Hoe stemt u elektriciteitsproductie uit restwarmte af op het boordnet van een schip?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
Om elektriciteit uit restwarmte op het boordnet te kunnen gebruiken, moet de WHRS-generator goed samenwerken met de bestaande elektrische installatie, het power-managementsysteem en de beschikbare vermogensreserve. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan elektriciteit produceren uit warmte die anders grotendeels verloren zou gaan. Hoeveel vermogen beschikbaar is, hangt echter af van de warmtebron en de bedrijfsomstandigheden. Het boordnet moet deze elektriciteit kunnen opnemen zonder dat de vereiste spanning, frequentie of bedrijfszekerheid in gevaar komt.
Daarvoor moeten de generatoraansluiting, beveiligingen en vermogensregeling worden afgestemd op de aanwezige generatorsets en eventuele andere energiebronnen. De regeling moet kunnen reageren wanneer de warmteaanvoer afneemt, de elektrische vraag verandert of de WHRS onverwacht uitvalt. Daarbij maakt het verschil of een draaiende generatorset alleen wordt ontlast of volledig kan worden uitgeschakeld. Bovendien kan de beschikbare restwarmte veranderen wanneer de WHRS elektriciteit produceert uit warmte van generatorsets die daardoor minder zwaar worden belast. Het nominale elektrische vermogen van de WHRS is daarom niet voldoende om de bijdrage aan het boordnet vast te stellen. Bepalend is hoeveel elektriciteit de installatie tijdens de werkelijke bedrijfsomstandigheden kan leveren en welk gedeelte daarvan bestaande generatorproductie kan vervangen. Tegelijk moet de elektrische energievoorziening betrouwbaar blijven wanneer deze warmteafhankelijke productie verandert of wegvalt.
Wanneer kan elektriciteit uit restwarmte op het boordnet worden benut?
Het boordnet voorziet de elektrische verbruikers van een schip van energie. Afhankelijk van de installatie kunnen dieselgeneratorsets, asgeneratoren, batterijopslag of andere energiebronnen hiervoor beschikbaar zijn. Samen moeten deze bronnen voldoende vermogen leveren om tijdens de relevante bedrijfsomstandigheden aan de elektrische vraag te voldoen. Een WHRS kan een deel van de bestaande elektriciteitsproductie overnemen. Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) wordt warmte aan een gesloten thermodynamische kringloop toegevoerd. Het organische werkmedium verdampt en expandeert vervolgens in een expansiemachine die een generator aandrijft. Via een geschikte elektrische aansluiting kan de opgewekte elektriciteit aan het boordnet worden geleverd.
Het thermische vermogen dat de ORC ontvangt, is niet gelijk aan het elektrische generatorvermogen. Slechts een gedeelte van de opgenomen warmte wordt omgezet in mechanisch vermogen. De resterende warmte wordt grotendeels via de condensor afgevoerd. Daarnaast verbruikt de installatie zelf elektriciteit voor onder meer pompen, regeling en eventueel aanvullende koeling. Voor de bijdrage aan het boordnet moet daarom bekend zijn hoeveel elektrisch vermogen de WHRS produceert, welke omzettingsverliezen optreden en hoeveel aanvullende hulpenergie nodig is. Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen het bruto generatorvermogen en het netto vermogen dat voor de energievoorziening van het schip beschikbaar komt. Bestaand hulpverbruik telt alleen als extra belasting voor zover het door de WHRS verandert.
Naast voldoende warmte moet er ook behoefte zijn aan de geproduceerde elektriciteit. Wanneer de WHRS vermogen aan het boordnet levert terwijl andere generatorsets in bedrijf zijn, kan een deel van hun elektriciteitsproductie worden overgenomen. De bestaande generatorsets hoeven dan gezamenlijk minder elektrisch vermogen te leveren. Bij een lage elektrische vraag kan die mogelijkheid beperkt zijn. Een generatorset die vanwege de bedrijfszekerheid moet blijven draaien, kan een minimale toegestane belasting hebben. De WHRS kan dan niet onbeperkt elektriciteit overnemen, ook wanneer er voldoende warmte beschikbaar is. Afhankelijk van het boordnet en de aanwezige energievoorziening moet de WHRS-productie worden verminderd of moet een andere toegestane bestemming voor de elektriciteit beschikbaar zijn.
De elektrische afname vormt dus een afzonderlijke beperking, naast de beschikbare warmte en de prestaties van de WHRS. Voor een realistische opbrengstberekening moeten het warmteaanbod, de netto elektriciteitsproductie en de elektrische vraag betrekking hebben op dezelfde bedrijfsperioden. Een hoog generatorvermogen levert immers niet automatisch een overeenkomstige brandstofbesparing op wanneer op dat moment onvoldoende elektriciteit nuttig kan worden afgenomen.
Hoe wordt een WHRS-generator op het bestaande boordnet aangesloten?
De elektrische aansluiting van een WHRS hangt af van het generatortype, de aandrijving en de inrichting van het bestaande boordnet. Veel schepen beschikken over een wisselstroomnet, maar ook gelijkstroomdistributie of een combinatie van beide komt voor. De generator en eventuele vermogenselektronica moeten passen bij de aanwezige elektrische architectuur.
