-emissies meegenomen. De berekening omvat onder meer CO2, CH4 en N2O, met toepassing van de voorgeschreven emissiefactoren en eventuele bijzondere rekenregels.
FuelEU Maritime gebruikt een referentiewaarde van 91,16 g CO₂e/MJ. Vanaf 2025 geldt een vereiste reductie van 2% ten opzichte van deze referentie. Vanaf 2030 bedraagt de vereiste reductie 6%, waarna de intensiteitsgrens in latere perioden verder wordt aangescherpt.
Een restwarmte-terugwininstallatie verandert echter niet automatisch de broeikasgasintensiteit van de energie die het schip gebruikt. Wanneer een ORC elektriciteit levert en daardoor minder brandstof nodig is voor bestaande generatorproductie, vermindert de hoeveelheid energie die uit die brandstof wordt gebruikt. Als het schip één brandstof gebruikt en de relevante emissiefactoren gelijk blijven, neemt de berekende broeikasgasuitstoot samen met het brandstofenergiegebruik af. De verhouding tussen de emissies en de gebruikte energie blijft dan gelijk.
Hetzelfde uitgangspunt geldt wanneer meerdere energiedragers in dezelfde verhouding minder worden gebruikt en de overige factoren in de intensiteitsberekening onveranderd blijven. De totale emissies kunnen dus dalen zonder dat de gemiddelde broeikasgasintensiteit per megajoule verandert. Dit vormt een fundamenteel verschil met EU ETS. Onder EU ETS zijn de relevante absolute emissies rechtstreeks bepalend voor de hoeveelheid benodigde emissierechten. Onder FuelEU Maritime bewijst een vermindering van de absolute emissies niet automatisch dat de gebruikte energiemix een lagere gemiddelde broeikasgasintensiteit heeft gekregen.
De elektriciteit die een ORC uit reeds beschikbare motorwarmte produceert, mag daarom niet automatisch worden behandeld als een afzonderlijke hoeveelheid nieuwe emissievrije energie binnen de FuelEU-energiemix. Het technische voordeel bestaat in het vermijden van aanvullende brandstofgestookte energieproductie. Daarmee verandert niet zonder meer de toepasselijke emissiefactor van de brandstof die het schip nog steeds gebruikt. Voor de berekening moet worden uitgegaan van de daadwerkelijk gebruikte energie en de daarvoor geldende regels.
De Europese Commissie maakt in haar toelichting op FuelEU Maritime expliciet onderscheid tussen energie-efficiëntiemaatregelen en technologieën die de berekende broeikasgasintensiteit rechtstreeks kunnen verbeteren. Voor bepaalde andere technieken bevat FuelEU Maritime specifieke berekeningsregels. Hulpwindvoortstuwing kan bijvoorbeeld onder de toepasselijke voorwaarden een afzonderlijke correctiefactor voor de berekende intensiteit opleveren. Voor gewone restwarmte-terugwinning bestaat niet automatisch een overeenkomstige factor.
Een WHRS kan daarom de benodigde hoeveelheid brandstofenergie verminderen terwijl de gemiddelde FuelEU-intensiteit gelijk blijft. Voor het bereiken van een lagere intensiteit kunnen veranderingen in de energiedragers, hun onderlinge verhouding of andere specifiek erkende maatregelen noodzakelijk blijven.
Hoe kan restwarmte-terugwinning de FuelEU-compliance balance toch veranderen?
Hoewel een WHRS bij een gelijkblijvende energiemix de broeikasgasintensiteit niet automatisch verlaagt, kan minder energiegebruik wel gevolgen hebben voor de FuelEU-compliance balance. Dit nalevingssaldo wordt berekend volgens bijlage IV van Verordening (EU) 2023/1805. Het uitgangspunt is het verschil tussen de voor het betreffende jaar toegestane broeikasgasintensiteit en de werkelijk berekende gemiddelde intensiteit. Dit verschil wordt vermenigvuldigd met de hoeveelheid energie die volgens de verordening in de berekening meetelt.
De uitkomst wordt uitgedrukt in gram CO2-equivalent en kan positief of negatief zijn. De richting en omvang van het saldo hangen daarom af van zowel de gemiddelde intensiteit als de hoeveelheid gebruikte energie. Wanneer de gemiddelde broeikasgasintensiteit hoger is dan de toepasselijke grens, ontstaat een negatief nalevingssaldo. Het schip gebruikt dan energie waarvan de gemiddelde intensiteit boven de toegestane waarde ligt.
