Wanneer moet het bestaande koelwatersysteem worden aangepast voor een WHRS-condensor?
Auteur: Jeroen Berger • Publicatiedatum:
Het bestaande koelwatersysteem van een schip moet worden aangepast voor een WHRS-condensor wanneer de beschikbare koelcapaciteit, koelwatertemperatuur of watercirculatie onvoldoende is om de condensorwarmte onder de vereiste bedrijfsomstandigheden af te voeren. Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan alleen voldoende elektriciteit produceren wanneer niet alleen bruikbare restwarmte beschikbaar is, maar ook de noodzakelijke warmteafvoer aan de koude zijde is gewaarborgd.
Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) wordt een gedeelte van de toegevoerde warmte omgezet in mechanisch en vervolgens elektrisch vermogen. De resterende warmte wordt grotendeels via de condensor afgevoerd. Hoeveel extra koelbelasting dat voor het schip oplevert, hangt af van de oorspronkelijke warmteafvoer en de gebruikte warmtebronnen. Warmte uit het motorkoelwater werd mogelijk al via dezelfde centrale koelinstallatie afgevoerd. Bij terugwinning uit uitlaatgassen kan juist warmte aan het koelsysteem worden toegevoegd die eerder via de schoorsteen verdween.
Het totale condensorvermogen zegt daarom nog niet of het bestaande koelwatersysteem moet worden uitgebreid. Ook de plaats waar de warmte aan het koelwater wordt afgegeven, de beschikbare watercirculatie en de gevolgen voor andere verbruikers zijn bepalend. Wanneer de bestaande koeling onder bepaalde omstandigheden onvoldoende capaciteit heeft, kan bovendien worden onderzocht of de WHRS-productie verantwoord kan worden verminderd. Uitbreiding is pas noodzakelijk wanneer de vereiste werking niet met de aanwezige voorzieningen en een passende bedrijfsstrategie kan worden gewaarborgd.
Welke warmte moet een WHRS-condensor daadwerkelijk afvoeren?
Bij een ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallatie neemt een organisch werkmedium warmte op waarmee een thermodynamische kringloop wordt aangedreven. Na de expansie in een turbine of andere expansiemachine moet het werkmedium voldoende worden afgekoeld om opnieuw vloeibaar te worden. De condensor draagt de daarbij vrijkomende warmte over aan een koelmedium. Hoeveel warmte de condensor moet afvoeren, hangt af van de toestand en het massadebiet van het organische werkmedium bij de inlaat en uitlaat. Voor de volledige kringloop wordt de toegevoerde warmte verdeeld over de geproduceerde arbeid, de afgevoerde warmte en eventuele overige energie-uitwisselingen. Ook de energie die de werkmediumpomp aan de kringloop toevoert, maakt deel uit van deze balans.
Het condensorvermogen kan daarom niet zonder meer worden berekend door het netto elektrische generatorvermogen van de toegevoerde warmte af te trekken. Generatorverliezen, pompenergie en eventuele warmteverliezen naar de omgeving moeten op de juiste plaats in de energiebalans worden verwerkt. Voor de dimensionering van de koeling is het werkelijke condensorvermogen bij de relevante ORC-bedrijfsstanden nodig.
Dat vermogen is echter niet noodzakelijk gelijk aan de extra koelbelasting van het schip. Wanneer een ORC warmte uit het hoogtemperatuurkoelcircuit van een motor benut, werd een deel van deze warmte mogelijk al via een bestaande motorkoelwaterwarmtewisselaar aan het laagtemperatuurcircuit overgedragen. Vervolgens werd de warmte via de centrale koeler aan het buitenwater afgegeven. Na installatie van de ORC kan dezelfde motorwarmte een andere route volgen. Een gedeelte wordt eerst aan het organische kringproces toegevoerd en deels in nuttig vermogen omgezet. De resterende warmte wordt vervolgens via de ORC-condensor afgevoerd. Wanneer deze condensor op hetzelfde centrale koelsysteem wordt aangesloten, kan de warmteafvoer via de oorspronkelijke motorkoelwaterwarmtewisselaar afnemen. De volledige condensorwarmte vormt dan niet zonder meer een nieuwe belasting voor de centrale koeler.
De gezamenlijke koelbelasting hoeft daardoor niet gelijk te blijven aan de oorspronkelijke situatie. De werkelijk geproduceerde elektrische energie, het hulpverbruik en de plaats waar eventuele verliezen als warmte vrijkomen, beïnvloeden de totale energiebalans. Bovendien kan de warmte na installatie via andere leidingtakken en warmtewisselaars worden afgevoerd. Ook wanneer de totale warmtelast beperkt verandert, kunnen afzonderlijke onderdelen van het koelsysteem daardoor zwaarder worden belast.