Bij een synchrone generator die rechtstreeks op een wisselstroomnet wordt aangesloten, moet het toerental overeenkomen met de vereiste netfrequentie en het aantal generatorpolen. Wanneer de generator parallel met een reeds onder spanning staand boordnet wordt geschakeld, moeten de elektrische condities bij het inschakelen voldoende overeenkomen. Daarbij zijn onder meer de spanning, frequentie, fasevolgorde en fasehoek van belang. Een onjuiste synchronisatie kan grote elektrische en mechanische belastingen veroorzaken. Daarom zijn geschikte synchronisatievoorzieningen, schakelaars en beveiligingen nodig. Ook de regeling van de expansiemachine moet geschikt zijn om de generator onder de vereiste condities te belasten en te ontlasten.
Na het parallel schakelen worden het werkzame en reactieve vermogen niet noodzakelijk door dezelfde regeling bepaald. Bij een conventionele synchrone generator hangt de afgifte van werkzaam vermogen samen met de mechanische aandrijving. De bekrachtiging en spanningsregeling beïnvloeden daarentegen de uitwisseling van reactief vermogen. Beide functies moeten aansluiten op de bestaande generatorregelingen en de vermogensverdeling van het schip.
Bij andere WHRS-configuraties wordt vermogenselektronica tussen de generator en het boordnet toegepast. Dat kan bijvoorbeeld zinvol zijn wanneer de expansiemachine met een toerental werkt dat niet rechtstreeks bij de netfrequentie past. Een geschikte omvormerconfiguratie past de opgewekte elektriciteit dan aan de elektrische eigenschappen van het boordnet aan. Deze elektrische ontkoppeling biedt meer vrijheid bij het toerental van de expansiemachine, maar stelt ook eigen technische eisen. De omvormer moet geschikt zijn voor het gevraagde vermogen, de aanwezige netcondities en het samenwerken met andere generatoren. Afhankelijk van de uitvoering moeten bovendien harmonische vervorming, reactief vermogen en het gedrag bij spannings- en frequentieafwijkingen worden beoordeeld.
Een omvormer maakt het echter niet automatisch mogelijk dat de WHRS zelfstandig het boordnet voedt. Een netvolgende omvormer levert vermogen aan een net waarvan de spanning en frequentie door andere daarvoor geschikte bronnen worden gehandhaafd. Voor zelfstandig netvormend bedrijf is een afzonderlijk daarvoor ontworpen en geschikte regelconfiguratie nodig, met voldoende beschikbare energie en passende beveiligingen.
Bij een gelijkstroomnet gelden andere aansluitvoorwaarden. De generator kan bijvoorbeeld via een gelijkrichter of andere vermogensomzetting op de gelijkstroombus worden aangesloten. De regeling moet dan passen bij de vereiste gelijkspanning, vermogensverdeling en beveiliging van de DC-installatie. De synchronisatievoorwaarden van een rechtstreeks gekoppelde AC-generator gelden niet zonder meer voor deze aansluiting.
Ook het hoofdschakelbord en de elektrische distributie moeten geschikt zijn voor de nieuwe energiebron. Kabels, vermogensschakelaars, aansluitvelden en eventuele transformatoren moeten de verwachte bedrijfs- en foutstromen kunnen verwerken. Door de toevoeging van een generator kunnen de kortsluitcondities veranderen, waardoor de bestaande schakel- en beveiligingsapparatuur opnieuw moet worden beoordeeld. Een rechtstreeks aangesloten generator kan bijvoorbeeld bijdragen aan de kortsluitstroom. Bij een aansluiting via vermogenselektronica hangt de foutstroombijdrage mede af van de gekozen omvormer en de regeling. De bestaande beveiligingen kunnen daardoor onder bepaalde omstandigheden anders reageren dan voordat de WHRS werd aangesloten.
Bij de beveiligingsbeoordeling moet onder meer duidelijk worden hoe overbelasting, kortsluiting, afwijkende spanning en frequentie en ongewenste vermogensstromen worden behandeld. Waar van toepassing zijn ook de beveiliging tegen terugvermogen, de onderlinge selectiviteit en het veilig loskoppelen van een defecte WHRS-aansluiting van belang. Een technisch geschikte aansluiting vraagt dus meer dan een passende nominale spanning en voldoende generatorvermogen. Ook parallelbedrijf, vermogenskwaliteit, foutstroombijdrage en beveiligingscoördinatie moeten aansluiten op de volledige elektrische installatie en de toepasselijke classificatie- en vlagstaateisen.
Hoe regelt het power-managementsysteem de samenwerking tussen WHRS en generatorsets?
