Hoe beïnvloedt een andere brandstof of motorconfiguratie de geschiktheid van een ORC-installatie?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
Een andere brandstof of motorconfiguratie kan de geschiktheid van een ORC-installatie beïnvloeden doordat de hoeveelheid, temperatuur en verdeling van de beschikbare restwarmte veranderen. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) op basis van de Organic Rankine Cycle (ORC) benut warmte uit bijvoorbeeld uitlaatgassen en motorkoelwater om elektriciteit op te wekken. Het thermodynamische principe blijft hetzelfde wanneer een scheepsmotor een andere brandstof gebruikt, maar de warmtecondities waarop de installatie is ontworpen kunnen wel veranderen.
Ook een andere motoruitvoering, een gewijzigde vermogensverdeling of een andere inzet van generatorsets kan gevolgen hebben voor de warmteaanvoer. Daardoor moeten de warmtewisselaars, de toegestane motorcondities en het werkgebied van de ORC opnieuw worden beoordeeld. Ook de beschikbare koeling en elektrische afname blijven bepalend voor de netto elektriciteitsproductie.
Een bestaande ORC kan onder de nieuwe omstandigheden geschikt blijven, maar ook een andere elektriciteitsproductie leveren of aanpassingen nodig hebben aan de warmtewisselaars, aansluitingen of regeling. Of een andere ORC-configuratie noodzakelijk is, hangt af van de technische verschillen tussen de oorspronkelijke en de gewijzigde motorinstallatie. Alleen de brandstofnaam of het nominale motorvermogen biedt daarvoor onvoldoende informatie.
Waarom kan een andere brandstof de geschiktheid van een ORC beïnvloeden?
Een ORC benut warmte die tijdens het motorbedrijf vrijkomt. Het organische werkmedium circuleert in een afzonderlijke, gesloten kringloop en neemt via warmtewisselaars energie op uit de beschikbare warmtebronnen. De brandstof die in de scheepsmotor wordt verbrand, maakt daarbij geen rechtstreeks onderdeel uit van de ORC-kringloop. Dezelfde ORC-technologie kan daarom worden onderzocht bij motoren die verschillende brandstoffen gebruiken. Voorbeelden zijn mariene gasolie, zware stookolie, LNG, GTL, geschikte biobrandstoffen en methanol. De toepasbaarheid hangt echter niet uitsluitend af van de brandstof. Ook het motortype, de verbrandingstechniek, de motorbelasting en de beschikbare warmtebronnen bepalen welke restwarmte kan worden benut.
Bij een brandstofwisseling moeten twee situaties worden onderscheiden. Een bestaande motor kan onder daarvoor toegestane voorwaarden op een andere brandstof gaan functioneren. Bij een ingrijpendere wijziging wordt de motor zelf omgebouwd of vervangen. Wanneer dezelfde motor een andere brandstof gebruikt, hoeven de warmtecondities niet altijd sterk te veranderen. Dat hangt af van de brandstofeigenschappen, de motorregeling en de vraag of de motor zonder technische aanpassingen voor de betreffende brandstof is toegelaten.
Bij een motorombouw of vervanging kunnen de gevolgen groter zijn. De verbrandingsomstandigheden, luchttoevoer, turbocompressorconfiguratie en koelwaterverdeling kunnen veranderen. Daardoor kan bij hetzelfde geleverde mechanische vermogen een andere hoeveelheid warmte via de uitlaatgassen of koelcircuits beschikbaar komen. De gevolgen zijn dus niet voor iedere brandstofwisseling gelijk. Een overgang naar LNG of methanol betekent bijvoorbeeld niet automatisch dat de uitlaatgastemperatuur hoger of lager wordt. De werkelijke temperatuur en het beschikbare warmtevermogen hangen af van de gekozen motoruitvoering en bedrijfsmodus.
Voor een bestaande ORC is vooral belangrijk of de nieuwe warmtecondities nog aansluiten op de oorspronkelijke ontwerpgegevens. De installatie kan geschikt zijn voor een bepaald bereik aan brontemperaturen en thermische vermogens, maar hoeft binnen dat volledige bereik niet dezelfde elektriciteitsproductie te leveren. Na een brandstofwisseling moeten daarom de warmtebrongegevens bij de relevante motorbelastingen worden vastgesteld. Vervolgens wordt beoordeeld hoeveel warmte de bestaande warmtewisselaars verantwoord kunnen opnemen en of de ORC bij die warmteaanvoer binnen het toegestane werkgebied blijft functioneren.
Een andere brandstof kan ook de uitlaatgassamenstelling en de noodzakelijke behandeling daarvan veranderen. Hierdoor kunnen andere voorwaarden ontstaan voor de uitlaatgasafkoeling, materiaalgeschiktheid en plaatsing van de warmtewisselaar in het uitlaatgastraject. De noodzakelijke aanpassing hoeft zich daarom niet in de ORC-module zelf te bevinden. De bestaande module kan geschikt blijven, terwijl de warmtewisselaar, tussenkring of regeling opnieuw moet worden afgestemd op de gewijzigde warmtebron.
Het vervangen van de volledige ORC-installatie is dus niet automatisch noodzakelijk. Omgekeerd mag zonder technische beoordeling niet worden aangenomen dat de oorspronkelijke prestaties bij gebruik van een andere brandstof behouden blijven.
Hoe veranderen uitlaatgastemperatuur en massadebiet bij een andere brandstof of motor?
