Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Welk onderhoud is nodig om de prestaties van een restwarmte-terugwininstallatie te behouden?

Om de prestaties van een restwarmte-terugwininstallatie te behouden, moeten de warmtewisselaars, koelvoorzieningen en overige onderdelen regelmatig worden gecontroleerd en waar nodig onderhouden. Bij een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kunnen vervuiling, slijtage, lekkage en afwijkingen in de regeling ervoor zorgen dat minder warmte wordt overgedragen of de elektriciteitsproductie afneemt.

Vooral bij restwarmte-terugwinning met een Organic Rankine Cycle (ORC) beïnvloedt de toestand van verschillende onderdelen gezamenlijk het netto elektrische vermogen. Een vervuilde warmtewisselaar kan de warmteopname beperken, terwijl een verminderde condensorwerking het vermogen van de expansiemachine kan verlagen. Ook het werkmedium, de pompen, generator, afsluiters en beveiligingen vragen onderhoud dat past bij hun technische uitvoering en bedrijfsomstandigheden.

Een lagere elektriciteitsproductie betekent echter niet automatisch dat onderhoud nodig is. Veranderingen in motorbelasting, beschikbare restwarmte, koelwatertemperatuur en elektrische afname kunnen dezelfde gevolgen hebben zonder dat een onderdeel technisch is verslechterd. Goed WHRS-onderhoud combineert daarom voorgeschreven periodieke werkzaamheden met conditiebewaking en prestatievergelijkingen onder voldoende vergelijkbare bedrijfsomstandigheden. Zo kan worden vastgesteld waar onderhoud nodig is en of de installatie daarna weer binnen het verwachte werkgebied functioneert.

Waarom kunnen de prestaties van een WHRS tijdens gebruik afnemen?

Een restwarmte-terugwininstallatie is ontworpen om onder bepaalde warmte- en koelcondities een bruikbare hoeveelheid energie terug te winnen. Tijdens langdurig gebruik kunnen de eigenschappen van de installatie veranderen. Warmteoverdragende oppervlakken kunnen vervuilen, mechanische onderdelen kunnen slijten en regelvoorzieningen kunnen minder nauwkeurig functioneren. Deze veranderingen hoeven niet meteen een storing te veroorzaken. Een warmtewisselaar kan bijvoorbeeld geleidelijk minder warmte overdragen, terwijl de installatie verder normaal lijkt te functioneren. Bij dezelfde warmtebroncondities kan de ORC daardoor minder thermisch vermogen opnemen en vervolgens minder elektriciteit produceren.

Bij een ORC begint de energieomzetting met de overdracht van restwarmte aan het werkmedium. Een expansiemachine zet vervolgens een deel van deze energie om in mechanisch vermogen voor de generator, waarna de resterende warmte via de condensor wordt afgevoerd. Pompen en regelvoorzieningen zorgen ervoor dat de noodzakelijke circulatie en bedrijfscondities behouden blijven. De werking van deze onderdelen hangt daardoor nauw met elkaar samen. Wanneer één onderdeel minder goed functioneert, kan het werkpunt van de volledige installatie veranderen. Een verminderde warmteoverdracht aan de warme zijde kan bijvoorbeeld leiden tot minder warmte-invoer of andere verdampingscondities. Wanneer de condensor onvoldoende warmte afvoert, kan juist de condensatiedruk stijgen en het beschikbare expansietraject kleiner worden.

Beide situaties kunnen de generatorproductie verminderen, maar vragen niet om dezelfde onderhoudswerkzaamheden. Het reinigen van een uitlaatgaswarmtewisselaar helpt bijvoorbeeld niet wanneer de belangrijkste beperking wordt veroorzaakt door onvoldoende koelwatercirculatie aan de condensorzijde. Ook het eigen elektriciteitsverbruik speelt een rol. De bruto generatorproductie kan betrekkelijk stabiel blijven terwijl het netto vermogen afneemt doordat pompen of andere hulpvoorzieningen meer elektriciteit gebruiken. Voor een betrouwbare beoordeling moet daarom niet alleen de generatorproductie, maar ook het relevante hulpverbruik worden meegenomen.

Daarnaast moet onderscheid worden gemaakt tussen prestatieverlies en beschikbaarheid. Een WHRS kan langdurig blijven functioneren met een geleidelijk lagere netto elektriciteitsproductie. Omgekeerd kan de installatie onder geschikte bedrijfsomstandigheden goed presteren, maar door technische storingen minder uren beschikbaar zijn. Beide effecten beïnvloeden de jaarlijkse energieopbrengst. Een lagere productie tijdens bedrijf vermindert de hoeveelheid bruikbare energie per uur, terwijl ongeplande stilstand het aantal productie-uren beperkt. Het onderhoud moet daarom zowel de technische prestaties als de beschikbaarheid ondersteunen, zonder normale veranderingen in de bedrijfsomstandigheden als achteruitgang van de installatie te behandelen.

Hoe beïnvloedt vervuiling van de uitlaatgaswarmtewisselaar de prestaties?

Bij terugwinning uit uitlaatgassen vormt de warmtewisselaar een belangrijk onderhoudsonderdeel. De hete uitlaatgassen stromen langs warmteoverdragende oppervlakken en geven een deel van hun thermische energie af aan het aangesloten circuit. Afhankelijk van de brandstof, verbrandingscondities en warmtewisselaaruitvoering kunnen tijdens het gebruik roet, as en andere afzettingen op deze oppervlakken ontstaan. Een vervuilingslaag vormt een extra thermische weerstand tussen de uitlaatgassen en het medium dat de warmte ontvangt. Daardoor kan de warmteoverdracht afnemen, ook wanneer het uitlaatgasmassadebiet en de gastemperatuur vergelijkbaar blijven. Bij een ORC kan hierdoor minder warmte aan de warme zijde beschikbaar komen, waardoor de verdampingscondities en elektriciteitsproductie veranderen zonder dat de ORC-module zelf een defect heeft.