Wanneer een WHRS onder verder gelijkblijvende omstandigheden het energiegebruik vermindert, terwijl de intensiteit boven de grens blijft, wordt het negatieve verschil over een kleinere energiehoeveelheid berekend. De absolute omvang van het nalevingstekort kan daardoor afnemen. Dit vormt een mogelijk voordeel van restwarmte-terugwinning binnen FuelEU Maritime. Het schip voldoet hierdoor echter niet automatisch aan de intensiteitseis, omdat de gemiddelde broeikasgasintensiteit nog steeds boven de toegestane waarde ligt.
De situatie is anders wanneer het schip een positieve compliance balance heeft. Een positief nalevingssaldo ontstaat wanneer de werkelijk berekende broeikasgasintensiteit lager is dan de toepasselijke grens. Wanneer het schip vervolgens door restwarmte-terugwinning minder energie gebruikt terwijl de gemiddelde intensiteit gelijk blijft, wordt ook het positieve verschil over een kleinere energiehoeveelheid berekend. De absolute omvang van het nalevingsoverschot kan daardoor afnemen.
Dat kan tegenstrijdig lijken, omdat het schip tegelijkertijd minder energie gebruikt en minder absolute broeikasgasemissies veroorzaakt. De verklaring ligt echter in de berekeningsgrondslag. Het positieve saldo vertegenwoordigt een bepaalde hoeveelheid overprestatie ten opzichte van de toegestane broeikasgasintensiteit, gekoppeld aan het energiegebruik binnen de FuelEU-reikwijdte. Wanneer minder energie wordt gebruikt, kan ook de omvang van dat overschot kleiner worden.
Dit betekent niet dat de energie-efficiëntie of de broeikasgasintensiteit verslechtert. Het is een gevolg van de manier waarop de verordening het nalevingssaldo berekent. Het effect van dezelfde energiebesparing hangt dus af van de uitgangspositie van het schip. Bij een negatief saldo kan minder energiegebruik het tekort verkleinen, terwijl bij een positief saldo dezelfde besparing de omvang van het beschikbare overschot kan verminderen.
Ook de financiële gevolgen zijn afhankelijk van deze uitgangspositie. FuelEU Maritime biedt onder de geldende voorwaarden mogelijkheden voor banking, borrowing en pooling, waarmee nalevingssaldi naar volgende perioden kunnen worden overgedragen of met andere schepen kunnen worden gecombineerd. Een kleiner negatief saldo kan de hoeveelheid tekort verminderen waarvoor een passend flexibiliteitsmechanisme of uiteindelijk een FuelEU-boete nodig is. Een kleiner positief saldo kan daarentegen betekenen dat minder overschot beschikbaar blijft voor banking of pooling.
De uiteindelijke nalevingskosten kunnen niet uitsluitend uit de oorspronkelijke compliance balance worden afgeleid. Ook de toepassing van flexibiliteitsmechanismen, eventuele eerdere saldi en de overige bepalingen van de verordening spelen een rol. Daarom mag minder energiegebruik niet zonder aanvullende berekening worden vertaald naar een vaste FuelEU-besparing in euro's. Eerst moet worden vastgesteld hoe de lagere energiehoeveelheid doorwerkt in het nalevingssaldo en welke betekenis dat saldo voor de betreffende nalevingspositie heeft.
Wanneer kan een ORC indirect toch de FuelEU-broeikasgasintensiteit veranderen?
Restwarmte-terugwinning verlaagt de FuelEU-intensiteit niet automatisch, maar kan onder bepaalde omstandigheden indirect invloed hebben op de gemiddelde broeikasgasintensiteit. Dat is vooral relevant wanneer de ORC-elektriciteit het verbruik van verschillende energiedragers niet in dezelfde verhouding vermindert. Een schip kan bijvoorbeeld generatorsets gebruiken die een andere brandstof verbruiken dan de voortstuwingsmotor. Wanneer de ORC voornamelijk de elektriciteitsproductie van deze generatorsets vervangt, neemt het aandeel van hun brandstof in het totale energiegebruik af.
De onderlinge verhouding tussen de gebruikte brandstoffen verandert daardoor. Wanneer deze brandstoffen verschillende toepasselijke Well-to-Wake-emissiefactoren hebben, kan ook de gewogen gemiddelde broeikasgasintensiteit veranderen. De richting van dit effect hangt af van de energie die daadwerkelijk wordt vervangen. Wanneer vooral energie met een relatief hoge broeikasgasintensiteit wordt vermeden, kan de gemiddelde intensiteit van de resterende energiemix gunstiger worden.