Voor warmteterugwinning uit uitlaatgassen zijn de gastemperatuur, het massadebiet en de toegestane afkoeling belangrijke grootheden. Samen met de thermische eigenschappen van het gas bepalen deze hoeveel warmte onder de betreffende omstandigheden kan worden onttrokken. Wanneer een motor op een andere brandstof gaat functioneren, kunnen de uitlaatgascondities veranderen. Dat hangt onder meer samen met het verbrandingsproces, de lucht-brandstofverhouding, de benodigde luchttoevoer en de motorregeling.
Bij een andere motoruitvoering kunnen bovendien de turbocompressor en het volledige lucht- en uitlaatgassysteem andere eigenschappen hebben. De beschikbare gastemperatuur en het massadebiet kunnen daarom niet uitsluitend uit de gebruikte brandstof worden afgeleid. Een hogere uitlaatgastemperatuur betekent niet automatisch dat meer warmte voor de ORC beschikbaar komt. Wanneer het gasdebiet tegelijkertijd kleiner wordt, kan de totale warmtestroom anders uitvallen dan op basis van de temperatuur alleen zou worden verwacht.
Omgekeerd kan een groter massadebiet bij een lager temperatuurniveau aanzienlijke hoeveelheden thermische energie transporteren. Deze warmte hoeft echter niet dezelfde mogelijkheden voor elektriciteitsproductie te bieden als warmte die bij een hogere temperatuur beschikbaar is. Voor een betrouwbare vergelijking moeten de uitlaatgastemperatuur en het massadebiet daarom bij hetzelfde motorwerkpunt worden vastgesteld. Ook het toerental en de plaats waar de temperatuur wordt bepaald, zijn daarbij van belang.
De temperatuur direct na de turbocompressor hoeft bijvoorbeeld niet gelijk te zijn aan de temperatuur bij de warmtewisselaar. Wanneer de uitlaatgassen eerst andere apparatuur passeren, kan een gedeelte van de warmte al zijn benut of kunnen aanvullende temperatuurvoorwaarden gelden. Ook de maximaal toegestane afkoeling moet opnieuw worden beoordeeld. Een uitlaatgasstroom kan veel thermische energie bevatten, terwijl slechts een gedeelte daarvan binnen de toegestane motor- en materiaalcondities kan worden teruggewonnen.
Wanneer een andere brandstof of motorconfiguratie tot een gewijzigde uitlaatgassamenstelling leidt, kunnen ook de voorwaarden voor condensatie en corrosie veranderen. Het gedeelte van de warmte dat verantwoord kan worden onttrokken, hoeft daardoor niet in dezelfde verhouding te veranderen als het totale beschikbare thermische vermogen. Naast de warmtecondities moet ook de bedrijfsduur worden meegenomen. Een nieuwe motor kan bij nominale belasting voldoende uitlaatgaswarmte leveren, maar gedurende de exploitatie toch minder bruikbare warmte beschikbaar stellen wanneer deze vaker op deellast draait of minder bedrijfsuren maakt.
Dat is vooral relevant wanneer een brandstofwisseling samengaat met een andere bedrijfsstrategie. De motor kan bijvoorbeeld bij andere belastingen worden gebruikt of tijdens bepaalde perioden door een andere energiebron worden vervangen. De oorspronkelijke ORC kan daardoor minder uren voldoende geschikte warmte ontvangen, zelfs wanneer de nieuwe motor bij een afzonderlijk ontwerpbedrijfspunt nog een passend thermisch vermogen levert. De beschikbare bedrijfsuren zijn daarmee net zo belangrijk als de eigenschappen van de warmtebron bij nominale belasting.
Voor de geschiktheid moeten daarom niet alleen de nominale uitlaatgasgegevens worden beoordeeld. Ook de temperaturen, debieten en bedrijfsuren bij de motorbelastingen die tijdens de werkelijke exploitatie voorkomen, zijn nodig. Wanneer de nieuwe warmtecondities binnen het werkgebied van de bestaande warmtewisselaar en ORC blijven, kan de oorspronkelijke installatie mogelijk behouden blijven. De netto elektriciteitsproductie kan daarbij wel veranderen.
Vallen de temperaturen, massadebieten of toegestane warmteonttrekking buiten de oorspronkelijke ontwerpgrenzen, dan moet worden onderzocht welke aanpassingen aan de warmtewisselaar of de verdere warmteaanvoer nodig zijn. De technische grenzen van de motor blijven daarbij bepalend.
Welke gevolgen heeft een andere uitlaatgassamenstelling voor de warmtewisselaar?
Een brandstofwisseling kan niet alleen de hoeveelheid beschikbare uitlaatgaswarmte veranderen, maar ook de samenstelling van de uitlaatgassen. Dat beïnvloedt de omstandigheden waaronder een uitlaatgaswarmtewisselaar veilig en betrouwbaar kan functioneren. Afhankelijk van de brandstof en de verbrandingsomstandigheden kunnen verschillen ontstaan in zwavelhoudende verbindingen, waterdamp, onverbrande bestanddelen, deeltjes en andere uitlaatgascomponenten. Deze verschillen kunnen gevolgen hebben voor condensatie, corrosie en de vorming van afzettingen op warmteoverdragende oppervlakken.
De invloed hangt daarbij niet uitsluitend af van de brandstof. Ook de motoruitvoering, het verbrandingsproces en de verdere behandeling van de uitlaatgassen bepalen welke omstandigheden bij de warmtewisselaar ontstaan. Bij het afkoelen van uitlaatgassen moet rekening worden gehouden met mogelijke condensatie. Vooral de plaatselijke oppervlaktetemperatuur van de warmtewisselaar is daarbij belangrijk. Deze kan lager zijn dan de gemiddelde gastemperatuur die op een meetpunt wordt geregistreerd.