Vervuiling kan tegelijkertijd de stromingsweerstand verhogen. Wanneer afzettingen de vrije doorgangen verkleinen, neemt mogelijk de drukval over de warmtewisselaar toe. Deze drukval draagt bij aan de totale uitlaattegendruk van de motor. De gevolgen kunnen daardoor verder reiken dan alleen een lagere WHRS-opbrengst, omdat een ontoelaatbaar hoge tegendruk ook de motorwerking kan beïnvloeden.

Bij het onderhoud moeten daarom zowel de warmteoverdracht als de stromingsweerstand worden bewaakt. De drukval over de warmtewisselaar en de relevante uitlaatgastemperaturen kunnen helpen om veranderingen in de technische toestand te herkennen. Een toenemende drukval bij vergelijkbare gasdebieten kan bijvoorbeeld aanleiding zijn om vervuiling te onderzoeken. Ook een afnemende warmteoverdracht bij voldoende vergelijkbare warmtebroncondities kan op vervuiling wijzen. Daarvoor kunnen de temperaturen en debieten van het ontvangende medium worden gebruikt om vast te stellen hoeveel warmte werkelijk wordt overgedragen.

Deze veranderingen hoeven echter niet even sterk op te treden. Een afzetting kan de warmteoverdracht merkbaar beperken zonder direct een grote druktoename te veroorzaken. Omgekeerd kan een plaatselijke stromingsbelemmering het drukverlies verhogen terwijl de thermische prestatie minder sterk verandert. Daarom moeten beide eigenschappen afzonderlijk worden beoordeeld. Een hogere drukval bij een groter uitlaatgasdebiet vormt op zichzelf nog geen bewijs van vervuiling.

Bij bepaalde uitlaatgaswarmtewisselaars en uitlaatgasketels kan roetophoping bovendien een veiligheidsrisico vormen. Wanneer voldoende brandbare afzettingen aanwezig zijn en geschikte ontstekingsomstandigheden ontstaan, kan een roetbrand optreden. Vooral uitvoeringen met daarvoor gevoelige warmteoverdragende oppervlakken vragen aandacht voor de combinatie van vervuiling, hoge temperaturen en de noodzakelijke circulatie. Dit risico geldt niet in dezelfde mate voor iedere WHRS-warmtewisselaar. De benodigde beveiligingen, inspecties en reinigingsvoorzieningen moeten daarom aansluiten op het specifieke ontwerp en de voorschriften van de fabrikant.

Hoe en wanneer de warmtewisselaar wordt gereinigd, hangt af van de vervuilingsgevoeligheid en technische uitvoering. Afhankelijk van het ontwerp kunnen roetblaasvoorzieningen of andere geschikte reinigingsmethoden aanwezig zijn. De gekozen methode moet de afzettingen verwijderen zonder de warmteoverdragende oppervlakken, leidingverbindingen of achterliggende uitlaatgasapparatuur te beschadigen. Ook aanwezige nabehandelingsapparatuur kan invloed hebben op de onderhoudsprocedure. Wanneer bij reiniging afzettingen vrijkomen, moet worden beoordeeld of deze andere onderdelen in het uitlaatgastraject kunnen beïnvloeden. De werkzaamheden moeten daarom passen bij de volledige uitlaatgasinstallatie.

Naast afzettingen verdient corrosie aandacht. Bij voldoende lage plaatselijke oppervlaktetemperaturen kunnen, afhankelijk van de uitlaatgassamenstelling, condensaten ontstaan die bepaalde materialen aantasten. Inspectie moet daarom niet uitsluitend gericht zijn op het verwijderen van vervuiling, maar ook op de toestand van metalen oppervlakken, verbindingen en eventuele condensaatvoorzieningen. Een vaste reinigingsfrequentie is niet voor iedere installatie geschikt. De brandstof, motorbelasting, uitlaatgascondities en geometrie van de warmtewisselaar beïnvloeden hoe snel vervuiling ontstaat. De onderhoudsvoorschriften en de waargenomen technische toestand bepalen daarom gezamenlijk wanneer inspectie of reiniging nodig is.

Welk onderhoud vragen de waterzijde en andere warmtewisselaars?

Ook bij terugwinning uit motorkoelwater of andere watergedragen warmtebronnen kan vervuiling de warmteoverdracht verminderen. Afzettingen op de warmteoverdragende oppervlakken vergroten de thermische weerstand en kunnen de beschikbare doorstroomruimte verkleinen. De aard van deze vervuiling verschilt van die aan de uitlaatgaszijde. In watercircuits kunnen onder meer kalkachtige afzettingen, corrosieproducten en andere verontreinigingen voorkomen. Welke problemen ontstaan, hangt af van de waterkwaliteit, bedrijfstemperaturen, gebruikte materialen en inrichting van het circuit.

Een warmtewisselaar die geleidelijk vervuilt, kan bij vergelijkbare temperaturen en debieten minder warmte overdragen. Het ontvangende medium neemt dan mogelijk minder warmte op dan verwacht. Bij een ORC kan dit gevolgen hebben voor de brontemperatuur en de hoeveelheid warmte die uiteindelijk bij de module beschikbaar komt. Ook het drukverlies kan toenemen wanneer afzettingen de stromingsweerstand vergroten. Als de pomp en regeling deze verandering niet volledig compenseren, kan het debiet afnemen. De lagere warmteoverdracht kan dan zowel door vervuilde oppervlakken als door verminderde circulatie worden veroorzaakt.

Om deze effecten te onderscheiden, worden temperaturen, debieten en drukverschillen zoveel mogelijk bij vergelijkbare bedrijfscondities beoordeeld. Een hogere drukval hoeft niet uitsluitend door afzettingen te ontstaan, maar kan ook samenhangen met een groter debiet of een andere klepstand. De waterkwaliteit verdient eveneens aandacht. De waterbehandeling moet passen bij de betrokken koelwaterinstallatie, de warmtewisselaarmaterialen en de voorschriften van de motor- en componentfabrikanten. Een ongeschikte waterkwaliteit kan corrosie en afzettingen bevorderen, waardoor de warmteoverdracht en betrouwbaarheid afnemen.