Wordt juist minder brandstof met een relatief lage intensiteit gebruikt, terwijl het aandeel van een andere brandstof met hogere intensiteit toeneemt, dan kan de gewogen gemiddelde intensiteit minder gunstig uitvallen. De invloed van de WHRS op de FuelEU-intensiteit is dus niet automatisch positief. Ook het motortype en de toegepaste brandstofconfiguratie kunnen relevant zijn. FuelEU Maritime gebruikt voor bepaalde emissies en brandstofverbruikers specifieke berekeningsregels en emissiefactoren.
Bij gasvormige brandstoffen kunnen bijvoorbeeld de verwerking van methaanemissies en de toepasselijke methaanslipfactoren afhangen van de motoruitvoering en de gegevens die volgens de verordening worden gebruikt. Wanneer ORC-elektriciteit de inzet van verschillende motoren verandert, kan daardoor onder bepaalde omstandigheden ook de samenstelling van de emissieberekening veranderen. De uitkomst moet echter worden vastgesteld volgens de toepasselijke FuelEU-methodiek.
Een gewijzigde motorbelasting of generatorinzet betekent niet dat emissiefactoren naar eigen inzicht mogen worden aangepast. De berekening moet aansluiten op de brandstoffen, motorconfiguraties en overige gegevens die volgens de verordening relevant zijn. Ook andere vormen van gebruikte energie kunnen de gemiddelde intensiteit beïnvloeden. Wanneer bijvoorbeeld het aandeel walstroom gelijk blijft terwijl het brandstofverbruik afneemt, kan de verhouding tussen de betrokken energiebronnen veranderen.
De uiteindelijke intensiteit kan daardoor anders reageren dan wanneer alle energiedragers in dezelfde verhouding minder worden gebruikt. Daarom moet per energiedrager worden vastgesteld welke hoeveelheid werkelijk wordt verminderd en hoe de onderlinge verhouding hierdoor verandert. Het belangrijke onderscheid blijft dat een eventuele verbetering of verslechtering van de FuelEU-intensiteit voortkomt uit de gewijzigde energiemix of toepasselijke emissieparameters. De ORC ontvangt hiervoor geen automatische afzonderlijke intensiteitskorting.
Waarom verschillen de emissiegrondslagen en geografische reikwijdte?
Naast het onderscheid tussen absolute emissies en broeikasgasintensiteit gebruiken EU ETS en FuelEU Maritime verschillende emissiegrondslagen. Daardoor hoeft dezelfde hoeveelheid vermeden brandstof niet binnen beide systemen tot dezelfde berekende hoeveelheid CO2-equivalent te leiden.
EU ETS richt zich op de broeikasgasemissies die volgens de toepasselijke Europese monitoringregels binnen het emissiehandelssysteem vallen. Voor de betrokken vracht- en passagiersschepen gaat het sinds 2024 om CO2 en vanaf het emissiejaar 2026 ook om de relevante CH4- en N2O-emissies. Het uitgangspunt ligt bij de emissies die tijdens het scheepsbedrijf ontstaan en onder de emissiehandelsplicht vallen. De volledige voorafgaande brandstofketen wordt niet op dezelfde manier als onder FuelEU Maritime in de emissierechtenverplichting opgenomen.
FuelEU Maritime gebruikt daarentegen een Well-to-Wake-benadering. Daarbij worden naast de emissies tijdens het gebruik aan boord ook de relevante broeikasgasemissies uit de productie, verwerking en levering van de energie meegenomen. Bij EU ETS gaat het dus om de relevante emissies die volgens het emissiehandelssysteem moeten worden gerapporteerd en gedekt. Bij FuelEU Maritime wordt het energiegebruik verwerkt met de toepasselijke levenscyclusemissiefactoren en de regels voor de betreffende brandstof of energiedrager.
Dit verschil is vooral belangrijk wanneer een schip meerdere brandstoffen gebruikt. Een brandstof kan bij verbranding aan boord een bepaalde hoeveelheid CO2 of andere broeikasgassen veroorzaken, terwijl de Well-to-Wake-intensiteit ook wordt beïnvloed door de emissies uit de voorafgaande productieketen. Ook CH4 en N2O moeten daarom volgens de afzonderlijke regels van beide systemen worden verwerkt. Dezelfde fysieke brandstofbesparing kan binnen de twee emissiegrondslagen een andere berekende betekenis krijgen.