Wanneer de uitlaatgassen voldoende zwavelhoudende verbindingen bevatten, kan onder bepaalde omstandigheden zwavelzuurcondensatie optreden en corrosie veroorzaken. De relevante condensatiecondities hangen mede af van de uitlaatgassamenstelling, de aanwezige waterdamp en de druk. Wanneer een motor op een brandstof met een lager zwavelgehalte gaat functioneren, kunnen de omstandigheden voor zwavelzuurcondensatie veranderen. Dat betekent echter niet dat iedere vorm van condensatie of corrosie verdwijnt. Ook waterdamp en andere aanwezige bestanddelen kunnen onder daarvoor gevoelige omstandigheden een rol blijven spelen.
De oorspronkelijke minimale uitlaatgastemperatuur mag daarom niet zonder verdere beoordeling worden gehandhaafd of verlaagd wanneer de brandstof verandert. De toelaatbare warmteonttrekking moet aansluiten op de uitlaatgassamenstelling en de werkelijke temperaturen in de warmtewisselaar. Ook de materiaalgeschiktheid moet opnieuw worden beoordeeld. De warmtewisselaar moet bestand blijven tegen de temperaturen en de chemische en fysische omstandigheden die tijdens normaal bedrijf en relevante afwijkende bedrijfsstanden optreden.
Een gewijzigde uitlaatgassamenstelling kan daardoor aanleiding zijn om de bestaande warmtewisselaar opnieuw te beoordelen, zelfs wanneer het thermische vermogen van de nieuwe warmtebron vergelijkbaar is met dat van de oorspronkelijke motor. Ook de vorming van afzettingen kan veranderen. Roet, as en andere verontreinigingen kunnen de warmteoverdracht beperken en de stromingsweerstand vergroten. Welke afzettingen daadwerkelijk ontstaan, hangt af van de brandstofeigenschappen, motoruitvoering en bedrijfsomstandigheden.
Een andere brandstof is daarom niet automatisch onder alle omstandigheden schoner of geschikter voor iedere warmtewisselaar. Een lager gehalte aan een bepaalde verontreiniging betekent niet dat alle mogelijke vervuilings- en corrosiemechanismen verdwijnen. De onderhoudsgevoeligheid en geschikte reinigingsmethoden kunnen eveneens veranderen. Een warmtewisselaar die oorspronkelijk voor een bepaalde brandstof is geselecteerd, moet onder de nieuwe omstandigheden voldoende warmte kunnen blijven overdragen zonder ontoelaatbare drukverliezen of materiaalaantasting.
Naast deze materiaal- en onderhoudsaspecten blijft de uitlaattegendruk belangrijk. Een bestaande warmtewisselaar veroorzaakt een bepaalde drukval, maar de gevolgen daarvan kunnen veranderen wanneer het uitlaatgasmassadebiet of de toegestane motorgrenzen wijzigt. Bij motorvervanging moet daarom worden vastgesteld of de bestaande warmtewisselaar en het overige uitlaatgastraject nog binnen de toegestane totale tegendruk kunnen functioneren. Daarbij moeten de relevante motorbelastingen en de overige componenten in het uitlaatgastraject worden meegenomen.
Ook eventuele uitlaatgasnabehandeling moet opnieuw worden beoordeeld. Bij een gewijzigde motor- of brandstofconfiguratie kunnen andere voorzieningen voor emissiebeheersing aanwezig zijn of kunnen bestaande voorzieningen in een andere bedrijfsmodus functioneren. Een SCR-installatie kan bijvoorbeeld een geschikt temperatuurbereik nodig hebben. Ook uitlaatgasrecirculatie (EGR) kan de warmteverdeling en de eigenschappen van de beschikbare uitlaatgasstromen beïnvloeden. De positie van de warmtewisselaar moet daarom passen bij de daadwerkelijk gekozen motor- en nabehandelingsconfiguratie.
De bestaande ORC-module hoeft door deze veranderingen niet automatisch ongeschikt te worden. Mogelijk volstaat een aanpassing van de uitlaatgaswarmtewisselaar, de plaatsing daarvan of de verbinding met de warmtekring. Voor iedere voorgestelde oplossing moet echter worden aangetoond dat de warmtewisselaar onder de nieuwe omstandigheden voldoende warmte kan opnemen. Daarbij mogen de motorwerking, uitlaatgasnabehandeling en noodzakelijke uitlaatgasafvoer niet onaanvaardbaar worden beïnvloed.
Hoe beïnvloedt een andere motorconfiguratie de warmteaanvoer naar de ORC?
Een gewijzigde motorconfiguratie kan het beschikbare warmteaanbod veranderen zonder dat de gebruikte brandstof wijzigt. Het aantal motoren, hun technische uitvoering en de manier waarop ze worden ingezet, bepalen welke warmtebronnen tijdens het scheepsbedrijf beschikbaar zijn. Een schip met één langdurig draaiende voortstuwingsmotor heeft bijvoorbeeld een andere verdeling van warmtebronnen dan een installatie waarin meerdere motoren gezamenlijk mechanisch of elektrisch vermogen leveren. De mogelijkheden voor warmteterugwinning hangen daarom samen met de volledige motorconfiguratie en het bijbehorende bedrijfsprofiel.
Wanneer een motor wordt vervangen door een uitvoering met andere technische eigenschappen, kan bij hetzelfde mechanische vermogen een andere hoeveelheid warmte via de uitlaatgassen en koelcircuits vrijkomen. Het motorrendement en de verdeling van de energieverliezen hangen immers af van de motorconstructie en het werkpunt. De oorspronkelijke thermische ontwerpgegevens van de ORC hoeven daardoor niet meer overeen te komen met de nieuwe motorinstallatie. Een warmtewisselaar kan bijvoorbeeld zijn geselecteerd voor andere uitlaatgastemperaturen en debieten dan de nieuwe motor tijdens de gebruikelijke bedrijfsstanden levert.