Bij terugwinning van uitlaatgaswarmte ligt de situatie anders. Wanneer de uitlaatgaswarmte zonder WHRS via de schoorsteen aan de omgeving werd afgegeven, maakte deze warmte geen deel uit van de bestaande centrale koelbelasting. Na omzetting in de ORC moet de resterende proceswarmte mogelijk wel via het scheepskoelsysteem worden afgevoerd. Een uitlaatgasgevoede ORC kan daardoor een aanzienlijke extra koelbelasting veroorzaken, zelfs wanneer de oorspronkelijke motorkoelwaterwarmte vrijwel onveranderd blijft.
Bij een combinatie van uitlaatgas- en koelwaterwarmte moeten de afzonderlijke warmtestromen daarom worden herleid tot hun oorspronkelijke warmtebronnen. De beoordeling vergelijkt de warmteafvoer van het schip zonder en met WHRS, bij dezelfde relevante bedrijfsomstandigheden. Daarbij moet niet alleen duidelijk worden hoeveel warmte het totale koelsysteem moet afvoeren, maar ook welke belasting op iedere afzonderlijke koeler en leidingtak terechtkomt.
Wanneer heeft het bestaande koelwatersysteem voldoende capaciteit?
Veel schepen beschikken over een centraal koelsysteem waarin gesloten zoetwatercircuits warmte van motoren en andere machines afvoeren. Via een of meer centrale warmtewisselaars wordt deze warmte vervolgens aan buitenwater overgedragen. Afhankelijk van de motor- en scheepsconfiguratie kunnen hoogtemperatuur- en laagtemperatuurcircuits afzonderlijk zijn uitgevoerd of op bepaalde punten met elkaar samenwerken. Het laagtemperatuurcircuit kan onder meer warmte ontvangen van laadluchtkoelers, smeeroliekoelers en de koeling van hulpmotoren. Ook warmte uit het hoogtemperatuurcircuit kan via een afzonderlijke warmtewisselaar aan de centrale koeling worden afgegeven. De bestaande verbruikers en de manier waarop deze zijn aangesloten, bepalen hoeveel warmte het centrale koelsysteem al moet verwerken.
Een geschikt laagtemperatuurcircuit kan mogelijkheden bieden om een ORC-condensor aan te sluiten. Dat betekent echter niet automatisch dat er voldoende capaciteit beschikbaar is. Een centrale koeler is ontworpen voor bepaalde waterdebieten, temperaturen en warmtebelastingen. Het opgegeven koelvermogen geldt voor de omstandigheden waarop de betreffende prestatieberekening is gebaseerd. Bij andere buitenwater- of zoetwatertemperaturen kan de beschikbare warmteoverdracht veranderen, ook wanneer dezelfde hoeveelheid water door de warmtewisselaar stroomt.
Het nominale koelvermogen vergelijken met het nieuwe condensorvermogen is daarom onvoldoende. Eerst moet worden vastgesteld hoeveel warmte de bestaande installatie tijdens de relevante bedrijfsstanden afvoert. Vervolgens wordt bepaald hoe deze warmtelast verandert wanneer het WHRS in bedrijf is. Daarbij moeten de warmtebelastingen betrekking hebben op omstandigheden die daadwerkelijk gelijktijdig voorkomen. Een hoge motorbelasting kan bijvoorbeeld samenvallen met een grote elektrische productie van de ORC en daarmee een aanzienlijke condensorwarmtelast. Tegelijkertijd kunnen andere koelwaterverbruikers onder die omstandigheden ook veel warmte afgeven. De gezamenlijke belasting moet daarom worden beoordeeld voor de bedrijfsstanden waarin deze warmtestromen werkelijk samenkomen.
Ook de bestaande temperatuurregeling beïnvloedt hoeveel koelcapaciteit beschikbaar is. Wanneer een deel van het centrale koelwater tijdens normaal bedrijf via een bypass langs de koeler wordt geleid, kan dat erop wijzen dat niet de volledige koelcapaciteit nodig is. Hoeveel extra warmte onder ongunstiger omstandigheden kan worden afgevoerd, is daarmee echter nog niet vastgesteld. Bij warmer buitenwater kan de regeling bijvoorbeeld meer water door de centrale koeler leiden om de gewenste zoetwatertemperatuur te behouden. Zodra de beschikbare regelruimte volledig is benut, kan de temperatuur van het centrale koelwater alsnog stijgen. Een koelsysteem heeft daarom voldoende thermische capaciteit wanneer de gezamenlijke warmtebelasting binnen het beschikbare warmteoverdragende vermogen blijft en alle betrokken verbruikers hun noodzakelijke watertemperaturen behouden.
Ook de onderhoudstoestand en de beschikbaarheid van afzonderlijke koelers moeten worden meegenomen. Bij een installatie met meerdere warmtewisselaars moet duidelijk zijn welke koelcapaciteit volgens het ontwerp beschikbaar moet blijven wanneer een koeler wordt geïsoleerd of buiten bedrijf is. De toevoeging van een WHRS mag de noodzakelijke koeling van essentiële scheepsinstallaties niet afhankelijk maken van de beschikbaarheid van alle koelers. Dat betekent niet dat de ORC tijdens iedere storingsconditie op vol vermogen moet kunnen blijven functioneren. Wanneer het WHRS veilig kan terugregelen of stoppen, kan de vereiste koelcapaciteit voor de overige verbruikers behouden blijven zonder dat ook tijdens een storing de volledige condensorwarmtelast moet worden afgevoerd.