Het power-managementsysteem (PMS) beheert de inzet en belasting van de elektrische energiebronnen aan boord. Afhankelijk van de uitvoering kan het generatorsets starten en stoppen, de elektrische belasting verdelen en bewaken of voldoende vermogen beschikbaar blijft voor de aangesloten verbruikers. Wanneer een WHRS elektriciteit aan het boordnet levert, moet het PMS deze aanvullende productie meenemen in de vermogensverdeling. De overige generatorsets hoeven dan mogelijk minder vermogen te leveren. Hoeveel elektriciteit de WHRS kan overnemen, hangt af van de elektrische vraag, de beschikbare WHRS-productie en de gekozen bedrijfsstrategie.
Een WHRS heeft echter andere regelmogelijkheden dan een conventionele dieselgeneratorset. Een dieselgenerator kan binnen de toegestane grenzen meer mechanisch vermogen leveren wanneer de motorregeling de brandstoftoevoer verhoogt. Bij een WHRS is de productie afhankelijk van de beschikbare warmte en de omstandigheden waaronder het thermodynamische proces kan functioneren. Het nominale WHRS-generatorvermogen geeft daarom niet aan hoeveel vermogen op ieder moment beschikbaar is. Ook de actuele warmteaanvoer, de koelcondities, het werkgebied van de expansiemachine en de regelbaarheid van de installatie bepalen de mogelijke productie.
Het PMS en de lokale WHRS-regeling moeten hiermee rekening houden. Het PMS kan bijvoorbeeld een gewenst elektrisch vermogen of een maximaal toegestane bijdrage aan het boordnet doorgeven. De WHRS-regeling bepaalt vervolgens of dat vermogen binnen de thermische, mechanische en elektrische bedrijfsgrenzen daadwerkelijk kan worden geleverd. Wanneer onvoldoende warmte beschikbaar is, mag het gevraagde vermogen niet ten koste van de noodzakelijke procesvoorwaarden worden afgedwongen. De WHRS moet dan een lagere vermogensgrens kunnen aangeven of de elektriciteitsproductie gecontroleerd verminderen. Omgekeerd kan het PMS om terugregeling vragen wanneer de elektrische vraag afneemt of een bestaande generatorset anders te licht belast zou worden.
Ook de verdeling van werkzaam en reactief vermogen moet duidelijk geregeld zijn. Bij parallelbedrijf mogen de WHRS-generator en de overige energiebronnen elkaar niet ongunstig beïnvloeden bij de belastingverdeling of spanningsregeling. Welke functies rechtstreeks door het PMS worden aangestuurd en welke door de lokale generator- of omvormerregeling, hangt af van de gekozen installatie.
Voor een stabiele vermogensverdeling moeten de draaiende generatorsets voldoende regelruimte behouden. Wanneer een generatorset al dicht bij de maximaal toegestane belasting draait, kan deze mogelijk niet de volledige plotselinge toename van de elektrische vraag opvangen. Een minimale toegestane generatorbelasting kan juist aan de onderzijde begrenzen hoeveel WHRS-vermogen wordt overgenomen. Het PMS moet daarom niet alleen weten hoeveel vermogen de verschillende bronnen op dat moment leveren, maar ook hoeveel extra vermogen daadwerkelijk beschikbaar is. Bij een WHRS moet bovendien rekening worden gehouden met de warmteafhankelijke productie en de snelheid waarmee het vermogen binnen het toegestane werkgebied kan veranderen.
Ook de communicatie tussen het PMS en de WHRS verdient aandacht. Wanneer een stuursignaal wegvalt, een onjuiste vermogensopgave wordt ontvangen of een communicatiestoring optreedt, moet de installatie op een vooraf bepaalde veilige manier kunnen reageren. De bedrijfszekerheid van het boordnet mag niet afhankelijk worden van de aanname dat het laatst ontvangen WHRS-vermogenssetpoint onbeperkt geldig blijft.
Een goede samenwerking tussen beide regelingen maakt het mogelijk om de WHRS-productie te benutten wanneer voldoende warmte en elektrische afname beschikbaar zijn. Ondertussen moeten de bestaande generatorsets binnen hun toegestane belastinggebied blijven functioneren en voldoende regelruimte behouden om het boordnet betrouwbaar te voeden.
Wanneer kan een generatorset worden ontlast of volledig worden uitgeschakeld?
Elektriciteit uit restwarmte kan de belasting van een draaiende generatorset verminderen. Wanneer de WHRS een deel van de elektrische vraag overneemt, hoeft de generatorset onder verder vergelijkbare omstandigheden minder elektrisch vermogen te leveren. Daardoor kan het brandstofverbruik afnemen, maar die besparing is niet noodzakelijk evenredig aan de vermindering van het elektrische vermogen. Het brandstofverbruik en rendement van een generatorset veranderen namelijk met de motorbelasting. Ook het eigen energieverbruik van de WHRS en eventuele gevolgen voor andere generatoren moeten worden meegenomen.
Bij langdurig bedrijf op een lage belasting kunnen bovendien motorspecifieke beperkingen gelden. Afhankelijk van de motoruitvoering en de voorschriften van de fabrikant kan het nodig zijn bepaalde belastingen te vermijden of de bedrijfsduur bij die belastingen te beperken. Een WHRS die veel elektrisch vermogen overneemt, mag de resterende generatorset daardoor niet buiten het toegestane werkgebied brengen.