Wanneer de warmte via een afzonderlijke water- of thermische-oliekring wordt getransporteerd, moeten ook de eigenschappen van dat tussenmedium worden beoordeeld. Afhankelijk van de uitvoering kunnen verontreiniging, veranderingen in mediumkwaliteit, lekkage of onvoldoende circulatie de warmteoverdracht beïnvloeden. Een thermische-oliekring vraagt daarbij niet automatisch hetzelfde onderhoud als een watercircuit. Het gebruikte medium, de bedrijfstemperaturen, afdichtingen en eventuele filters bepalen welke controles nodig zijn. De onderhoudsprocedure moet daarom aansluiten op de eigenschappen van het betreffende circuit.

Ook interne lekkage van warmtewisselaars verdient aandacht. Wanneer een warmtewisselaar beschadigd raakt, kan afhankelijk van de drukverhouding vloeistof van het ene circuit in het andere terechtkomen. Dit kan gevolgen hebben voor de kwaliteit van beide media, de proceswerking en de veiligheid. Inspectie mag daarom niet uitsluitend gericht zijn op zichtbare lekkage aan de buitenzijde. Ook veranderingen in mediumhoeveelheid, druk of samenstelling kunnen onder bepaalde omstandigheden aanleiding zijn om de dichtheid van een warmtewisselaar te onderzoeken.

Welke reinigingsmethode geschikt is, hangt af van het type warmtewisselaar en de aard van de vervuiling. Bij bepaalde plaatwarmtewisselaars kan reiniging zonder volledige demontage mogelijk zijn, terwijl andere omstandigheden mechanische inspectie of reiniging vereisen. De gebruikte reinigingsmiddelen en werkzaamheden moeten passen bij de materialen, afdichtingen en fabrikantvoorschriften. Een methode die voor de ene warmtewisselaar geschikt is, kan bij een andere uitvoering aantasting of lekkage veroorzaken.

Een lagere warmteoverdracht mag bovendien niet automatisch aan vervuiling worden toegeschreven. Wanneer de motor minder warmte produceert of de temperatuurregeling anders functioneert, kan dezelfde warmtewisselaar minder warmte overdragen zonder dat de technische toestand is verslechterd. Daarom begint gericht onderhoud met een beoordeling van de warmtebron, circulatie en warmteoverdracht. Pas wanneer duidelijk is welke afwijking werkelijk optreedt, kan worden vastgesteld of vervuiling, lekkage of een ander technisch probleem moet worden onderzocht.

Hoe houdt u de condensor en scheepskoeling in goede staat?

De condensor heeft een directe invloed op de elektriciteitsproductie van een ORC. Na de expansie moet het werkmedium voldoende worden afgekoeld om opnieuw vloeibaar te worden. De condensor draagt de daarvoor benodigde warmte over aan het beschikbare koelmedium. Wanneer deze warmteoverdracht afneemt, kan de condensatietemperatuur stijgen. Afhankelijk van de cyclus kan daardoor ook de condensatiedruk toenemen en het beschikbare expansietraject kleiner worden. De generator kan dan minder elektrisch vermogen leveren, terwijl aan de warme zijde nog vrijwel hetzelfde thermische vermogen beschikbaar is.

Vervuiling van de condensor kan de elektriciteitsproductie dus beperken. De koude zijde verdient daarom bij prestatiebewaking evenveel aandacht als de warmtewisselaars waarmee de oorspronkelijke restwarmte wordt opgenomen. Het benodigde onderhoud hangt af van de koelwaterconfiguratie. Bij een watergekoelde condensor kunnen afzettingen, corrosie en de toestand van de warmteoverdragende oppervlakken van belang zijn. Ook filters, zeven en andere aanwezige voorzieningen kunnen onderhoud vragen wanneer vervuiling de watercirculatie beperkt.

Wanneer buitenwater rechtstreeks door een warmtewisselaar stroomt, kunnen afhankelijk van het vaargebied en de uitvoering biologische aangroei en andere verontreinigingen optreden. Bij een gesloten zoetwatercircuit zijn vooral de waterkwaliteit en de toestand van de aangesloten centrale koelvoorzieningen relevant. Daarnaast moeten de circulatiepompen voldoende blijven functioneren. Een lager koelwaterdebiet kan de warmteafvoer beperken, ook wanneer de condensor zelf schoon is. Afwijkingen aan pompen, afsluiters of de hydraulische verdeling kunnen daardoor vergelijkbare gevolgen hebben als vervuiling van de warmtewisselaar.

Bij aansluiting op een centraal scheepskoelsysteem spelen ook de andere verbruikers een rol. Wanneer motoren of overige apparatuur meer warmte aan hetzelfde circuit afgeven, kan de koelwatertemperatuur bij de ORC-condensor stijgen. Dat betekent niet automatisch dat de condensor onderhoud nodig heeft. De beschikbare koelwatertemperatuur moet daarom worden onderscheiden van de technische toestand van de condensor. Een hogere temperatuur tijdens varen in warmer buitenwater kan de elektriciteitsproductie verminderen zonder dat een onderdeel is verslechterd.

Een mogelijke onderhoudsbehoefte wordt duidelijker wanneer de condensor bij voldoende vergelijkbare warmtebelasting, koelwaterinlaattemperatuur en watercirculatie minder warmte overdraagt. Ook een toenemende drukval of afwijkende condensatiedruk kan aanleiding geven om de oorzaak te onderzoeken. Daarbij moeten andere verklaringen openblijven. Afhankelijk van de ORC-configuratie kunnen bijvoorbeeld afwijkingen in het werkmediumcircuit of de regeling eveneens invloed hebben op de condensatiecondities. Een hogere condensatiedruk bewijst daarom niet zelfstandig dat de condensor vervuild is.