Daarnaast moet de geografische reikwijdte worden onderscheiden. Voor EU ETS behoren reizen tussen havens binnen de Europese Economische Ruimte in beginsel volledig tot de dekking. Ook de relevante emissies tijdens het betreffende havenverblijf binnen de EER worden in beginsel volledig meegenomen. Reizen tussen een EER-haven en een haven daarbuiten vallen in beginsel voor 50% onder het systeem. Daarbij blijven de toepasselijke definities van een havenaanloop, uitzonderingen en afwijkende bepalingen bepalend voor de concrete beoordeling.
Voor FuelEU Maritime geldt een vergelijkbare basisverdeling van 100% voor reizen tussen havens binnen het toepassingsgebied en het relevante energiegebruik tijdens havenverblijf, en 50% voor reizen tussen een haven binnen en buiten dat toepassingsgebied. De geografische toepassing is in november 2026 echter niet volledig gelijk aan die van EU ETS. De FuelEU Maritime-verordening is nog niet in de EER-overeenkomst opgenomen voor Noorwegen en IJsland.
De havens in deze landen worden daarom voorlopig als havens van derde landen behandeld voor de toepassing van FuelEU Maritime. De Noorse maritieme autoriteit heeft in augustus 2026 bekendgemaakt dat FuelEU Maritime in Noorwegen niet vóór 1 januari 2028 in werking zal treden. Tijdens deze overgangssituatie valt bijvoorbeeld in beginsel 50% van de relevante energie op een reis tussen een EU-haven en een Noorse of IJslandse haven binnen FuelEU Maritime. Een reis tussen twee Noorse havens valt in deze situatie niet op dezelfde manier binnen de geografische reikwijdte.
Voor EU ETS worden Noorwegen en IJsland daarentegen wel binnen het EER-kader behandeld, omdat de betreffende emissiehandels- en MRV-regels in de EER-overeenkomst zijn opgenomen. Dezelfde reis kan daardoor voor EU ETS en FuelEU Maritime een andere geografische dekking hebben. Ook de definities van een havenaanloop, bepaalde uitzonderingen en de behandeling van specifieke scheepsactiviteiten kunnen verschillen. Daarnaast moet per schip worden vastgesteld of het binnen het materiële toepassingsgebied van beide systemen valt.
Niet iedere zee- of kustvaarder is automatisch aan beide regelgevingskaders onderworpen. De beoordeling van een WHRS-besparing moet daarom per systeem vaststellen welke brandstof of energie binnen de betreffende reikwijdte valt. Het wereldwijde jaarlijkse brandstofverbruik vormt zonder deze uitsplitsing geen voldoende grondslag voor beide berekeningen. De emissiegrondslag en geografische dekking moeten afzonderlijk worden toegepast voordat het effect van de vermeden brandstof kan worden vastgesteld.
Hoe voorkomt u dubbeltellingen bij de beoordeling van WHRS-besparingen?
De werkelijk vermeden brandstof vormt de gemeenschappelijke technische basis voor de beoordeling van restwarmte-terugwinning onder EU ETS en FuelEU Maritime. Dat betekent echter niet dat de uitkomsten van beide regelgevingsberekeningen als twee afzonderlijke fysieke emissiereducties bij elkaar mogen worden opgeteld.
De beoordeling begint met het vaststellen van de netto energie die de WHRS daadwerkelijk aan het schip levert. Bij elektriciteitsproductie wordt daarvoor de bruto generatorproductie onderscheiden van het relevante eigen verbruik en de elektrische verliezen. Bij directe warmtebenutting wordt vastgesteld hoeveel nuttige thermische energie daadwerkelijk aan de betreffende verbruiker wordt geleverd. In beide gevallen moet duidelijk zijn welke energie al werd benut en welk gedeelte door de nieuwe installatie aanvullend beschikbaar komt.
Vervolgens wordt bepaald welke bestaande energieproductie door de teruggewonnen energie kan worden verminderd. Wanneer een ORC elektriciteit levert die anders door een generatorset zou worden opgewekt, wordt het verschil in brandstofverbruik van deze generatorset vastgesteld. Deze vergelijking moet plaatsvinden onder voldoende vergelijkbare bedrijfsomstandigheden. Veranderingen in vaarsnelheid, elektrische vraag of motorinzet mogen niet zonder verdere onderbouwing als besparing door de WHRS worden behandeld.