Een andere mogelijkheid is om een volledige generatorset uit te schakelen. Dat kan aantrekkelijk zijn omdat de uitgeschakelde hulpmotor geen brandstof meer gebruikt. Hiervoor is echter meer nodig dan alleen voldoende WHRS-vermogen om de huidige productie van de betrokken generatorset te vervangen. Na het uitschakelen moeten de overblijvende energiebronnen de normale elektrische vraag kunnen verzorgen. Daarnaast moet voldoende vermogen beschikbaar blijven om relevante belastingwisselingen en het wegvallen van een energiebron op te vangen. Welke reserve daarvoor vereist is, hangt af van de eisen voor het schip en de betreffende bedrijfsmodus.
Een draaiende generatorset kan binnen de beschikbare regelruimte onmiddellijk extra mechanisch en elektrisch vermogen leveren. Een stilstaande reservegenerator moet daarentegen eerst starten, op bedrijf komen en eventueel synchroniseren voordat vermogen aan het boordnet kan worden geleverd. Dat verschil wordt vooral belangrijk wanneer de WHRS onverwacht uitvalt. Daarom kan het nodig zijn om een generatorset in bedrijf te houden, zelfs wanneer de WHRS tijdens normaal bedrijf voldoende elektriciteit produceert om de actuele vraag grotendeels te dekken. Of een set kan worden uitgeschakeld, hangt onder meer af van de benodigde vermogensreserve, de snelheid waarmee andere energiebronnen kunnen reageren en de continuïteit die voor de boordfuncties vereist is.
Onder andere omstandigheden kan het uitschakelen van een generatorset wel gunstig zijn. De overblijvende motoren worden dan mogelijk zwaarder belast en kunnen daardoor in een gunstiger bedrijfsgebied functioneren. Tegelijk verandert de beschikbare reserve en kan ook de warmteproductie van de motorinstallatie verschuiven. De keuze moet daarom worden gebaseerd op het totale brandstofverbruik, de benodigde elektrische vermogensreserve en de warmtebronnen die na de gewijzigde generatorinzet beschikbaar blijven. De motorcombinatie met de hoogste WHRS-productie hoeft niet de combinatie met het laagste totale brandstofverbruik te zijn.
Wat gebeurt er wanneer lagere generatorbelasting ook de beschikbare restwarmte vermindert?
Wanneer een WHRS warmte benut van dezelfde hulpmotoren die elektriciteit aan het boordnet leveren, kunnen de opgewekte elektriciteit en het beschikbare warmteaanbod elkaar beïnvloeden. De WHRS neemt dan een deel van de generatorproductie over, terwijl de betrokken hulpmotoren zelf de warmte leveren waarmee die elektriciteit wordt opgewekt. Tijdens het opwekken van elektriciteit geeft een hulpmotor warmte af via de uitlaatgassen, het koelwater en andere warmtestromen. De WHRS gebruikt een gedeelte daarvan voor aanvullende elektriciteitsproductie. Zodra deze productie de generatorset ontlast, verandert het werkpunt van de hulpmotor.
Het uitlaatgasdebiet, de uitlaatgastemperatuur en de warmteafgifte via het koelwater kunnen daardoor eveneens veranderen. Wanneer minder bruikbare warmte beschikbaar komt, kan de WHRS vervolgens minder elektriciteit produceren. De oorspronkelijke generatorset moet dan mogelijk opnieuw een groter deel van de elektrische vraag overnemen. Een opbrengstberekening die uitsluitend uitgaat van de generatorbelasting voordat de WHRS werd ingeschakeld, kan daarom te hoog uitvallen. De beschikbare restwarmte en de elektriciteitsproductie moeten worden vastgesteld bij de uiteindelijke motorbelasting die door de terugwinning ontstaat.
Bij het volledig uitschakelen van een generatorset wordt deze wisselwerking nog duidelijker. Wanneer de uitgeschakelde motor warmte aan de WHRS leverde, verdwijnt die voortdurende warmteaanvoer. De WHRS kan dan niet blijven produceren op basis van dezelfde oorspronkelijke warmtebron alsof de motor nog draait. Alleen wanneer andere beschikbare warmtebronnen voldoende energie leveren, kan de elektriciteitsproductie onder de gewijzigde omstandigheden worden voortgezet.
Deze terugkoppeling werkt anders wanneer de WHRS voornamelijk warmte gebruikt van een voortstuwingsmotor waarvan de belasting onafhankelijk blijft van de ontlasting van de hulpmotoren. Zolang het werkpunt van de voortstuwingsmotor gelijk blijft, verandert de beschikbare motorwarmte niet rechtstreeks door de lagere belasting van de afzonderlijke generatorsets. Voor de uiteindelijke vermogensverdeling moeten de elektrische vraag, de generatorbelasting en de warmteafhankelijke WHRS-productie daarom bij dezelfde bedrijfsconfiguratie horen. De regeling moet ook bij kleinere veranderingen van het motorwerkpunt stabiel blijven. De invloed van deze terugkoppeling moet worden meegenomen bij de beoordeling van de werkelijke generatorinzet, en niet uitsluitend bij het berekenen van de nominale WHRS-opbrengst.