Bij onderhoud aan de condensor moet bovendien de noodzakelijke scheepskoeling behouden blijven. Wanneer de ORC is aangesloten op koelcircuits die ook motoren of andere essentiële apparatuur bedienen, mogen afsluiters, reinigingswerkzaamheden of wijzigingen in de circulatie deze functies niet onbedoeld onderbreken. Het onderhoud moet daarom zowel de condensor als de aangesloten scheepskoeling omvatten. Alleen door de warmteoverdracht, watercirculatie en werkelijke koelcondities gezamenlijk te beoordelen, kan worden vastgesteld of een lagere koude-zijdeprestatie door vervuiling, onvoldoende circulatie of normale bedrijfsomstandigheden wordt veroorzaakt.

Welke controles zijn nodig aan het ORC-werkmedium, de pompen en expansiemachine?

Binnen een ORC circuleert een organisch werkmedium dat warmte opneemt, door een expansiemachine stroomt en vervolgens in de condensor weer vloeibaar wordt gemaakt. De toestand van dit medium en de werking van de belangrijkste kringloopcomponenten bepalen mede of de installatie binnen het toegestane druk- en temperatuurgebied kan functioneren. Het werkmedium moet geschikt blijven voor de omstandigheden waarvoor de ORC is ontworpen. Afhankelijk van de vloeistof en de technische uitvoering kunnen lekkage, verontreiniging of thermische aantasting aanleiding zijn voor onderzoek.

Organische werkmedia hebben grenzen voor thermische stabiliteit. Wanneer een daarvoor gevoelig medium gedurende voldoende lange tijd aan ongeschikte temperaturen wordt blootgesteld, kan de samenstelling veranderen. Afhankelijk van het medium en de omstandigheden kan dit gevolgen hebben voor de thermodynamische eigenschappen, warmteoverdracht en werking van de betrokken componenten. Dat betekent niet dat het werkmedium bij iedere ORC volgens een vast interval moet worden vervangen. Welke controles, eventuele monsternames en vervangingscriteria nodig zijn, hangt af van de gebruikte vloeistof, bedrijfstemperaturen en fabrikantvoorschriften.

Ook de dichtheid van de kringloop moet worden bewaakt. Een gesloten circuit beperkt de uitwisseling met de omgeving, maar sluit lekkage niet volledig uit. Afwijkingen in de mediumhoeveelheid, het drukgedrag of andere proceswaarden kunnen onder bepaalde omstandigheden aanleiding zijn om de installatie op lekkage te onderzoeken. Een verandering van de procesdruk bewijst echter niet zelfstandig dat werkmedium verloren gaat. De drukken veranderen ook met de temperaturen en motorbelastingen. Daarom moeten de relevante proceswaarden gezamenlijk worden beoordeeld voordat een afwijking aan lekkage wordt toegeschreven.

Afhankelijk van het werkmedium kan lekkage bovendien veiligheids- of milieurisico's veroorzaken. Het opsporen en verhelpen daarvan moet plaatsvinden volgens de procedures die voor de betreffende installatie en vloeistof gelden.

De werkmediumpomp brengt het vloeibare medium op de vereiste druk en zorgt voor de benodigde circulatie door de kringloop. Wanneer de pomp onvoldoende druk of debiet levert, kan het ORC-werkpunt veranderen en de elektriciteitsproductie afnemen. Bij de beoordeling zijn daarom onder meer de drukopbouw, circulatie en het elektrische pompvermogen van belang. Afhankelijk van de uitvoering kunnen ook afdichtingen, lagering, smering en andere bewegende onderdelen onderhoud vragen.

Afwijkende trillingen, lekkage of veranderingen in het opgenomen elektrische vermogen kunnen aanleiding zijn voor nader onderzoek. Ook ongunstige aanzuigcondities kunnen de pompwerking beïnvloeden. De meetgegevens moeten daarom worden beoordeeld bij het werkpunt waarop de pomp daadwerkelijk functioneert. Niet iedere afwijkende pompwaarde wijst op slijtage. Het debiet kan ook veranderen door de regeling, een andere drukverhouding of gewijzigde procescondities. Voor een onderhoudsbeslissing moet daarom eerst duidelijk zijn of de pomp onder vergelijkbare omstandigheden anders functioneert dan verwacht.

Ook de expansiemachine vraagt onderhoud dat past bij de toegepaste techniek. Een turbine en een schroefexpander hebben verschillende constructieve eigenschappen en kunnen andere eisen stellen aan lagering, afdichtingen, smering en inspectie. De mechanische toestand beïnvloedt zowel de beschikbaarheid als mogelijk het rendement. Veranderingen in trillingen, lagertemperaturen, relevante drukken en andere bedrijfswaarden kunnen aanwijzingen geven dat nader onderzoek nodig is.

Een lagere generatorproductie bewijst echter niet dat de expansiemachine minder efficiënt is geworden. Wanneer de verdampings- of condensatiecondities veranderen, kan ook een technisch goed functionerende expansiemachine minder vermogen leveren. Om de toestand van de expansiemachine te beoordelen, moeten de relevante procescondities daarom voldoende bekend zijn. Wanneer bij vergelijkbare drukverhoudingen, werkmediumdebieten en overige bedrijfsvoorwaarden een afwijkende vermogensafgifte zichtbaar blijft, kan gericht onderzoek naar de expansiemachine gerechtvaardigd zijn.

Het onderhoud van de ORC-kringloop vraagt daarmee meer dan het vervangen van onderdelen na een bepaald aantal bedrijfsuren. Ook de kwaliteit en hoeveelheid van het werkmedium, de dichtheid van het circuit, de circulatie en de mechanische toestand van de componenten moeten passend worden bewaakt.