Waarom zijn koelwatertemperatuur en condensatietemperatuur bepalend?
De koelwatertemperatuur beïnvloedt rechtstreeks bij welke temperatuur een ORC het organische werkmedium kan condenseren. Voor warmteoverdracht moet het werkmedium voldoende warmer zijn dan het ontvangende koelwater. Hoe groot dat temperatuurverschil moet zijn, hangt af van het ontwerp van de condensor, het beschikbare warmteoverdragende oppervlak, het debiet en de gewenste warmteoverdracht. Bij een lagere koelwatertemperatuur kan de condensor onder verder vergelijkbare omstandigheden met een lagere condensatietemperatuur functioneren. Dat kan gunstig zijn voor de ORC, omdat de expansiemachine dan over een groter bruikbaar expansietraject kan beschikken.
Wanneer het koelwater warmer wordt, moet het organische werkmedium doorgaans bij een hogere temperatuur condenseren om voldoende warmte af te kunnen voeren. De bijbehorende condensatiedruk kan daardoor stijgen. Afhankelijk van de cyclus en de regeling kan dit het turbine- of expandervemogen verminderen, waardoor ook de netto elektriciteitsproductie afneemt. Vooral bij een relatief lage brontemperatuur kan die invloed groot zijn. Het bruikbare temperatuurverschil tussen de warme en koude zijde is dan al beperkt. Een verdere stijging van de condensatietemperatuur kan de mogelijkheden voor elektriciteitsproductie daardoor merkbaar verminderen.
Niet alleen de temperatuur waarmee het koelwater de condensor binnenkomt, is van belang. Tijdens de warmteoverdracht warmt het water op. Hoe groot deze temperatuurstijging is, hangt af van het thermische condensorvermogen, het watermassadebiet en de thermische eigenschappen van het koelmedium. Een groter waterdebiet kan bij dezelfde warmtelast de temperatuurstijging van het koelwater beperken. Meer water verpompen is echter niet onder alle omstandigheden de beste oplossing. Een groter debiet kan extra elektrisch pompvermogen vragen en de drukverliezen in het leidingsysteem verhogen. De mogelijke verbetering van de condensatiecondities moet daarom samen met deze gevolgen worden beoordeeld.
Ook de plaatselijke temperatuurverschillen binnen de condensor spelen een rol. Het organische werkmedium moet voldoende warmte kunnen afgeven om onder de vereiste bedrijfscondities te condenseren en de voorgeschreven toestand bij de condensoruitlaat te bereiken. Een gunstige gemiddelde koelwatertemperatuur biedt daarvoor op zichzelf onvoldoende zekerheid.
Bij een bestaand koelwatersysteem moet daarom worden vastgesteld welke temperatuur het water werkelijk heeft op de plaats waar de condensor wordt aangesloten. De temperatuur direct na de centrale koeler hoeft niet gelijk te zijn aan de temperatuur bij de gekozen aftakking. Wanneer het koelwater eerst andere verbruikers passeert, kan het bij de condensor al warmer zijn. Ook de plaats waar het opgewarmde condensorwater wordt teruggevoerd, maakt verschil. Wanneer dit water de toevoertemperatuur van andere koelwaterverbruikers verhoogt, kan de beschikbare koeling daar afnemen. Een ongunstige aansluiting kan daardoor zowel de ORC-prestaties als de koeling van andere apparatuur beïnvloeden, terwijl de centrale koelinstallatie in totaal nog voldoende warmte kan afvoeren.
Een afzonderlijke tussenwarmtewisselaar kan de hydraulische scheiding verbeteren. Daar staat tegenover dat voor de extra warmteoverdracht opnieuw een temperatuurverschil nodig is. De temperatuur aan de koude zijde van de ORC kan daardoor hoger uitvallen dan bij een rechtstreekse aansluiting op een geschikt koelcircuit. Bij de beoordeling van de condensor moet daarom onderscheid worden gemaakt tussen voldoende totale koelcapaciteit en een voldoende laag beschikbaar koelwatertemperatuurniveau. Beide voorwaarden moeten worden vervuld om de beoogde elektriciteitsproductie mogelijk te maken.
Wanneer beperken pompen, leidingen en aansluitpunten de condensor?
Een koelwatersysteem kan thermisch voldoende capaciteit hebben en toch niet geschikt zijn voor een rechtstreekse aansluiting van een WHRS-condensor. De bestaande watercirculatie, pompkarakteristieken en drukverdeling kunnen namelijk afzonderlijke beperkingen opleveren. De condensor heeft een bepaald koelwaterdebiet nodig om de vereiste warmteafvoer en temperatuurcondities te bereiken. Dat water moet via de bestaande of aangepaste leidingen en pompen naar de gekozen aansluiting kunnen stromen. Daarbij ontstaan drukverliezen in de condensor, aansluitende leidingen, bochten, afsluiters en regelvoorzieningen.