Bij een installatie met meerdere motoren moet bovendien worden vastgesteld welke warmtebronnen gelijktijdig beschikbaar zijn. Wanneer het benodigde vermogen over een ander aantal draaiende motoren wordt verdeeld, verandert mogelijk de belasting per motor. Daarmee kunnen de afzonderlijke uitlaatgas- en koelwatercondities verschuiven. Meer geïnstalleerde motoren betekenen daarom niet automatisch dat ook meer bruikbare restwarmte voor de ORC beschikbaar is.
Een motor die buiten bedrijf staat, levert geen voortdurende warmte uit het verbrandingsproces. Een motor die slechts gedurende korte perioden draait, kan bovendien minder bruikbare warmte-energie leveren dan een andere motor die langdurig in bedrijf blijft. Voor een bestaande ORC kan vooral de continuïteit van de warmteaanvoer hierdoor veranderen. Wanneer de installatie oorspronkelijk warmte ontving uit een motor die vrijwel voortdurend draaide, kan een andere motorconfiguratie ertoe leiden dat deze warmtebron vaker wordt uitgeschakeld of minder zwaar wordt belast.
Dat kan niet alleen het gemiddelde beschikbare warmtevermogen beïnvloeden, maar ook het aantal opstart- en afschakelperioden van de ORC. Een installatie die bij een stabiel bedrijfspunt technisch geschikt blijft, kan tijdens het nieuwe bedrijfsprofiel vaker moeten terugregelen of stoppen. Ook de fysieke warmteaanvoer kan aanpassing vragen. Wanneer de warmte uit meerdere afzonderlijke uitlaatgastrajecten moet worden benut, kunnen afzonderlijke warmtewisselaars en een gemeenschappelijke tussenkring een mogelijkheid bieden.
De uitlaatgasstromen van verschillende motoren mogen daarbij niet zonder verdere beoordeling rechtstreeks worden samengevoegd. De oorspronkelijke uitlaatgasfuncties moeten behouden blijven en ongewenste onderlinge beïnvloeding of terugstroming moet worden voorkomen. Bij een gemeenschappelijke warmtekring moeten ook de temperaturen en debieten van de verschillende warmtebronnen worden beoordeeld. Het samenbrengen van warmtestromen kan invloed hebben op het temperatuurniveau dat uiteindelijk bij de ORC beschikbaar is.
Een andere motorindeling kan bovendien langere leidingroutes en aanvullende circulatievoorzieningen noodzakelijk maken. Daardoor kunnen de temperatuurverliezen, drukverliezen en het elektrische hulpverbruik van de warmteterugwinning veranderen. De geschiktheid van de ORC moet daarom worden bepaald vanuit de warmte die de gekozen motoren tijdens de werkelijke bedrijfsperioden gezamenlijk kunnen leveren. De totale nominale motorcapaciteit biedt daarvoor hooguit een eerste aanwijzing.
Doorslaggevend is of het gewijzigde motorbedrijf nog voldoende warmte op het vereiste temperatuurniveau beschikbaar stelt. Daarnaast moet de bestaande of aangepaste warmteaanvoer deze warmte verantwoord naar de ORC kunnen transporteren.
Wat verandert er aan de koelwaterwarmte bij een andere motorinstallatie?
Naast uitlaatgaswarmte kan een ORC warmte benutten uit motorkoelwater of andere daarvoor geschikte warme circuits. Bij vervanging of herconfiguratie van motoren kan ook de hoeveelheid warmte veranderen die via deze circuits beschikbaar komt. De verdeling van de motorwarmte over uitlaatgassen, hoogtemperatuurkoeling en andere koelstromen hangt af van de motoruitvoering. Een nieuwe motor hoeft daardoor niet dezelfde hoeveelheid warmte aan dezelfde circuits af te geven, zelfs wanneer het nominale mechanische vermogen vergelijkbaar blijft.
Ook de koelwatertemperaturen, debieten en temperatuurregelingen kunnen veranderen. Dit is vooral belangrijk wanneer een bestaande ORC via een tussenkring warmte ontvangt uit een oorspronkelijk motorkoelcircuit. Een lagere aanvoertemperatuur kan het beschikbare temperatuurverschil in de warmtewisselaar verkleinen. Daardoor kan bij verder vergelijkbare omstandigheden minder warmte worden overgedragen.
Een groter waterdebiet kan een onvoldoende hoog temperatuurniveau niet zonder meer compenseren. De warmteoverdracht moet immers passen bij de beschikbare temperatuurverschillen en het toegestane werkgebied van de ORC. Bij een andere motorconfiguratie kan bovendien de hydraulische inrichting van de koelwatercircuits veranderen. Een nieuwe motor kan andere aansluitpunten, thermostatische voorzieningen of voorgeschreven waterstromen hebben dan de oorspronkelijke uitvoering.
Daardoor moet een eerder geschikte aansluiting op het hoogtemperatuurkoelcircuit opnieuw worden beoordeeld. De aanwezigheid van een koelwaterleiding met een vergelijkbare temperatuur bewijst niet dat dezelfde hoeveelheid warmte verantwoord kan worden onttrokken. De noodzakelijke motorkoeling blijft daarbij leidend. Warmteonttrekking voor de ORC mag de voorgeschreven motortemperaturen, koelwatercirculatie of temperatuurregeling niet verstoren. Ook wanneer de ORC buiten bedrijf is, moeten de oorspronkelijke koelfuncties behouden blijven.