Waarom vragen de generator, afsluiters en meet- en regelapparatuur onderhoud?

Naast de warmtewisselaars en ORC-componenten beïnvloeden ook de generator, afsluiters en regelvoorzieningen de prestaties en beschikbaarheid van de WHRS. Wanneer deze onderdelen niet goed functioneren, kan de elektriciteitsproductie afnemen of moet de installatie eerder worden teruggeregeld of uitgeschakeld. De generator zet het mechanische vermogen van de expansiemachine om in elektriciteit. De elektrische en mechanische toestand moet geschikt blijven voor de betreffende bedrijfscondities. Afhankelijk van de uitvoering kunnen onder meer de koeling, elektrische aansluitingen, isolatietoestand, lagering en andere onderhoudsgevoelige onderdelen periodieke controle vragen.

Bij een installatie met vermogenselektronica kunnen ook de toestand van de omvormers, hun koeling en de bijbehorende elektrische aansluitingen relevant zijn. Een afwijking kan het beschikbare generatorvermogen begrenzen of tot automatische uitschakeling leiden. Het onderhoud moet daarom aansluiten op de technische uitvoering en de voorwaarden waaronder de generator veilig met het boordnet samenwerkt.

Afsluiters en regelkleppen beïnvloeden op hun beurt de warmteverdeling en circulatie. Wanneer een klep de gevraagde stand niet bereikt of onvoldoende afsluit, kan het WHRS-proces bij andere omstandigheden functioneren dan de regeling beoogt. De elektriciteitsproductie kan daardoor afnemen zonder dat de warmtewisselaar of expansiemachine zelf is verslechterd. Ook de meet- en regelapparatuur speelt hierbij een belangrijke rol. De ORC-regeling gebruikt onder meer temperatuur-, druk- en andere procesgegevens om de warmteopname, werkmediumcirculatie en expansie binnen de toegestane grenzen te houden.

Wanneer een sensor geleidelijk een onjuiste waarde aangeeft, kan de regeling op een ander werkpunt functioneren dan technisch nodig is. Daardoor kan de elektriciteitsproductie worden beperkt terwijl de warmtebron en de belangrijkste ORC-componenten nog voldoende functioneren. Functionele controles en passende kalibratie kunnen helpen om zulke afwijkingen te herkennen. Welke werkzaamheden nodig zijn, hangt af van de functie van het instrument, de vereiste nauwkeurigheid en de gevolgen die een onjuiste meetwaarde kan hebben.

Ook de beveiligingen moeten betrouwbaar blijven functioneren. Bij verlies van koeling, ongeschikte procesdruk, wegvallende elektrische afname of andere relevante storingen moet de installatie op de daarvoor ontworpen manier reageren. Afhankelijk van de uitvoering kunnen overdrukbeveiliging, bewaking van de expansiemachine, lekdetectie en automatische uitschakelfuncties onderdeel zijn van het veiligheidsconcept. Welke functies moeten worden gecontroleerd, volgt uit de werkelijk aanwezige installatie en de toepasselijke voorschriften.

Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen de normale prestatieregeling en onafhankelijke of daarvoor aangewezen veiligheidsfuncties. Een afwijking in de procesregeling kan leiden tot een lagere elektriciteitsproductie, terwijl een defecte beveiliging de veilige werking rechtstreeks in gevaar kan brengen. Een veiligheidsfunctie mag daarom niet worden uitgeschakeld of minder gevoelig worden ingesteld om een hogere WHRS-productie te bereiken. Onderhoud en eventuele wijzigingen aan beveiligingen moeten volgens de voorgeschreven procedures worden uitgevoerd en waar nodig worden geverifieerd.

De controle van de generator, afsluiters en instrumentatie dient dus niet uitsluitend om het elektrische vermogen te behouden. Ook de juiste reactie op veranderende bedrijfsomstandigheden en storingen blijft noodzakelijk voor een betrouwbare en veilige WHRS.

Wanneer wijst een lagere elektriciteitsproductie werkelijk op onderhoudsbehoefte?

Een lagere elektriciteitsproductie kan een eerste aanwijzing zijn dat de WHRS anders functioneert dan verwacht. Uit die daling alleen blijkt echter niet of onderhoud nodig is, laat staan welk onderdeel moet worden onderzocht. De beschikbare restwarmte verandert met de motorbelasting. Wanneer een motor minder vermogen levert, kunnen de uitlaatgastemperatuur, het gasdebiet en de warmteafvoer via de koelwatercircuits veranderen. Een lagere ORC-productie kan daarvan het normale gevolg zijn.

Ook de koude zijde beïnvloedt de elektriciteitsproductie. Bij warmer koelwater kan de condensatiedruk stijgen, waardoor de expansiemachine minder vermogen levert. Dat vormt op zichzelf geen aanwijzing voor vervuiling of slijtage. Daarnaast kan het boordnet de productie begrenzen. Wanneer onvoldoende elektrische afname beschikbaar is, kan het power-managementsysteem de WHRS terugregelen. De gemeten generatorproductie is dan mogelijk lager dan het vermogen dat onder dezelfde warmte- en koelcondities technisch beschikbaar zou zijn.

Bij een onverwachte productiedaling moet daarom eerst worden vastgesteld onder welke omstandigheden deze optreedt. Daarvoor zijn gegevens nodig over de motorbelasting, de warmtebron, het koelwater, de bedrijfsstatus en eventuele elektrische productiebegrenzing. Ook moet duidelijk zijn of de afwijking betrekking heeft op bruto of netto elektriciteit. Wanneer de bruto generatorproductie nauwelijks verandert terwijl de netto bijdrage afneemt, kan hoger elektrisch hulpverbruik een mogelijke verklaring zijn.