Hoe reageert het boordnet op wisselende WHRS-productie en elektrische vraag?
De elektrische vraag aan boord kan in korte tijd veranderen. Het starten van een grote elektromotor, het bijschakelen van een boegschroef of een veranderende belasting van elektrisch aangedreven apparatuur kan extra generatorvermogen vragen. Wanneer verbruikers worden uitgeschakeld, kan de elektrische belasting juist plotseling afnemen.
Het warmteaanbod van een WHRS verandert niet noodzakelijk met dezelfde snelheid. Uitlaatgas- en koelwaterstromen reageren op veranderingen in de motorbelasting, maar warmtewisselaars, vloeistofcircuits en andere WHRS-onderdelen hebben een eigen thermische massa. Daardoor kan de hoeveelheid bruikbare warmte met enige vertraging veranderen. Ook de expansiemachine en generatorregeling hebben een toegestaan werkgebied. Een WHRS kan daarom niet automatisch dezelfde snelle vermogensveranderingen opvangen als een daarvoor geschikte dieselgeneratorset of batterijinstallatie. Hoe snel het vermogen kan worden aangepast, hangt af van de thermodynamische cyclus, de expansiemachine en de elektrische aansluiting.
Wanneer de elektrische vraag plotseling stijgt, moeten de overige energiebronnen voldoende extra vermogen kunnen leveren. Bij een conventioneel wisselstroomnet zijn vooral de beschikbare generatorreserve en de reactie van de toerentalregelingen belangrijk om de verandering op te vangen. Ook de spanningsregeling moet geschikt zijn voor de nieuwe elektrische belasting. Bij een plotselinge afname van de elektrische vraag kan juist een overschot aan opgewekt vermogen ontstaan. Wanneer de WHRS en de overige generatoren hun productie niet tijdig verminderen, kunnen ongewenste veranderingen in frequentie of vermogensverdeling optreden. De regeling moet daarom voldoende mogelijkheden hebben om de generatorbelasting aan de nieuwe vraag aan te passen.
De elektrische terugregeling moet ook aan de thermische zijde uitvoerbaar zijn. Wanneer het boordnet minder WHRS-vermogen vraagt, kan de warmtebron nog dezelfde hoeveelheid warmte leveren. De terugwinningsinstallatie moet het thermodynamische proces dan binnen de toegestane grenzen kunnen terugregelen of de warmteopname op een andere geschikte manier beperken. Afhankelijk van het ontwerp kunnen daarvoor voorzieningen nodig zijn om warmte langs de terugwinningsinstallatie te leiden of de werking van de expansiemachine en warmtewisselaars gecontroleerd aan te passen. Het gevraagde elektrische vermogen kan daarom niet los van de thermische regeling worden vastgesteld.
Ook tijdens het opstarten moet rekening worden gehouden met het verschil tussen beschikbare restwarmte en het moment waarop de WHRS elektriciteit kan leveren. De installatie moet eerst de vereiste procescondities bereiken. Daarna kan de generator volgens de geldende elektrische voorwaarden op het boordnet worden aangesloten. Bij het afschakelen kan de generator elektrisch worden ontlast en losgekoppeld terwijl de warmtewisselaars en vloeistofcircuits nog thermische energie bevatten. De WHRS moet deze resterende warmte veilig kunnen verwerken. Het loskoppelen van de generator betekent dus niet dat alle thermische processen onmiddellijk stoppen.
Voor een goede afstemming moeten het PMS en de WHRS-regeling daarom samenwerken bij normale belastingwisselingen, het opstarten en het stoppen van de terugwinning. De noodzakelijke snelle vermogensreacties blijven daarbij afkomstig van energiebronnen die deze veranderingen daadwerkelijk kunnen opvangen.
Hoe blijft het boordnet betrouwbaar functioneren bij uitval van de WHRS?
Wanneer een WHRS onverwacht uitvalt, verdwijnt de elektrische bijdrage die de installatie op dat moment leverde. De overige energiebronnen moeten dit vermogensverlies opvangen. Als daarvoor onvoldoende productie beschikbaar is, moet de elektrische belasting via de aanwezige voorzieningen worden verminderd. Hoe groot de gevolgen zijn, hangt af van de WHRS-productie op het moment van uitval en de beschikbare reserve van de overige elektrische installatie. Een draaiende generatorset kan mogelijk extra vermogen leveren door de belasting te verhogen. Dat vermogen blijft echter begrensd door de nominale capaciteit, de actuele belasting en de snelheid waarmee de motor en generator kunnen reageren.
Bij een groot plotseling vermogensverlies kan de frequentie van een zelfstandig werkend wisselstroomnet dalen. Afhankelijk van de elektrische configuratie en de reactie van de regelingen kunnen ook spanningsafwijkingen ontstaan. Wanneer de resterende bronnen onvoldoende vermogen hebben of niet snel genoeg reageren, kan een deel van het boordnet uitvallen. Daarom moet vooraf bekend zijn welke energiebronnen onmiddellijk extra vermogen kunnen leveren. Een automatisch startende reservegenerator kan helpen om de energievoorziening te herstellen of te versterken, maar levert tijdens het starten en aansluiten nog geen elektrisch vermogen aan het boordnet.