Bij een serieschakeling wordt de condensor opgenomen in een leidingtraject waarin het koelwater ook door bestaande verbruikers stroomt. Daardoor neemt de stromingsweerstand van het traject toe. Bovendien kan apparatuur die na de condensor wordt gevoed, warmer koelwater ontvangen. Een serieschakeling kan dus zowel de beschikbare waterstroming als de temperatuurcondities van andere verbruikers beïnvloeden.
Bij een parallelschakeling krijgt de condensor een afzonderlijke toevoer- en retourroute. De waterstromen moeten dan goed worden verdeeld tussen de nieuwe tak en de bestaande verbruikers. Wanneer de nieuwe tak relatief weinig stromingsweerstand heeft, kan bij een ongunstige inrichting meer water door de condensor stromen dan bedoeld. Een te hoge weerstand kan juist onvoldoende doorstroming veroorzaken. Beide situaties kunnen gevolgen hebben voor de koeling van andere apparatuur. Daarom moet niet alleen het benodigde debiet van de condensor worden berekend, maar ook worden vastgesteld hoeveel water de overige verbruikers na aansluiting nog ontvangen.
De bestaande pompen bepalen mede welke waterverdeling mogelijk is. Een pomp levert niet bij iedere stromingsweerstand hetzelfde debiet. Het werkelijke bedrijfspunt hangt af van de pompkarakteristiek en de weerstand van het volledige aangesloten systeem. Voldoende totaal pompdebiet betekent daarom niet automatisch dat iedere afzonderlijke leidingtak de benodigde hoeveelheid koelwater ontvangt. Bij een centraal systeem met meerdere pompen of geregelde waterstromen kan de verdeling bovendien veranderen wanneer een pomp wordt bijgeschakeld of een klep een andere stand inneemt. De hydraulische beoordeling moet daarom ook rekening houden met de verschillende bedrijfsstanden die tijdens de exploitatie voorkomen.
Soms kan een afzonderlijke condensorpomp nodig zijn om het vereiste debiet te leveren. Een extra pomp verhelpt echter geen tekort aan warmteoverdragend vermogen van de centrale koeler. Ook kan de nieuwe pomp de drukverdeling in gemeenschappelijke leidingen veranderen. De gevolgen voor de overige verbruikers moeten daarom worden meegenomen.
Een afzonderlijk tussencircuit kan de condensor hydraulisch scheiden van het bestaande koelsysteem. De warmte wordt dan via een extra warmtewisselaar aan de scheepskoeling overgedragen. Dat kan geschikt zijn wanneer de ORC andere debieten, drukken of waterkwaliteit vereist dan het beschikbare centrale koelcircuit. Deze extra warmteoverdracht vraagt wel een voldoende temperatuurverschil en veroorzaakt aanvullende drukverliezen. Ook een eventueel toegepaste tussencircuitpomp gebruikt elektriciteit. De warmte die vanuit de ORC wordt afgevoerd, moet uiteindelijk nog steeds via een geschikte warmteafvoer aan de omgeving worden afgegeven.
Of de aansluiting uitvoerbaar is, hangt dus af van de gezamenlijke werking van het koelwaterdebiet, de beschikbare temperatuur, de pompdruk en de gevolgen voor andere verbruikers. Wanneer de bestaande installatie deze voorwaarden niet kan waarborgen, kan een hydraulische aanpassing nodig zijn, zelfs wanneer de totale thermische koelcapaciteit voldoende is.
Welke aanpassingen aan het bestaande koelwatersysteem kunnen nodig zijn?
Wanneer het bestaande koelsysteem onvoldoende geschikt is voor de gewenste WHRS-condensor, moet eerst duidelijk zijn waar de beperking ligt. Onvoldoende warmteoverdragend vermogen vraagt een andere aanpassing dan een tekort aan watercirculatie of een te hoge koelwatertemperatuur bij het gekozen aansluitpunt. Als voldoende koelcapaciteit beschikbaar is maar een geschikte aansluiting ontbreekt, kunnen aanvullende toevoer- en retourleidingen nodig zijn. Ook kunnen afsluiters, regelkleppen en aansluitpunten worden aangepast om de condensor van de benodigde hoeveelheid koelwater te voorzien.
Bij een ongunstige stromingsverdeling kan een andere hydraulische inregeling of een wijziging van de leidingconfiguratie voldoende zijn. De condensor moet dan het vereiste debiet ontvangen zonder dat de bestaande koelwaterverbruikers onvoldoende doorstroming krijgen. Wanneer de bestaande pompen onvoldoende drukverschil kunnen leveren, kan een andere pompconfiguratie of een aanvullende pompvoorziening worden onderzocht. Daarbij moeten de gevolgen voor het volledige koelwatersysteem worden meegenomen. Een grotere pomp kan immers de drukverliezen in gemeenschappelijke leidingen verhogen en de werking van andere regelvoorzieningen veranderen.