De waargenomen productie wordt vervolgens vergeleken met de prestatie die onder voldoende vergelijkbare omstandigheden verwacht mag worden. Daarvoor kan bijvoorbeeld een prestatiekarakteristiek uit de inbedrijfstelling of een voldoende onderbouwd referentiemodel worden gebruikt. Een vergelijking met uitsluitend het nominale generatorvermogen biedt onvoldoende informatie. Een lager elektrisch vermogen bij deellast of warmer koelwater hoeft immers geen technische achteruitgang te betekenen. Wanneer de netto productie bij vergelijkbare omstandigheden aantoonbaar afneemt, kan gericht worden onderzocht welk onderdeel daarvoor verantwoordelijk is.

Een toenemende drukval over de uitlaatgaswarmtewisselaar kan aanleiding zijn om vervuiling te onderzoeken. Een lagere warmteoverdracht aan de waterzijde kan samenhangen met afzettingen of onvoldoende circulatie. Bij een hogere condensatiedruk kan onderzoek naar de condensor en de aangesloten scheepskoeling nodig zijn. Ook afwijkende pompgegevens, procesdrukken en regelacties kunnen aanwijzingen opleveren. Een onjuiste sensorwaarde of een afsluiter die onvoldoende reageert, kan de elektriciteitsproductie beperken zonder dat de warmtewisselaar of expansiemachine zelf onderhoud nodig heeft.

Deze meetwaarden zijn echter aanwijzingen en vormen niet zelfstandig bewijs voor een specifieke storing. Een hogere drukval kan bijvoorbeeld door een groter debiet ontstaan. Ook kan minder warmte worden overgedragen doordat de warmtebron minder thermisch vermogen beschikbaar stelt. De aanwijzing voor onderhoud wordt sterker wanneer meerdere meetgegevens op dezelfde mogelijke oorzaak wijzen. Wanneer de informatie onvoldoende duidelijkheid biedt, kan een gerichte inspectie of aanvullende meting nodig zijn voordat onderdelen worden gereinigd of vervangen.

Zo kan worden voorkomen dat onderhoud wordt uitgevoerd op basis van een productiedaling die in werkelijkheid voortkomt uit normale veranderingen in de motorbelasting, koeling of elektrische bedrijfsvoering.

Hoe combineert u preventief en conditieafhankelijk onderhoud?

Een passend onderhoudsprogramma voor een WHRS combineert voorgeschreven periodieke werkzaamheden met controles die voortkomen uit de waargenomen technische toestand van de installatie. Preventief onderhoud omvat inspecties, kalibraties, reiniging en vervanging die volgens de fabrikantdocumentatie en toepasselijke onderhoudsvoorwaarden nodig zijn. De frequentie kan afhangen van bedrijfsuren, kalenderperioden, het aantal starts of andere kenmerken van het gebruik.

Welke criteria gelden, verschilt per onderdeel. Een uitlaatgaswarmtewisselaar kan een andere onderhoudsbehoefte hebben dan een waterzijdige warmtewisselaar. Ook een turbine, schroefexpander, werkmediumpomp en generator vragen elk controles die passen bij hun constructie en bedrijfsomstandigheden. Eén algemeen onderhoudsinterval voor de volledige WHRS is daarom onvoldoende. Het programma moet aansluiten op de werkelijk geïnstalleerde onderdelen, de gebruikte media en de omstandigheden waarin de installatie functioneert.

Conditieafhankelijk onderhoud gebruikt daarnaast gegevens over de ontwikkeling van relevante bedrijfswaarden. Wanneer bijvoorbeeld de drukval, warmteoverdracht, het elektrische pompverbruik of een andere technische grootheid geleidelijk verandert, kan dat aanleiding zijn om een onderdeel nader te onderzoeken. Voor zulke bewaking is een betrouwbaar uitgangspunt nodig. Gegevens uit de inbedrijfstelling of een eerdere controle kunnen als referentie dienen, mits bekend is onder welke warmtebron- en koelcondities deze waarden zijn vastgesteld.

Een referentiewaarde uit een gunstig ontwerpbedrijfspunt kan niet zonder verdere beoordeling worden gebruikt om de prestaties tijdens langdurige deellast te beoordelen. De omstandigheden moeten voldoende vergelijkbaar zijn, of er moet een geschikt prestatiemodel worden gebruikt om relevante verschillen te verwerken. Bij een WHRS kunnen onder meer de netto elektriciteitsproductie, warmteoverdracht, drukverschillen, condensatiecondities en het elektrische hulpverbruik worden gevolgd. Welke gegevens het meest bruikbaar zijn, hangt af van de gekozen warmtebronnen en de technische uitvoering.

Ook het verloop van een afwijking is belangrijk. Een plotselinge verandering kan een andere oorzaak hebben dan een geleidelijke achteruitgang. Wanneer een afwijking tijdens meerdere vergelijkbare bedrijfsperioden terugkeert, vormt dat doorgaans een sterkere aanleiding voor onderzoek dan één meetwaarde zonder voldoende context. Conditieafhankelijk onderhoud vervangt echter niet automatisch de voorgeschreven periodieke werkzaamheden. Bepaalde inspecties, veiligheidscontroles en onderhoudshandelingen blijven noodzakelijk, ook wanneer geen merkbaar prestatieverlies optreedt.

Omgekeerd vraagt niet iedere beperkte afwijking onmiddellijk om reiniging of vervanging. Eerst moet worden beoordeeld of de verandering technisch betekenisvol is, hoe de toestand zich ontwikkelt en welke gevolgen verdere verslechtering kan hebben voor de prestaties, veiligheid of beschikbaarheid. Waar mogelijk kan de onderhoudsplanning worden afgestemd op perioden waarin het schip of de betrokken motorinstallatie toch al buiten bedrijf is. Daarmee kan aanvullende stilstand worden beperkt, zolang de voorgeschreven onderhoudsgrenzen en noodzakelijke veiligheidsvoorwaarden worden gerespecteerd.