Bij een installatie die zowel uitlaatgaswarmte als koelwaterwarmte benut, kan een andere motorconfiguratie de verdeling van warmte over het ORC-proces veranderen. Koelwaterwarmte kan bijvoorbeeld worden gebruikt om het organische werkmedium voor te verwarmen, terwijl uitlaatgaswarmte op een hoger temperatuurniveau wordt toegevoerd. Of en hoe beide bronnen kunnen worden gecombineerd, hangt af van de gekozen ORC-configuratie.
Wanneer de verhouding tussen de beschikbare warmtebronnen verandert, hoeft de oorspronkelijke combinatie van warmtewisselaars niet meer onder dezelfde omstandigheden te functioneren. Zelfs wanneer het gezamenlijke thermische vermogen vergelijkbaar blijft, kan de temperatuurverdeling minder geschikt zijn voor de bestaande cyclus. Warmte op een lager temperatuurniveau kan niet zonder meer de functie overnemen van warmte die oorspronkelijk bij een hogere temperatuur werd toegevoerd.
De uitlaatgas- en koelwaterwarmte moeten daarom afzonderlijk worden vastgesteld. Ook de plaats waar iedere warmtebron aan de ORC wordt gekoppeld, moet in de beoordeling herkenbaar blijven. Wanneer de nieuwe warmteverdeling binnen de oorspronkelijke ontwerpgrenzen blijft, kan de installatie mogelijk zonder belangrijke wijzigingen functioneren. Bij grotere veranderingen kunnen aanpassingen aan de warmtewisselaars, tussenkring of procesregeling nodig zijn.
Blijft de ORC-installatie binnen haar technische werkgebied functioneren?
Een ORC-module is ontworpen voor een bepaald bereik aan warmte- en koelcondities. Binnen dat werkgebied moeten de warmtewisselaars, werkmediumpomp, expansiemachine en condensor gezamenlijk geschikte procescondities kunnen handhaven. Wanneer de brandstof of motorconfiguratie verandert, kunnen de temperatuur en hoeveelheid beschikbare warmte aan de warme zijde verschuiven. Daardoor kan de ORC op een ander thermodynamisch werkpunt functioneren dan waarvoor de oorspronkelijke prestaties zijn vastgesteld.
Bij een lagere brontemperatuur wordt het beschikbare temperatuurverschil voor warmteoverdracht mogelijk kleiner. Hierdoor kan minder warmte aan het werkmedium worden toegevoerd of kunnen andere verdampingscondities ontstaan. Ook een lager thermisch ingangsvermogen kan het werkmediumdebiet en de mechanische arbeid van de expansiemachine beïnvloeden. De elektriciteitsproductie hoeft daarbij niet evenredig met de opgenomen warmte te veranderen, omdat het omzettingsrendement en de prestaties van de afzonderlijke componenten bij deellast eveneens kunnen veranderen.
Wanneer onder de nieuwe motorcondities meer warmte beschikbaar komt, betekent dit omgekeerd niet automatisch dat de ORC meer elektriciteit kan produceren. De warmtewisselaars, expansiemachine en generator hebben een begrensde capaciteit en een toegestaan werkgebied. Aanvullende warmte kan daardoor onbenut blijven wanneer de maximale thermische of elektrische capaciteit is bereikt. Ook kunnen de toegestane procesdrukken, temperaturen of werkmediumdebieten aanleiding geven om de warmteopname te beperken.
De beoordeling moet daarom verder gaan dan de vraag of de ORC nog kan worden gestart. Belangrijk is of de installatie bij de nieuwe warmtecondities stabiel kan functioneren, binnen de toegestane grenzen blijft en voldoende bruikbare netto elektriciteit levert. Het eigen elektriciteitsverbruik moet daarbij worden meegenomen. Wanneer het bruto generatorvermogen afneemt terwijl bepaalde pompen en regelvoorzieningen nog steeds elektriciteit gebruiken, kan de netto productie sterker dalen dan de bruto productie.
Een ORC die technisch blijft functioneren, hoeft daarom niet gedurende alle nieuwe bedrijfsstanden een positieve of economisch relevante netto elektrische bijdrage te leveren. Vooral bij langdurige lage warmte-invoer kan dat de uiteindelijke geschiktheid beïnvloeden. Ook de regeling moet kunnen omgaan met de gewijzigde omstandigheden. Een ander warmteaanbod kan aangepaste instellingen of een andere regelstrategie vragen voor de werkmediumpomp, expansiemachine en warmteoverdracht.
Dergelijke aanpassingen moeten binnen de grenzen van de bestaande componenten blijven. Hogere temperaturen of drukken mogen niet uitsluitend worden toegestaan om de oorspronkelijke elektriciteitsproductie opnieuw te bereiken. Ook het gebruikte organische werkmedium blijft bepalend voor de toegestane procescondities. Een gewijzigde motorwarmtebron betekent niet automatisch dat een ander ORC-werkmedium nodig is. Wel moet worden vastgesteld of de nieuwe temperaturen en warmte-invoer passen bij het bestaande medium en de daarmee ontworpen kringloop.
Wanneer de nieuwe warmtecondities binnen het oorspronkelijke werkgebied blijven, kan het voldoende zijn de verwachte prestaties opnieuw te bepalen. Bij grotere veranderingen kunnen aanpassingen aan de warmteaanvoer of regeling noodzakelijk worden. Pas wanneer de gewijzigde warmtebronnen niet verantwoord binnen de mogelijkheden van de bestaande ORC kunnen worden benut, ontstaat aanleiding om een andere module of kringloopconfiguratie te onderzoeken.
Wat betekent dual-fuelbedrijf voor de prestaties van een ORC?