Ook de invloed van de warmteterugwinning op de oorspronkelijke warmtebron moet worden meegenomen. Wanneer een generatorset door de ORC-elektriciteit minder zwaar wordt belast, kan de motor minder restwarmte afgeven. Daardoor kan ook de elektriciteitsproductie van de ORC veranderen. Daarnaast moeten eventuele extra verliezen door warmtewisselaars en hulpvoorzieningen worden verwerkt. Bestaande warmteverbruikers mogen evenmin uit de energiebalans verdwijnen wanneer de warmte die zij oorspronkelijk gebruikten voortaan voor elektriciteitsproductie wordt ingezet.
Zo ontstaat een onderbouwde hoeveelheid vermeden brandstof, uitgesplitst naar de relevante brandstofsoorten en bedrijfsperioden. Deze technische gegevens kunnen vervolgens als gezamenlijke basis dienen voor twee afzonderlijke regelgevingsberekeningen. Voor EU ETS wordt bepaald welke relevante broeikasgasemissies door de brandstofbesparing zijn vermeden en welk gedeelte hiervan binnen het emissiehandelssysteem valt. Voor FuelEU Maritime wordt vastgesteld hoeveel gebruikte energie binnen de verordening meetelt en of de verandering van het brandstofverbruik gevolgen heeft voor de gemiddelde broeikasgasintensiteit.
Daarna wordt de eventuele wijziging van de compliance balance volgens de voorgeschreven methode berekend. Dezelfde brandstofbesparing kan dus binnen beide regelgevingskaders relevant zijn zonder dat daardoor automatisch een dubbeltelling ontstaat. De systemen kennen immers verschillende wettelijke verplichtingen. Wel moet worden voorkomen dat dezelfde vermeden emissies als twee afzonderlijke fysieke emissiereducties worden gepresenteerd.
Ook mag de netto ORC-elektriciteit niet zonder wettelijke grondslag opnieuw als een afzonderlijke emissievrije hoeveelheid energie aan de FuelEU-berekening worden toegevoegd wanneer de vermeden brandstof daarin al correct is verwerkt. Hetzelfde uitgangspunt geldt voor hulpverbruik. Elektriciteitsverbruik dat al in de netto WHRS-opbrengst is verwerkt, mag niet opnieuw worden afgetrokken. Omgekeerd mogen noodzakelijke aanvullende pompen of koelvoorzieningen die nog buiten de energiebalans vallen, niet worden genegeerd.
Ook bij de financiële beoordeling moet duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende effecten. Vermeden brandstofkosten, een mogelijke vermindering van ETS-kosten en eventuele gevolgen voor FuelEU-nalevingskosten kunnen afzonderlijke economische voordelen of veranderingen van dezelfde maatregel zijn. Deze bedragen kunnen in een businesscase worden onderzocht, maar alleen wanneer iedere berekening correct is uitgevoerd en dezelfde kosten of besparingen niet tweemaal worden meegenomen.
Bij FuelEU Maritime moet daarbij rekening worden gehouden met de oorspronkelijke nalevingspositie. Een kleiner positief saldo kan bijvoorbeeld een andere economische betekenis hebben dan een kleiner negatief saldo. Ook banking, borrowing en pooling kunnen invloed hebben op het uiteindelijke financiële resultaat.
De officiële rapportage en verificatie blijven leidend. Voor EU ETS worden emissies vastgesteld volgens de toepasselijke monitoring-, rapportage- en verificatievoorschriften. Voor FuelEU Maritime worden het energiegebruik, de broeikasgasintensiteit en het nalevingssaldo volgens de eigen verordening vastgesteld en geverifieerd. Een interne berekening van de WHRS-besparing kan beide beoordelingen ondersteunen, maar vervangt de voorgeschreven rapportage of verificatie niet.
Door dezelfde technische gegevens over vermeden brandstof als uitgangspunt te gebruiken en vervolgens de afzonderlijke wettelijke berekeningen toe te passen, worden de verschillende uitkomsten verklaarbaar. Tegelijk wordt voorkomen dat fysieke emissiereducties, elektrische energieopbrengsten en nalevingsvoordelen met elkaar worden verward.
Wat betekent het verschil tussen EU ETS en FuelEU Maritime voor een WHRS?