Om de eerste vermogensverandering op te vangen, kan beschikbare reserve van draaiende generatoren nodig zijn. Wanneer het schip geschikte batterijopslag heeft, kan deze onder de vereiste voorwaarden eveneens vermogen leveren. Als onvoldoende productie beschikbaar blijft, kan automatische afschakeling van daarvoor aangewezen niet-essentiële verbruikers noodzakelijk zijn. Deze voorzieningen vervullen niet allemaal dezelfde functie. Er moet onderscheid worden gemaakt tussen maatregelen die een onderbreking voorkomen, voorzieningen die de gevolgen van een storing beperken en middelen waarmee de elektrische voeding na een onderbreking wordt hersteld. Welke combinatie nodig is, hangt af van het elektrische systeem en de eisen aan de bedrijfszekerheid.
Een WHRS die aan de normale energievoorziening bijdraagt, mag daarom niet zonder meer als volledig beschikbare generatorreserve worden beschouwd. De productie is afhankelijk van voldoende warmte, geschikte koelcondities en een functionerende terugwinningsinstallatie. Welke bijdrage als vermogensreserve mag meetellen, moet voor de werkelijke installatie en de toepasselijke bedrijfsvoorwaarden worden vastgesteld.
Ook de elektrische beveiliging van de WHRS moet op de bestaande distributie zijn afgestemd. Bij een storing in de generator, omvormer of elektrische aansluiting kan het nodig zijn om de WHRS van het schakelbord los te koppelen. De beveiligingen moeten daarbij zo samenwerken dat de betrokken fout veilig wordt afgeschakeld zonder gezonde energiebronnen onnodig buiten bedrijf te stellen.
De regeling moet daarnaast kunnen reageren op storingen aan de thermische zijde. Wanneer de condensor onvoldoende warmte afvoert of de warmtebron wegvalt, kan de beschikbare elektriciteitsproductie snel afnemen. Ook wanneer de generator zelf technisch onbeschadigd blijft, kan daardoor een plotseling tekort aan elektrisch vermogen ontstaan. Deze situaties moeten in de vermogensbalans worden meegenomen. Bij een elektrische uitschakeling moet de WHRS bovendien veilig blijven functioneren zolang er nog warmte aanwezig is. De warmtebron kan namelijk doorgaan met warmte leveren terwijl de generator geen elektriciteit meer aan het boordnet afgeeft. De regeling en beveiligingen moeten dan voorkomen dat de expansiemachine, het werkmedium of andere onderdelen buiten hun toegestane bedrijfsgrenzen komen.
De gevolgen van WHRS-uitval moeten daarom voor de verschillende elektrische bedrijfsmodi worden beoordeeld. De noodzakelijke vermogensreserve, beveiligingen en eventuele belastingafschakeling hangen af van de werkelijke vermogensverdeling en de continuïteit die voor de scheepsfuncties vereist is.
Welke rol spelen batterijopslag, hybride bedrijf en walstroom?
Bij schepen met batterijopslag of een hybride elektrische installatie kunnen extra mogelijkheden bestaan om veranderingen in WHRS-productie en elektrische vraag op te vangen. Een batterij kan onder geschikte omstandigheden tijdelijk vermogen leveren wanneer de WHRS-productie afneemt of een elektrische verbruiker plotseling meer vermogen vraagt. Ook kan de batterij elektriciteit opnemen wanneer tijdelijk meer WHRS-vermogen beschikbaar is dan de overige boordverbruikers rechtstreeks gebruiken.
Hoeveel ondersteuning mogelijk is, hangt af van het beschikbare laad- en ontlaadvermogen, de energie-inhoud, de laadstatus en de regeling van de batterijinstallatie. Een batterij die snel extra vermogen kan leveren, beschikt niet automatisch over voldoende opgeslagen energie om een langdurig weggevallen WHRS-productie te vervangen. Bij een hybride installatie moet het PMS daarom niet alleen rekening houden met het onmiddellijk beschikbare batterijvermogen, maar ook met de periode waarin dit vermogen kan worden geleverd. Batterijopslag kan de elektrische vermogensbalans ondersteunen, maar verandert niet de hoeveelheid restwarmte die de WHRS ontvangt.
Ook moet duidelijk zijn welke energiebron de spanning en frequentie van het boordnet handhaaft. Wanneer een batterij via vermogenselektronica wordt aangesloten, hangt deze functie af van de gekozen omvormerregeling. Niet iedere batterij- of WHRS-omvormer kan zelfstandig een boordnet vormen.