Bij dual-fuelmotoren kunnen verschillende brandstoffen of bedrijfsmodi worden gebruikt. De beschikbare restwarmte kan daardoor niet alleen veranderen wanneer de motorbelasting wijzigt, maar ook wanneer de motor bij een vergelijkbare belasting in een andere brandstofmodus functioneert. Bij bepaalde dual-fuelmotoren verschillen de verbrandingsprocessen tussen gasbedrijf en bedrijf op vloeibare brandstof. Dat kan gevolgen hebben voor de uitlaatgastemperatuur, het massadebiet en de verdeling van warmte over de koelcircuits.
Hoe groot deze verschillen zijn en in welke richting ze optreden, hangt af van de motoruitvoering. Een motor die in gasmodus volgens een ander verbrandingsprincipe functioneert dan in dieselmodus, hoeft bijvoorbeeld niet dezelfde uitlaatgascondities te leveren als een motor die in beide modi een vergelijkbaar verbrandingsproces gebruikt. Voor een aangesloten ORC betekent dit dat één motorbelastingspercentage niet noodzakelijk overeenkomt met één vast warmteaanbod. Ook de actieve brandstofmodus moet daarom worden meegenomen bij het bepalen van de beschikbare warmte.
Een ORC-prestatie die tijdens gasbedrijf bij een bepaalde motorbelasting is vastgesteld, kan niet zonder verdere beoordeling worden gebruikt als prestatieverwachting voor bedrijf op vloeibare brandstof. De warmtebroncondities en het bijbehorende ORC-werkpunt kunnen immers verschillen. Bij de technische beoordeling worden de relevante brandstofmodi daarom afzonderlijk gekoppeld aan de warmtebrongegevens. Ook moet bekend zijn welke modi tijdens de exploitatie daadwerkelijk worden gebruikt en hoeveel bedrijfsuren daarmee gemoeid zijn.
De uitlaatgassamenstelling kan eveneens per bedrijfsmodus veranderen. Bij een motor die zowel op gas als op vloeibare brandstof kan functioneren, kunnen bijvoorbeeld de zwavelbelasting, afzettingsvorming en voorwaarden voor uitlaatgasafkoeling verschillen. Daarom moet worden vastgesteld of de bestaande warmtewisselaar in alle relevante brandstofmodi binnen de toegestane materiaal-, temperatuur- en tegendrukgrenzen blijft functioneren.
Ook eventuele uitlaatgasnabehandeling kan per bedrijfsmodus anders worden gebruikt. De aanwezigheid of werking van SCR, EGR of andere voorzieningen kan invloed hebben op de uitlaatgascondities bij het aansluitpunt van de WHRS. De bestaande warmtewisselaarpositie en de hoeveelheid onttrokken warmte moeten daarom geschikt blijven voor de motor- en nabehandelingsconfiguraties die daadwerkelijk worden toegepast.
Daarnaast verdienen de overgangen tussen de brandstofmodi aandacht. Tijdens het omschakelen kunnen de motor- en warmtecondities tijdelijk veranderen. Warmtewisselaars, eventuele tussenkringen en de ORC-kringloop reageren daarop met een eigen thermische vertraging. Het elektrische vermogen hoeft daardoor niet onmiddellijk overeen te komen met de waarde die bij de nieuwe stabiele brandstofmodus hoort. Afhankelijk van de uitvoering kan de ORC-regeling de warmteopname of generatorproductie tijdelijk moeten aanpassen.
Een ORC die bij beide afzonderlijke stabiele brandstofmodi technisch geschikt is, moet daarom ook passend kunnen reageren op de overgangscondities die tijdens het werkelijke bedrijf voorkomen. Daarbij blijven de toegestane motor- en brandstofmodi leidend. De ORC mag de noodzakelijke brandstofomschakeling, uitlaatgasafvoer of motorkoeling niet onaanvaardbaar beïnvloeden.
Voor een realistische beoordeling wordt de ORC-prestatie daarom vastgesteld voor de relevante combinaties van motorbelasting en brandstofmodus. De totale bruikbare elektriciteitsproductie hangt vervolgens af van de bedrijfsuren in iedere modus en van de manier waarop de installatie tijdens omschakelingen functioneert.
Hoe beïnvloeden de nieuwe warmtecondities de condensor en het boordnet?
Een gewijzigde brandstof of motorconfiguratie kan ook gevolgen hebben voor de koude zijde van de ORC. Wanneer de hoeveelheid warmte die aan het thermodynamische proces wordt toegevoerd verandert, kan ook de warmteafvoer via de condensor wijzigen. Bij een ORC wordt een deel van het thermische ingangsvermogen omgezet in mechanische en vervolgens elektrische energie. De resterende warmte wordt grotendeels via de condensor afgevoerd.
Wanneer de ORC onder de nieuwe motorcondities meer warmte opneemt, moet daarom worden vastgesteld of de condensor en het aangesloten koelsysteem deze warmte voldoende kunnen blijven afvoeren. Daarbij zijn de koelwatertemperatuur, het debiet en de beschikbare koelcapaciteit van belang. Ook de warmtebelasting van andere apparatuur op hetzelfde koelsysteem moet worden meegenomen. Een nieuwe motor of andere belastingverdeling kan immers veranderen hoeveel warmte de oorspronkelijke scheepskoeling moet afvoeren.
Daardoor kan ook de capaciteit die voor de ORC-condensor overblijft anders zijn. De condensor moet daarom worden beoordeeld in samenhang met de volledige warmtebalans van de gewijzigde motorinstallatie. De herkomst van de teruggewonnen warmte moet daarbij herkenbaar blijven. Wanneer de ORC uitlaatgaswarmte benut, kan warmte die eerder grotendeels via het uitlaatgastraject verdween voortaan via de condensor aan de scheepskoeling worden afgegeven.