Ook het extra energieverbruik is van belang. Wanneer aanvullend pompvermogen nodig is om de condensatiecondities te verbeteren, moet dit verbruik worden meegenomen in de netto elektriciteitsproductie van het WHRS. Een betere warmteafvoer levert niet vanzelf een even grote verbetering van het netto beschikbare elektrische vermogen op.
Ligt de beperking vooral bij het beschikbare warmteoverdragende vermogen, dan kan uitbreiding of vervanging van de centrale koeler nodig zijn. Daarbij moet ook worden vastgesteld of aan de buitenwaterzijde voldoende stroming en een geschikt temperatuurniveau beschikbaar zijn. Een grotere centrale warmtewisselaar levert namelijk niet automatisch meer koeling wanneer de buitenwaterpomp onvoldoende debiet kan leveren. De benodigde aanpassing kan daarom ook betrekking hebben op buitenwaterleidingen, pompen, filters en regelvoorzieningen. De gehele warmteafvoerroute moet geschikt zijn voor de beoogde belasting.
Een afzonderlijke koelvoorziening voor de ORC-condensor kan een andere mogelijkheid zijn. Daarmee kan de condensor onder eigen hydraulische en thermische voorwaarden functioneren, mits voldoende warmte aan de omgeving kan worden afgevoerd. Wordt zo'n afzonderlijk circuit uiteindelijk toch op dezelfde centrale koeler aangesloten, dan blijft de totale beschikbare koelcapaciteit bepalend. Een extra warmtewisselaar of tussenkring creëert immers geen nieuwe warmteafvoer naar het buitenwater.
Ook de temperatuur van het beschikbare koelwater kan aanleiding zijn om de aansluiting te veranderen. Wanneer een geschikt centraal koelcircuit aanwezig is, maar de gekozen aftakking te warm water ontvangt, kan een andere aansluitpositie gunstiger zijn dan uitbreiding van de koelcapaciteit. Daarbij moet wel worden gecontroleerd of het lagere temperatuurniveau niet ten koste gaat van de koeling van andere verbruikers. De gewijzigde waterstromen moeten binnen de oorspronkelijke temperatuurregeling blijven passen.
Niet iedere beperking hoeft met aanvullende apparatuur te worden opgelost. Wanneer de bestaande koeling alleen tijdens bepaalde omstandigheden onvoldoende capaciteit heeft voor de gewenste ORC-productie, kan een gecontroleerde vermindering van de warmte-invoer of elektriciteitsproductie een technisch verantwoord alternatief zijn. De condensor moet bij die lagere ORC-belasting voldoende warmte kunnen blijven afvoeren. Ook moet de regeling geschikt zijn om het proces terug te regelen of veilig te stoppen wanneer de condensatiecondities buiten het toegestane werkgebied dreigen te komen. Een dergelijke bedrijfsstrategie kan de jaarlijkse elektriciteitsproductie verminderen.
Bij de keuze tussen aanvullende koelcapaciteit en tijdelijke productiebeperking moet daarom worden gekeken naar het aantal uren waarin de beperking optreedt, de verloren energieopbrengst en de technische gevolgen van de benodigde aanpassingen. Vooral bij retrofit kan ook de fysieke inpassing een belangrijke rol spelen. Een grotere centrale koeler of aanvullende pomp kan technisch geschikt zijn, maar moet wel verantwoord in de bestaande machinekamer worden opgenomen. De beschikbare ruimte, leidingroutes en onderhoudstoegang kunnen daardoor mede bepalen welke oplossing uitvoerbaar is.
De noodzakelijke aanpassing volgt uiteindelijk uit de vastgestelde beperking. Eerst moet duidelijk zijn of de condensor thermisch, hydraulisch of regeltechnisch onvoldoende wordt ondersteund. Daarna kan worden bepaald welke wijziging de gewenste werking mogelijk maakt zonder de oorspronkelijke koelwaterfuncties te verzwakken.
Hoe blijft de koeling van motoren en andere verbruikers gewaarborgd?
Een centrale koelinstallatie verzorgt vaak meerdere noodzakelijke functies aan boord. Daarom mag de toevoeging van een WHRS-condensor niet uitsluitend worden beoordeeld vanuit de gewenste elektriciteitsproductie. De voorgeschreven koeling van motoren en andere aangesloten apparatuur moet behouden blijven. Wanneer de condensor warmte afgeeft aan een circuit waarop ook motoren, smeeroliekoelers, laadluchtkoelers of andere apparatuur zijn aangesloten, kunnen hogere watertemperaturen gevolgen hebben voor deze bestaande verbruikers.