Ook de uitgevoerde werkzaamheden moeten worden geregistreerd. De aangetroffen toestand, gebruikte onderdelen, eventuele metingen en resultaten na onderhoud vormen waardevolle informatie voor volgende controles. Daarmee kan worden vastgesteld of een afwijking terugkeert en of het onderhoudsprogramma voldoende aansluit op het werkelijke gebruik. Een bruikbaar onderhoudsprogramma beschrijft dus zowel de verplichte en geplande werkzaamheden als de criteria voor aanvullend conditieafhankelijk onderzoek. Het doel is niet om zoveel mogelijk onderhoud uit te voeren, maar om de technische toestand, veiligheid en bruikbare WHRS-prestaties betrouwbaar te behouden.

Hoe voert u WHRS-onderhoud uit zonder noodzakelijke scheepsfuncties te verstoren?

Een restwarmte-terugwininstallatie is verbonden met bestaande motor-, uitlaatgas-, koelwater- en elektrische systemen. Onderhoud aan de WHRS kan daardoor gevolgen hebben voor apparatuur die noodzakelijk blijft voor de veilige bedrijfsvoering van het schip. Daarom moet duidelijk zijn hoe de terugwinningsinstallatie verantwoord buiten bedrijf kan worden gesteld en hoe de afzonderlijke onderdelen veilig kunnen worden geïsoleerd. Welke voorzieningen daarvoor nodig zijn, hangt af van de gekozen installatie en de verbindingen met de bestaande scheepssystemen.

Bij werkzaamheden aan een uitlaatgaswarmtewisselaar moet rekening worden gehouden met de temperatuur, stroming en bedrijfsstatus van het betreffende uitlaatgastraject. Afhankelijk van de configuratie kan het nodig zijn de motor buiten bedrijf te stellen of de warmtewisselaar via daarvoor geschikte voorzieningen van het actieve uitlaatgassysteem te scheiden. Tijdens toegestane bedrijfsstanden moet de noodzakelijke uitlaatgasafvoer behouden blijven. Een bypass of afsluitvoorziening mag daarom niet zonder verdere beoordeling worden bediend op een manier die ontoelaatbare tegendruk of terugstroming veroorzaakt.

Ook bij reiniging van vervuilde uitlaatgasapparatuur moet de installatie in een geschikte veilige toestand verkeren. Hete oppervlakken, aanwezige afzettingen en opgeslagen restwarmte moeten daarbij worden meegenomen. De toegestane reinigingsmethoden en bedrijfscondities volgen uit de fabrikantvoorschriften en de scheepsspecifieke procedures. Bij onderhoud aan waterzijdige warmtewisselaars of tussenkringen moet bekend zijn hoe het betrokken circuit kan worden geïsoleerd zonder de noodzakelijke motorkoeling te onderbreken.

Wanneer pompen of leidingen ook andere essentiële verbruikers bedienen, moet hun functie behouden blijven. Als dat niet mogelijk is, moeten de betrokken installaties volgens een geschikte procedure buiten bedrijf worden gesteld. Voor werkzaamheden aan een ORC-module zijn de druk, temperatuur en eigenschappen van het organische werkmedium belangrijk. Een elektrisch uitgeschakelde installatie is niet automatisch drukloos of voldoende afgekoeld.

In warmtewisselaars, leidingen en vloeistofcircuits kan nog thermische energie aanwezig zijn. Ook het werkmedium kan onder verhoogde druk staan. Voordat onderdelen worden geopend, moeten daarom de noodzakelijke isolatie, drukafbouw, afkoeling en beveiliging tegen onbedoeld inschakelen zijn uitgevoerd. Afhankelijk van het werkmedium kunnen aanvullende maatregelen nodig zijn voor ventilatie, lekdetectie, opvang of veilige behandeling van vrijgekomen vloeistof en damp. De fabrikantvoorschriften en toepasselijke veiligheidsprocedures blijven daarbij leidend.

Het werkmedium mag niet zonder verdere beoordeling worden afgetapt, gemengd of vervangen. De eigenschappen van het medium en de technische uitvoering van de installatie bepalen welke handelingen zijn toegestaan en welke deskundigheid daarvoor nodig is. Ook elektrische onderdelen moeten veilig kunnen worden afgezonderd. Bij onderhoud aan de generator, omvormers, pompen en regelapparatuur moet worden voorkomen dat onderdelen onverwacht onder spanning komen of automatisch worden gestart.

De praktische uitvoerbaarheid hangt bovendien af van de bereikbaarheid van de componenten. Wanneer een warmtewisselaar alleen kan worden gereinigd nadat andere grote onderdelen zijn verwijderd, kan dat aanzienlijk meer stilstand veroorzaken dan bij een uitvoering met voldoende directe onderhoudstoegang. Bij de planning moet daarom rekening worden gehouden met inspectiepunten, vrije werkruimte, hijsmogelijkheden en de routes waarlangs grotere onderdelen zo nodig kunnen worden verwijderd.

Verschillende passende werkzaamheden kunnen eventueel tijdens dezelfde stilstandsperiode worden uitgevoerd. Daarmee kan aanvullende onderhoudstijd worden beperkt, mits de technische toestand van de installatie en de fabrikantvoorschriften daarvoor voldoende ruimte laten. Na onderhoud moeten de betrokken circuits, beveiligingen en aansluitingen volgens de geldende procedures opnieuw in bedrijf worden genomen en gecontroleerd. Daarbij moet worden vastgesteld dat zowel de WHRS als de noodzakelijke aangrenzende scheepssystemen weer volgens het ontwerp functioneren.

Een goed onderhoudsplan houdt dus niet alleen rekening met de werkzaamheden aan de terugwinningsinstallatie. Ook de beschikbaarheid van de oorspronkelijke motor-, koelwater- en elektrische functies moet behouden blijven wanneer de WHRS tijdelijk buiten bedrijf is.

Hoe stelt u vast of het onderhoud de prestaties heeft hersteld?