Bij terugwinning uit motorkoelwater kan een deel van de warmteafvoer juist worden verplaatst van een bestaande motorkoeler naar de ORC-condensor. De oorspronkelijke warmteafvoer verandert dan van plaats, terwijl een gedeelte van de opgenomen warmte in mechanische en elektrische energie wordt omgezet. De volledige condensorbelasting mag daarom niet automatisch als even grote nieuwe warmtelast boven op alle oorspronkelijke koelbelastingen worden opgeteld. De nieuwe warmtebalans moet laten zien waar de betrokken warmte vóór en na de wijziging daadwerkelijk wordt afgevoerd.
Ook de elektrische integratie kan veranderen. Een andere motorconfiguratie kan gevolgen hebben voor de inzet van generatorsets en de elektrische vraag tijdens de verschillende bedrijfsstanden. Wanneer de ORC een ander netto elektrisch vermogen levert, moet worden vastgesteld of het boordnet deze productie nuttig kan opnemen. Bij een beperkte elektrische vraag of noodzakelijke generatorreserve kan het nodig zijn de WHRS-productie te begrenzen.
Een bijzondere wisselwerking ontstaat wanneer de ORC warmte ontvangt van dezelfde generatorsets die door de opgewekte elektriciteit minder zwaar worden belast. De lagere generatorbelasting kan dan de warmteafgifte van de betrokken motoren veranderen. Het beschikbare warmtevermogen en de elektrische WHRS-productie moeten daarom bij dezelfde uiteindelijke motorbelasting worden beoordeeld.
Wanneer een generatorset volledig wordt uitgeschakeld, valt ook de voortdurende warmteproductie van die motor weg. De overblijvende generatorsets kunnen tegelijkertijd anders worden belast, waardoor hun warmteafgifte eveneens verandert. De netto elektriciteitsproductie van de ORC kan daardoor niet betrouwbaar worden bepaald vanuit uitsluitend de oorspronkelijke motorinzet. De uiteindelijke motorverdeling en de daaruit voortkomende warmtebronnen moeten in dezelfde berekening worden meegenomen.
Ook na een brandstofwisseling kan de ORC-module zelf technisch ongewijzigd blijven terwijl de beschikbare koeling of elektrische afname een andere netto bijdrage mogelijk maakt. De beoordeling van de nieuwe warmtecondities moet daarom worden verbonden met de condensorwerking, het aanvullende hulpverbruik en de elektrische energievoorziening van het volledige schip.
Wanneer blijft een ORC geschikt en wanneer zijn aanpassingen nodig?
De geschiktheid van een ORC na een brandstof- of motorwijziging wordt bepaald door de oorspronkelijke ontwerpgegevens te vergelijken met de warmte- en bedrijfscondities die onder de nieuwe configuratie ontstaan. Eerst wordt vastgesteld wat daadwerkelijk verandert. Een andere toegestane brandstof in een verder ongewijzigde motor kan een andere beoordeling vragen dan een volledige motorvervanging of een nieuwe configuratie met meerdere motoren.
Voor de nieuwe situatie zijn gegevens nodig over de motoruitvoering, brandstof of brandstofmodi, motorbelastingen en bedrijfsuren. Bij uitlaatgaswarmte gaat het onder meer om de temperatuur, het massadebiet, de uitlaatgassamenstelling en de toegestane warmteonttrekking. Ook de gegevens over motorkoelwater en andere aangesloten warmtebronnen moeten opnieuw worden vastgesteld. Daarbij zijn de beschikbare temperaturen en debieten, de voorgeschreven motorcondities en de bestaande warmteverbruikers relevant.
Deze gegevens worden vervolgens gekoppeld aan de motorcombinaties en bedrijfsstanden die onder de nieuwe configuratie daadwerkelijk worden verwacht. Zo wordt duidelijk welke warmtebronnen gelijktijdig beschikbaar zijn en hoe lang de ORC daarvan gebruik kan maken. Daarna wordt onderzocht of de bestaande warmtewisselaars geschikt blijven. Daarbij gaat het niet alleen om het thermische vermogen en de warmteoverdracht, maar ook om de drukverliezen, materiaalgeschiktheid, toegestane uitlaatgasafkoeling en eventuele voorwaarden van nabehandelingsapparatuur.
Bij terugwinning uit motorkoelwater blijven de noodzakelijke motortemperaturen en koelwatercirculatie bepalend. De oorspronkelijke motorfuncties mogen door aanpassingen aan de warmteterugwinning niet onaanvaardbaar worden beïnvloed. Vervolgens worden de nieuwe brontemperaturen en warmtevermogens gekoppeld aan het werkgebied van de ORC. De werkmediumcirculatie, verdampings- en condensatiecondities en prestaties van de expansiemachine bepalen hoeveel bruto elektrisch vermogen onder deze omstandigheden mogelijk is.
Ook moet worden vastgesteld hoeveel netto elektriciteit na aftrek van het relevante hulpverbruik beschikbaar blijft. Daarbij telt mee gedurende welke bedrijfsperioden het schip deze elektriciteit daadwerkelijk nuttig kan inzetten. Wanneer de nieuwe warmtecondities binnen het oorspronkelijke ontwerpbereik blijven, de aansluitingen geschikt zijn en de installatie veilig kan functioneren, kan de bestaande ORC mogelijk behouden blijven. De elektriciteitsproductie kan daarbij wel verschillen van de oorspronkelijke prestaties.