Bij walstroom ontstaat een andere bedrijfsconfiguratie. Wanneer de elektrische verbruikers vanuit de wal worden gevoed, moet worden vastgesteld of de WHRS tegelijkertijd elektriciteit aan het boordnet mag leveren. Dat hangt af van de walstroomaansluiting, de beveiligingen, de toegestane vermogensstromen en de gekozen bedrijfsstrategie. Een WHRS die tijdens walstroombedrijf elektriciteit produceert, mag niet zonder meer vermogen terugleveren aan het openbare of havengerelateerde elektriciteitsnet. Daarvoor moeten de aansluiting en beveiligingen geschikt zijn en moet aan de toepasselijke aansluitvoorwaarden worden voldaan. Wanneer gelijktijdig bedrijf niet mogelijk of niet toegestaan is, kan de WHRS-productie worden beperkt of gestopt.
Daarnaast kan tijdens havenbedrijf de benodigde warmtebron ontbreken. Wanneer de hoofdmotor is uitgeschakeld en de hulpmotoren dankzij walstroom minder of niet worden gebruikt, kan het beschikbare warmteaanbod sterk afnemen. Dat elektriciteit kan worden afgenomen of opgeslagen, betekent dus niet dat de WHRS in deze bedrijfsstand daadwerkelijk vermogen kan produceren.
Welke gegevens zijn nodig om een WHRS op het boordnet af te stemmen?
Een technische beoordeling begint met de bestaande elektrische configuratie van het schip. Uit het actuele eendraadsschema moet blijken welke generatoren, schakelbordsecties, koppelschakelaars en andere energiebronnen aanwezig zijn. Ook moet bekend zijn hoe het boordnet tijdens varen, manoeuvreren, havenbedrijf en eventuele bijzondere werkzaamheden wordt gebruikt. Vervolgens worden de elektrische eigenschappen van de installatie vastgesteld. Daarbij gaat het onder meer om de nominale spanning, frequentie of gelijkspanning, de beschikbare aansluitmogelijkheden en de aanwezige generator- en distributiebeveiligingen. Ook de bestaande aardingsconfiguratie en relevante foutstroomcondities moeten worden meegenomen.
Voor de WHRS zijn gegevens nodig over de generator, eventuele vermogenselektronica en de bijbehorende regeling. Het nominale vermogen is daarbij slechts een uitgangspunt. Ook het beschikbare werkzame en reactieve vermogen, de toegestane bedrijfsgrenzen en het gedrag bij spannings- en frequentieafwijkingen zijn van belang, voor zover deze eigenschappen bij de gekozen aansluiting van toepassing zijn. Bij een rechtstreeks aangesloten wisselstroomgenerator moet duidelijk zijn hoe de synchronisatie, bekrachtiging en belastingregeling worden uitgevoerd. Bij een omvormergekoppelde generator zijn onder meer de uitgangsregeling, vermogenskwaliteit, foutstroombijdrage en mogelijkheden voor parallel- of zelfstandig bedrijf relevant.
Daarna wordt bepaald hoeveel netto elektrisch vermogen de WHRS onder de relevante warmte- en koelcondities kan leveren. De gegevens moeten onderscheid maken tussen het bruto generatorvermogen, de elektrische omzettingsverliezen en het aanvullende hulpverbruik. Ook de minimale en maximale productie en de snelheid waarmee het vermogen kan veranderen, moeten voldoende bekend zijn.
Voor de integratie met het PMS moet duidelijk zijn welke informatie de WHRS beschikbaar stelt en welke opdrachten de installatie kan ontvangen. Het gaat bijvoorbeeld om het werkelijk geleverde vermogen, de op dat moment beschikbare maximale productie, de bedrijfsstatus en eventuele beperkingen of storingen. De regeling moet onderscheid maken tussen een gevraagd vermogenssetpoint en het vermogen dat technisch daadwerkelijk beschikbaar is.
Vervolgens wordt de elektrische belasting van het schip per relevante bedrijfsstand vastgesteld. Daarbij gaat het niet uitsluitend om de maximale vraag. Ook de gebruikelijke belasting, grotere belastingwisselingen en perioden met een lage elektrische vraag zijn belangrijk. Vooral bij die lagere vraag kan de minimale toegestane belasting van draaiende generatorsets begrenzen hoeveel WHRS-vermogen nuttig wordt overgenomen.
Daarna wordt de benodigde generatorreserve bepaald volgens de toepasselijke eisen en bedrijfsstrategie. Daarbij moet duidelijk zijn welk aanvullend vermogen onmiddellijk beschikbaar is en welk vermogen pas kan worden geleverd nadat een andere energiebron is gestart of aangesloten. Ook de gevolgen van het wegvallen van de grootste relevante vermogensbijdrage moeten worden beoordeeld, voor zover de elektrische configuratie en toepasselijke eisen dat verlangen.