Vooral de plaats waar het verwarmde koelwater wordt teruggevoerd, is belangrijk. Wanneer het retourwater van de condensor de toevoertemperatuur van andere verbruikers verhoogt, kan hun beschikbare koeling afnemen. Ook een gewijzigde waterverdeling kan plaatselijk tot onvoldoende doorstroming leiden, terwijl de centrale koeler in totaal nog voldoende vermogen heeft. De voorgeschreven temperatuur- en debietvoorwaarden van essentiële scheepsinstallaties blijven daarom leidend. Het WHRS moet zich aanpassen aan de beschikbare koelcapaciteit, zonder de noodzakelijke koeling van andere apparatuur te verdringen.
Wanneer de koelwatertemperatuur stijgt of het beschikbare debiet afneemt, moet de ORC de warmteafvoer via de condensor kunnen beperken. Afhankelijk van de installatie kan daarvoor de warmte-invoer worden verminderd, de elektriciteitsproductie worden teruggeschakeld of de ORC veilig worden gestopt. Ook de veiligheid van de ORC-kringloop moet daarbij behouden blijven. Wanneer de condensor onvoldoende warmte afvoert, kan de condensatiedruk stijgen en kan het werkmedium de condensor in een ongeschikte toestand verlaten. De regel- en beveiligingsvoorzieningen moeten daarom voorkomen dat de expansiemachine, werkmediumpomp of andere onderdelen buiten de toegestane bedrijfsgrenzen functioneren.
De beschikbare koelcapaciteit kan bovendien veranderen wanneer de belasting van andere scheepsinstallaties toeneemt. Wordt bijvoorbeeld een extra motor gestart, dan kan de gezamenlijke warmtelast van het centrale koelsysteem stijgen. Daardoor kan minder capaciteit voor de ORC-condensor overblijven. Hetzelfde geldt wanneer een koelwaterpomp uitvalt of een centrale koeler tijdelijk niet beschikbaar is.
Welke reservekoeling en redundantie nodig zijn, hangt af van de functie van de aangesloten apparatuur en de toepasselijke classificatie- en vlagstaateisen. Het WHRS hoeft niet noodzakelijk tijdens iedere storing elektriciteit te blijven produceren. Wel moet de ORC veilig kunnen terugregelen of stoppen, zodat de noodzakelijke koeling van motoren en andere essentiële systemen behouden blijft.
Ook tijdens onderhoud moet de oorspronkelijke koelwatercirculatie kunnen blijven functioneren. Wanneer de condensor wordt geïsoleerd voor inspectie of reiniging, mogen afsluiters en gewijzigde leidingroutes de koeling van andere apparatuur niet onaanvaardbaar beperken. De benodigde bypasses en onderhoudsvoorzieningen moeten daarom onderdeel zijn van het aansluitontwerp. Een betrouwbare integratie vraagt dus zowel voldoende koelcapaciteit tijdens normaal bedrijf als een veilige reactie wanneer die capaciteit afneemt. De ORC mag de beschikbare reserve voor essentiële verbruikers niet zodanig benutten dat bij een relevante storing een noodzakelijke koelwaterfunctie verloren gaat.
Waarom veranderen koelcapaciteit en ORC-prestaties met het vaargebied?
De temperatuur van het buitenwater beïnvloedt hoeveel warmte een centrale koelinstallatie kan afvoeren. Bij veel schepen wordt warmte uit gesloten zoetwatercircuits via centrale koelers aan zee- of rivierwater overgedragen. Wanneer het buitenwater warmer wordt, neemt bij verder vergelijkbare omstandigheden het temperatuurverschil voor warmteoverdracht af. Om dezelfde hoeveelheid warmte af te voeren, kan dan een hogere zoetwatertemperatuur, meer warmteoverdragend oppervlak of een andere watercirculatie nodig zijn.
De bestaande temperatuurregeling kan binnen bepaalde grenzen op deze verandering reageren. Een bypass kan bijvoorbeeld verder sluiten, waardoor meer water door de centrale koeler stroomt. Bij daarvoor geschikte installaties kan ook de pompcapaciteit worden aangepast. De mogelijkheden blijven echter begrensd door het beschikbare warmtewisselaaroppervlak, de pompkarakteristieken en de toegestane waterstromen. Wanneer de buitenwatertemperatuur verder stijgt, kan ook de temperatuur van het centrale koelwater toenemen. Voor de ORC-condensor betekent dit dat het organische werkmedium mogelijk bij een hogere temperatuur moet condenseren. Afhankelijk van de cyclus kan daardoor de elektriciteitsproductie afnemen.
Vooral bij een relatief lage warmtebrontemperatuur kan dit effect belangrijk zijn. Het bruikbare temperatuurverschil tussen de warme en koude zijde is dan al beperkt. Een stijging van de condensatietemperatuur kan een aanzienlijk deel van dat verschil wegnemen. Een condensor die bij koud buitenwater voldoende capaciteit heeft, hoeft daarom tijdens warmere vaaromstandigheden niet dezelfde elektriciteitsproductie mogelijk te maken. Voor een betrouwbare opbrengstberekening moeten de koelcondities aansluiten op het vaargebied en de perioden waarin het WHRS daadwerkelijk wordt gebruikt.