Een lager elektrisch vermogen na een brandstof- of motorwijziging betekent dan niet automatisch dat de ORC technisch is verslechterd. Het kan een normaal gevolg zijn van minder warmte of van warmte die onder andere temperatuurcondities beschikbaar komt. In andere situaties kan de ORC-module geschikt blijven terwijl de warmtewisselaar, tussenkring, aansluitingen of regeling moeten worden aangepast. De wijziging hoeft dan niet de volledige thermodynamische kringloop te omvatten.
Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer de nieuwe uitlaatgascondities een andere warmtewisselaar vereisen of wanneer de verhouding tussen uitlaatgas- en koelwaterwarmte is veranderd. De beschikbare warmte moet dan opnieuw op een technisch passende manier aan de bestaande ORC worden toegevoerd. Ook een andere verdeling over meerdere motoren kan aanpassing van de warmteaanvoer noodzakelijk maken. Wanneer afzonderlijke motoren warmte leveren, moeten de aansluitingen veilig en regelbaar blijven voor de motorcombinaties die tijdens de exploitatie daadwerkelijk voorkomen.
Een ingrijpender wijziging kan nodig zijn wanneer de nieuwe warmtebronnen onvoldoende aansluiten op het bruikbare werkgebied van de bestaande ORC. Wanneer de brontemperaturen structureel te laag zijn, gedurende de relevante bedrijfsuren onvoldoende warmte beschikbaar blijft of de toegestane procescondities niet kunnen worden gehandhaafd, kan een andere ORC-module of systeemconfiguratie noodzakelijk zijn om de resterende warmte nuttig te benutten.
De beoordeling mag daarbij niet uitsluitend op het oorspronkelijke nominale generatorvermogen worden gebaseerd. Een kleinere of anders ontworpen ORC kan onder gewijzigde omstandigheden beter aansluiten op het beschikbare warmteaanbod, terwijl een grotere uitvoering niet automatisch meer nuttige elektriciteit levert. Ook de beschikbare koeling en elektrische afname moeten bij de nieuwe configuratie passen. Een andere ORC-module kan immers een andere condensorbelasting veroorzaken en meer of minder elektrisch hulpverbruik vragen.
Bij een voorgenomen brandstof- of motorwijziging verdient het daarom de voorkeur deze beoordeling uit te voeren voordat de bestaande warmtewisselaars en aansluitingen zonder verdere controle worden behouden of aangepast. Wanneer de wijziging al is uitgevoerd, kunnen geschikte bedrijfsmetingen helpen om de werkelijke warmtebroncondities vast te stellen. De uitlaatgas- en koelwatergegevens moeten dan betrekking hebben op dezelfde motorbelastingen en brandstofmodi.
De gemeten waarden kunnen vervolgens worden vergeleken met de oorspronkelijke ontwerpgegevens en het toegestane werkgebied van de ORC. Ook moet duidelijk worden of een veranderde elektriciteitsproductie voortkomt uit het nieuwe warmteaanbod of uit een technische afwijking van de terugwinningsinstallatie. Een hogere of lagere gemeten generatorproductie vormt op zichzelf geen voldoende bewijs dat de ORC beter of slechter is gaan functioneren. Daarvoor moeten de bijbehorende warmte-, koel- en elektrische bedrijfscondities worden meegenomen.
De geschiktheid van een ORC-installatie bij een andere brandstof of motorconfiguratie wordt daarmee bepaald door de volledige warmte- en energiebalans. Niet alleen de hoeveelheid warmte is van belang, maar ook het temperatuurniveau, de verdeling over de warmtebronnen en de perioden waarin deze beschikbaar zijn. Een gewijzigde brandstof hoeft de gesloten ORC-kringloop niet ongeschikt te maken, maar kan wel andere voorwaarden stellen aan de warmtewisselaars, uitlaatgasafkoeling en nabehandeling. Een andere motorconfiguratie kan daarnaast het aantal warmtebronnen, hun afzonderlijke belasting en de duur van de warmtebeschikbaarheid veranderen.
De bestaande ORC blijft technisch geschikt wanneer de nieuwe warmtecondities binnen het toegestane werkgebied passen en de noodzakelijke motor-, koel- en elektrische functies behouden blijven. Of de installatie daarbij ook voldoende bruikbare netto elektriciteit levert, moet afzonderlijk worden beoordeeld. Wanneer de oorspronkelijke configuratie niet meer passend is, moet worden vastgesteld welke onderdelen daadwerkelijk aanpassing vragen. De warmteaanvoer of regeling kan mogelijk worden gewijzigd terwijl de ORC-module zelf geschikt blijft. Bij grotere verschillen kan een andere module of kringloopconfiguratie nodig zijn.
Zo wordt de restwarmte-terugwinning afgestemd op de werkelijk gewijzigde scheepsinstallatie, zonder automatisch uit te gaan van behoud of vervanging van het oorspronkelijke systeem. De beslissing volgt uit de nieuwe warmtecondities, de technische grenzen van de ORC en de netto elektriciteit die onder het toekomstige bedrijfsprofiel nuttig kan worden geproduceerd.
Dit artikel binnen de reeks
Een andere brandstof of motorconfiguratie kan niet alleen het warmteaanbod veranderen, maar ook de vervuilings- en corrosiebelasting van warmtewisselaars. Daarmee veranderen mogelijk ook de onderhoudsvoorwaarden voor het behoud van WHRS-prestaties. Welke betekenis een gewijzigde elektrische opbrengst heeft voor de verwerking van WHRS-elektriciteit in EEDI- en EEXI-berekeningen, hangt af van de toepasselijke rekenregels. Beide aspecten komen samen binnen de inbouw, het onderhoud en de regelgeving voor WHRS-installaties.