Restwarmte-terugwinning kan binnen beide Europese regelgevingskaders waarde hebben, maar die waarde ontstaat op verschillende manieren. Onder EU ETS is het belangrijkste effect dat werkelijk vermeden, onder het systeem vallende broeikasgasemissies kunnen leiden tot minder in te leveren emissierechten. De omvang van deze vermindering hangt af van de bespaarde brandstof en de daarbij vermeden emissies, de betrokken reizen en havenactiviteiten en de toepasselijke ETS-regels. Ook het uiteindelijke financiële voordeel moet afzonderlijk worden bepaald.
Onder FuelEU Maritime ligt de nadruk op de gemiddelde broeikasgasintensiteit van de energie die binnen de reikwijdte wordt gebruikt. Wanneer een WHRS minder brandstof nodig maakt zonder de verhouding tussen de betrokken energiedragers of hun toepasselijke emissiefactoren te veranderen, blijft deze gemiddelde intensiteit in beginsel gelijk.
Het totale energiegebruik neemt echter af, waardoor de omvang van de FuelEU-compliance balance kan veranderen. Bij een negatief nalevingssaldo kan minder energiegebruik het tekort verkleinen. Bij een positief saldo kan dezelfde vermindering van het energiegebruik juist leiden tot een kleiner beschikbaar overschot.
Wanneer de ORC het verbruik van verschillende brandstoffen niet in dezelfde verhouding vermindert, kan ook de gewogen gemiddelde FuelEU-intensiteit veranderen. De richting en omvang van dat effect moeten worden bepaald op basis van de werkelijke energiemix en de toepasselijke emissiefactoren.
Daarnaast kunnen beide systemen een verschillende geografische dekking hebben. Vooral voor reizen van en naar Noorwegen of IJsland is dit in november 2026 relevant, omdat FuelEU Maritime daar nog niet op dezelfde manier van toepassing is als EU ETS.
Deze verschillen zijn belangrijk bij het beoordelen van de totale bijdrage van restwarmte-terugwinning. Een ORC die aantoonbaar brandstof bespaart, kan de absolute emissies en de ETS-verplichting verminderen, terwijl voor het behalen van de FuelEU-intensiteitsgrens aanvullende maatregelen nodig kunnen blijven.
Omgekeerd betekent het ontbreken van een rechtstreekse verbetering van de FuelEU-intensiteit niet dat de WHRS-besparing onder deze verordening zonder betekenis is. Het lagere energiegebruik kan de nalevingsbalans beïnvloeden en daardoor, afhankelijk van de uitgangspositie en de toegepaste flexibiliteitsmechanismen, financiële gevolgen hebben.
De beoordeling moet daarom steeds beginnen bij de werkelijk vermeden brandstof en de gevolgen daarvan voor het volledige scheepsenergiesysteem. De netto elektrische of thermische bijdrage van de WHRS wordt daarbij onderscheiden van de brandstofbesparing die onder voldoende vergelijkbare bedrijfsomstandigheden wordt gerealiseerd.
Vervolgens worden de relevante emissies voor EU ETS en de gebruikte energie, broeikasgasintensiteit en compliance balance voor FuelEU Maritime volgens hun afzonderlijke regels vastgesteld.
Zo wordt duidelijk waarom dezelfde restwarmte-terugwinning onder EU ETS rechtstreeks kan doorwerken in de hoeveelheid benodigde emissierechten, terwijl het effect onder FuelEU Maritime afhangt van het energiegebruik, de samenstelling van de energiemix en het bestaande nalevingssaldo.
De technische brandstofbesparing blijft in beide gevallen dezelfde. Het verschil ontstaat door de emissiegrondslagen, geografische reikwijdte en berekeningsmethoden waarmee de twee Europese regelgevingskaders deze besparing beoordelen.
Dit artikel binnen de reeks
Een WHRS kan de emissies en daarmee de verplichting onder EU ETS verminderen, zonder dat de gemiddelde broeikasgasintensiteit onder FuelEU Maritime automatisch daalt. Dat onderscheid sluit aan bij het volgen van de WHRS-bijdrage aan CII via het SEEMP, waar het werkelijke brandstofverbruik eveneens bepalend is. Hoe vermeden brandstofkosten, ETS-kosten en mogelijke FuelEU-effecten financieel meewegen, komt aan bod bij de economische haalbaarheid van restwarmte-terugwinning. Deze verschillende beoordelingskaders maken deel uit van de regelgeving voor en beoordeling van WHRS-installaties.