Ook de motorbelasting en de warmteafvoer van andere scheepssystemen veranderen tijdens het vaar- of werkprofiel. Wanneer meerdere motoren op hoge belasting draaien, kan de centrale koelinstallatie al een groot gedeelte van de beschikbare capaciteit benutten. De resterende ruimte voor de condensor hangt dan af van de gelijktijdige warmtebelasting en de beschikbare koelwatertemperatuur. De ongunstigste situatie voor de condensor ontstaat daardoor niet noodzakelijk bij de hoogste afzonderlijke motorbelasting of de hoogste buitenwatertemperatuur. Bepalend is welke warmtebelastingen, koelwatertemperaturen en bedrijfsstanden daadwerkelijk tegelijkertijd voorkomen.
Bij de ontwerpbeoordeling moet daarom onderscheid worden gemaakt tussen omstandigheden waarvoor de koeling verplicht geschikt moet blijven en perioden waarin de ORC-productie eventueel mag worden verminderd. De noodzakelijke koelfuncties van het schip moeten binnen hun voorgeschreven ontwerpcondities beschikbaar blijven. Voor het WHRS kan een beperkter bedrijfsbereik technisch aanvaardbaar zijn.
Naast de buitenwatertemperatuur beïnvloedt ook de onderhoudstoestand hoeveel koelcapaciteit beschikbaar is. Vervuiling van warmteoverdragende oppervlakken vermindert de warmteoverdracht. Aan de buitenwaterzijde kunnen biologische aangroei, afzettingen en vervuilde filters bovendien de watercirculatie beperken. Ook aan de zoetwaterzijde kunnen afzettingen of een ongunstige waterkwaliteit gevolgen hebben voor de warmteoverdracht en stromingsweerstand. Hoe sterk deze effecten optreden, hangt af van de inrichting, waterbehandeling en het onderhoud van de installatie.
Een centrale koeler die onder schone omstandigheden voldoende vermogen heeft, kan tijdens de exploitatie daardoor minder reserve bieden. Bij de beoordeling van de WHRS-condensor moet rekening worden gehouden met een passende ontwerp- en onderhoudsmarge, afgestemd op de betrokken koelinstallatie. Dat betekent niet dat iedere WHRS op de hoogste denkbare koelbelasting moet worden ontworpen. Wanneer ongunstige koelcondities slechts gedurende beperkte perioden voorkomen, kan het technisch en economisch aantrekkelijker zijn om tijdens die perioden minder elektriciteit te produceren dan de volledige koelinstallatie uit te breiden.
De benodigde koelcapaciteit hangt daarom af van het gekozen bedrijfsbereik van de ORC en de omstandigheden waaronder de overige scheepsinstallaties betrouwbaar moeten blijven functioneren.
Hoe bepaalt u welke aanpassingen werkelijk noodzakelijk zijn?
Een onderbouwde beoordeling begint met de bestaande koelwaterconfiguratie. Daarvoor zijn actuele leiding- en instrumentatieschema's, pompkarakteristieken, warmtewisselaargegevens, temperatuurregelingen en gegevens van de aangesloten verbruikers nodig. Bij een bestaand schip moet worden gecontroleerd of deze documentatie overeenkomt met de werkelijk geïnstalleerde apparatuur. Eerdere wijzigingen aan pompen, leidingen of koelers kunnen de oorspronkelijke warmtebalans en waterverdeling hebben veranderd. De actuele installatie vormt daarom het uitgangspunt voor de beoordeling.
Vervolgens wordt vastgesteld hoeveel warmte de aanwezige koelwatercircuits tijdens de relevante bedrijfsstanden moeten afvoeren. Daarbij worden de motorbelastingen, bestaande verbruikers en bijbehorende koelwatertemperaturen gezamenlijk bekeken. Voor het WHRS zijn gegevens nodig over het werkelijke condensorvermogen, de vereiste koelwaterinlaattemperatuur, het waterdebiet, de toegestane temperatuurstijging en de drukval over de condensor. Deze waarden moeten betrekking hebben op de bedrijfsstanden waarin de ORC moet functioneren. Het nominale generatorvermogen alleen biedt hiervoor onvoldoende informatie.
Ook moet duidelijk zijn hoeveel warmte de condensor aan het gekozen koelwatercircuit afgeeft. Om de aanvullende belasting van de centrale koelinstallatie te bepalen, wordt de oorspronkelijke warmteafvoer vergeleken met de warmteafvoer na installatie van het WHRS, bij dezelfde bedrijfsomstandigheden. Bij terugwinning uit motorkoelwater moet worden vastgesteld hoeveel warmte eerder via de bestaande motorkoeler werd afgevoerd en hoe deze warmtestroom na installatie van de ORC verandert. Bij terugwinning uit uitlaatgassen is vooral van belang hoeveel condensorwarmte voortaan naar de scheepskoeling gaat, terwijl deze warmte oorspronkelijk niet via dat systeem werd afgevoerd.