Wanneer de WHRS warmte gebruikt van generatorsets die door de nieuwe elektriciteitsproductie minder zwaar worden belast, moet deze veranderde motorbelasting ook in de warmtebalans worden verwerkt. De WHRS-productie en de resterende generatorbelasting moeten uiteindelijk bij dezelfde bedrijfsconfiguratie horen. Als het aantal draaiende generatorsets verandert, moet eveneens opnieuw worden vastgesteld welke warmtebronnen beschikbaar blijven. Voor de netto brandstofbesparing worden de oorspronkelijke en de nieuwe generatorinzet met elkaar vergeleken. Daarbij wordt rekening gehouden met het brandstofverbruik van de motoren bij hun gewijzigde belasting, de werkelijk bruikbare WHRS-elektriciteit en het aanvullende energieverbruik van de terugwinningsinstallatie. Een vermindering van het elektrische generatorvermogen betekent immers niet automatisch dat het brandstofverbruik in dezelfde verhouding afneemt.
Ook de elektrische beveiliging moet opnieuw worden beoordeeld. Afhankelijk van de aansluiting kunnen berekeningen nodig zijn van kortsluitstromen, de selectiviteit van beveiligingen en het gedrag bij overbelasting of generatoruitval. Bij een omvormergekoppelde WHRS moeten de specifieke eigenschappen van de toegepaste vermogenselektronica worden meegenomen.
Voor de verdere engineering worden het PMS en de lokale WHRS-regeling op elkaar afgestemd. Daarbij moet vastliggen welke regeling de vermogensvraag bepaalt, welke technische grenzen altijd voorrang hebben en hoe beide systemen reageren wanneer de communicatie wegvalt, onvoldoende warmte beschikbaar is of de elektrische belasting afwijkt.
Tijdens de inbedrijfstelling kunnen vervolgens de elektrische aansluiting, vermogensverdeling en regelreacties onder geschikte bedrijfscondities worden gecontroleerd. Ook het opstarten, terugregelen en afschakelen van de WHRS en de samenwerking met bestaande generatorsets moeten worden beoordeeld. Waar dit veilig en toegestaan is, moeten de relevante storingsreacties worden beproefd. Daarbij gaat het onder meer om het wegvallen van de WHRS-productie en de reactie van het PMS. Wanneer bepaalde omstandigheden tijdens de proef niet kunnen worden bereikt, moeten berekeningen, simulaties of andere voldoende onderbouwde verificatiemethoden de ontbrekende beoordeling ondersteunen.
Een technisch geschikte aansluiting is daarmee meer dan een generator die elektriciteit aan het schakelbord kan leveren. De beoordeling moet duidelijk maken hoe de warmteafhankelijke productie tijdens normaal bedrijf wordt benut en hoe de elektrische energievoorziening betrouwbaar blijft wanneer de bedrijfsomstandigheden veranderen of storingen optreden.
Hoe stemt u elektriciteitsproductie uit restwarmte betrouwbaar af op het boordnet?
Elektriciteitsproductie uit restwarmte wordt betrouwbaar op het boordnet afgestemd wanneer de WHRS-generator elektrisch geschikt is aangesloten, het power-managementsysteem de beschikbare productie correct verwerkt en de overige energiebronnen voldoende regelruimte en vermogensreserve behouden. De generatoraansluiting moet passen bij de elektrische distributie, beveiligingen en vereiste netcondities. Het PMS moet vervolgens rekening houden met het vermogen dat de WHRS daadwerkelijk kan leveren en met de hoeveelheid elektriciteit die de bestaande generatorsets binnen hun toegestane bedrijfsgebied minder hoeven te produceren. Daarbij vraagt het volledig uitschakelen van een generatorset een andere beoordeling van de resterende vermogensreserve dan het uitsluitend verminderen van de belasting.
Wanneer de WHRS warmte gebruikt van motoren die door de nieuwe elektriciteitsproductie minder zwaar worden belast, moet ook het veranderde warmteaanbod worden meegenomen. De berekende WHRS-opbrengst moet overeenkomen met de motorbelasting en generatorinzet die na ingebruikname daadwerkelijk ontstaan.
Het boordnet moet bovendien betrouwbaar blijven wanneer de WHRS-productie verandert of onverwacht wegvalt. De overige energiebronnen, de vermogensregeling en de beveiligingen moeten daarvoor geschikt zijn. Tegelijk moet de WHRS zelf binnen de toegestane thermische en elektrische bedrijfsgrenzen blijven functioneren.
De werkelijke bijdrage van de WHRS wordt daarom bepaald door de netto elektriciteit die tijdens de relevante bedrijfsperioden veilig aan het boordnet kan worden geleverd en waarmee bestaande energieproductie daadwerkelijk wordt verminderd. Een goed geïntegreerde WHRS levert deze bijdrage zonder dat de stabiliteit, beveiliging of noodzakelijke vermogensreserve van het boordnet onaanvaardbaar wordt beïnvloed.
Dit artikel binnen de reeks
Of het boordnet de beschikbare WHRS-elektriciteit kan opnemen, is slechts één kant van de afstemming. Ook de koelcapaciteit voor de WHRS-condensor bepaalt hoeveel elektrisch vermogen de installatie kan leveren, terwijl andere energiebesparende maatregelen de motorbelasting en daarmee het warmteaanbod kunnen veranderen. Deze onderlinge afhankelijkheden vragen om een gezamenlijke beoordeling van warmtebron, koeling en elektrische bedrijfsvoering bij de systeemkeuze en integratie van een WHRS.