Na onderhoud moet worden vastgesteld of de technische afwijking die aanleiding gaf tot de werkzaamheden daadwerkelijk is verholpen. Alleen constateren dat de WHRS opnieuw draait, is daarvoor onvoldoende wanneer het onderhoud bedoeld was om een prestatieverlies te herstellen. De controle begint bij de oorspronkelijke afwijking. Wanneer een uitlaatgaswarmtewisselaar is gereinigd vanwege een toenemende drukval, wordt onderzocht of de stromingsweerstand bij voldoende vergelijkbare gascondities is afgenomen. Ook kan worden beoordeeld of de warmteoverdracht weer aansluit op de verwachte werking, rekening houdend met de relevante temperaturen, debieten en motorbelastingen.

Bij onderhoud aan een waterzijdige warmtewisselaar of condensor kunnen de warmteoverdracht, waterstromen en drukverschillen opnieuw worden gecontroleerd. Een betere condensorwerking kan bijvoorbeeld zichtbaar worden in gunstigere condensatiecondities bij een vergelijkbare warmtebelasting en koelwateraanvoer. Na onderhoud aan de werkmediumpomp of expansiemachine zijn mogelijk andere waarden belangrijk. De drukopbouw, circulatie, trillingen en relevante temperaturen moeten passen bij de betrokken apparatuur en het werkpunt waarop deze functioneert.

Wanneer meet- of regelapparatuur is hersteld, moet worden gecontroleerd of de signalen en regelacties opnieuw correct functioneren. Bij onderdelen met een veiligheidsfunctie kan een passende functionele beproeving nodig zijn voordat de installatie weer normaal in bedrijf wordt genomen. Voor de beoordeling van de elektrische prestaties moeten het warmteaanbod, de koelcondities en het eigen hulpverbruik worden meegenomen. Een hogere generatorproductie na onderhoud betekent niet automatisch dat de technische prestatie is verbeterd wanneer de motor tegelijkertijd meer restwarmte levert.

Daarom worden de resultaten vóór en na onderhoud bij voorkeur onder voldoende vergelijkbare bedrijfsomstandigheden beoordeeld. Wanneer deze omstandigheden verschillen, kan een geschikt prestatiemodel helpen om de invloed van motorbelasting, brontemperaturen en koeling te onderscheiden. Daarbij moet duidelijk blijven welke gegevens rechtstreeks zijn gemeten en welke resultaten uit berekeningen of normalisatie volgen. Een gecorrigeerde prestatievergelijking heeft immers een andere bewijsbasis dan een directe meting onder dezelfde omstandigheden.

Ook het onderscheid tussen bruto en netto elektriciteitsproductie blijft belangrijk. Een reparatie aan een pomp kan bijvoorbeeld het elektrische hulpverbruik verminderen zonder dat het bruto generatorvermogen sterk verandert. De netto elektrische bijdrage kan daardoor toch verbeteren. Omgekeerd kan een gereinigde warmtewisselaar meer warmte overdragen terwijl een andere technische beperking de netto generatorproductie nog steeds begrenst. Een verbeterde deelprestatie betekent daarom niet automatisch dat alle oorspronkelijke prestatieverliezen zijn verdwenen.

Een onderhoudsactie heeft het beoogde resultaat bereikt wanneer de betreffende afwijking is verholpen, de installatie binnen de toegestane bedrijfsgrenzen functioneert en de prestaties bij vergelijkbare omstandigheden opnieuw aansluiten op het verwachte werkgebied. De uitgevoerde werkzaamheden, aangetroffen toestand en relevante meetresultaten moeten daarbij worden vastgelegd. Wanneer een warmtewisselaar sneller vervuilt dan verwacht of een bepaalde afwijking regelmatig terugkeert, kan dat aanleiding zijn om het onderhoudsprogramma of de onderliggende bedrijfsomstandigheden opnieuw te onderzoeken.

Op deze manier wordt onderhoud niet uitsluitend beoordeeld op de vraag of de installatie weer beschikbaar is, maar ook op het herstel van de technische prestaties die aanleiding vormden voor de werkzaamheden.

Om de prestaties van een restwarmte-terugwininstallatie te behouden, zijn daarom periodieke inspecties, passende reiniging, controle van het werkmedium en mechanische onderdelen, onderhoud van instrumentatie en beveiligingen en betrouwbare conditiebewaking nodig. De vereiste werkzaamheden hangen af van de gekozen WHRS-configuratie, de aanwezige componenten en de omstandigheden waarin het schip wordt gebruikt.

Daarbij blijft het belangrijk om een lagere elektriciteitsproductie niet automatisch als technische achteruitgang te behandelen. Alleen door het warmteaanbod, de koelcondities, proceswerking en het elektrische hulpverbruik gezamenlijk te beoordelen, kan worden vastgesteld of onderhoud nodig is en waar de oorzaak ligt.

Een onderhoudsprogramma dat deze gegevens verbindt met de voorschriften van de betrokken componenten helpt om werkelijk prestatieverlies tijdig te herkennen en onnodige werkzaamheden te vermijden. Zo kunnen de bruikbare netto energieproductie en de beschikbaarheid van de WHRS gedurende de exploitatie zo goed mogelijk behouden blijven.

Dit artikel binnen de reeks

Goed onderhoud begint al bij de voorzieningen die tijdens nieuwbouw in het scheepsontwerp worden opgenomen, waaronder bereikbare warmtewisselaars en voldoende ruimte voor inspectie en reiniging. Tijdens de exploitatie moet prestatieverlies door vervuiling of slijtage worden onderscheiden van veranderende bedrijfsomstandigheden. Bij een andere brandstof of motorconfiguratie kunnen ook de warmtebroncondities en de belasting van warmtewisselaars veranderen. Deze aandachtspunten komen samen binnen de inbouw, het onderhoud en de regelgeving voor WHRS-installaties.