Wanneer meerdere warmtebronnen worden gecombineerd, moeten alle betrokken energiestromen in dezelfde warmtebalans worden opgenomen. Warmte die vanuit het ene circuit naar een ander circuit wordt verplaatst, mag niet opnieuw als afzonderlijk geproduceerde warmte worden meegeteld. Zo blijft duidelijk hoeveel aanvullende warmte de koelinstallatie werkelijk moet verwerken.
Na deze warmtebalans wordt beoordeeld welke koelwatertemperaturen beschikbaar zijn. De prestatiegegevens van de centrale koelers moeten worden vergeleken met de relevante warmtebelastingen, buitenwatercondities en vereiste toevoertemperaturen van de aangesloten verbruikers. Daarna volgt de hydraulische beoordeling. Daarbij wordt vastgesteld of de bestaande pompen en leidingen voldoende water kunnen leveren bij de drukverliezen van de nieuwe configuratie. Ook de waterstromen en temperaturen bij de overige aangesloten apparatuur moeten worden meegenomen.
Vervolgens moet de installatie worden beoordeeld onder de relevante bedrijfsomstandigheden. Het gaat daarbij niet alleen om normaal bedrijf, maar ook om hogere gezamenlijke koelbelastingen, ongunstige buitenwatercondities en situaties waarin een deel van de koelvoorziening niet beschikbaar is. Wanneer de bestaande koelinstallatie onder deze omstandigheden de noodzakelijke koelwaterfuncties kan behouden en de condensor voldoende warmte kan afvoeren binnen het beoogde ORC-bedrijfsbereik, kan een aansluiting met passende leidingen en regelvoorzieningen voldoende zijn.
Is de thermische koelcapaciteit wel toereikend, maar zijn het beschikbare waterdebiet of de drukverdeling onvoldoende, dan kan een hydraulische wijziging nodig zijn. Een grotere centrale koeler biedt in die situatie niet automatisch een oplossing. Wanneer juist het warmteoverdragende vermogen tekortschiet, moet uitbreiding van de centrale koeling of een andere warmteafvoerconfiguratie worden onderzocht. Daarbij moet de benodigde capaciteit aan zowel de zoetwater- als de buitenwaterzijde worden vastgesteld.
Het kan ook blijken dat de bestaande koelinstallatie geschikt blijft wanneer de ORC bij bepaalde koelcondities minder elektriciteit produceert. In dat geval moet duidelijk zijn bij welke watertemperaturen of beschikbare debieten het WHRS terugregelt en wanneer de installatie veilig moet stoppen. De gevolgen van deze beperkingen voor de jaarlijkse elektriciteitsproductie moeten vervolgens worden berekend. Een oplossing met minder aanpassingen kan technisch aantrekkelijk zijn, maar de lagere beschikbaarheid van de ORC moet worden meegenomen in de energie- en investeringsbeoordeling.
Tijdens de inbedrijfstelling kunnen de relevante temperaturen, drukken, waterdebieten en regelreacties worden gecontroleerd. Daarbij moet ook worden nagegaan of de bestaande koelwaterverbruikers voldoende koeling blijven ontvangen wanneer de ORC wordt teruggeschakeld of uitgeschakeld. De aard en omvang van deze beproevingen worden afgestemd op de motor, de installatie en de toepasselijke goedkeuringsvoorwaarden.
Niet alle bepalende bedrijfsomstandigheden hoeven tijdens de inbedrijfstelling daadwerkelijk voor te komen. Wanneer bijvoorbeeld de warmste buitenwatercondities of een andere maatgevende bedrijfsstand ontbreken, kan de geschiktheid daarvoor niet uitsluitend uit de uitgevoerde metingen worden afgeleid. Aanvullende berekeningen en voldoende onderbouwde fabrikantgegevens blijven dan noodzakelijk. Pas wanneer de thermische capaciteit, hydraulische werking, regelbaarheid en noodzakelijke bedrijfszekerheid gezamenlijk zijn beoordeeld, kan worden vastgesteld welke aanpassingen werkelijk nodig zijn.
Wanneer is aanpassing van het koelwatersysteem voor een WHRS-condensor noodzakelijk?
Het bestaande koelwatersysteem moet worden aangepast wanneer de WHRS-condensor bij de beschikbare koelwatertemperaturen en waterdebieten onvoldoende warmte kan afvoeren, of wanneer de nieuwe aansluiting de noodzakelijke koeling van andere scheepsinstallaties zou verstoren. De beoordeling begint met het onderscheid tussen het thermische condensorvermogen en de werkelijk aanvullende belasting van de scheepskoeling. Bij terugwinning uit motorkoelwater kan een deel van de oorspronkelijke warmteafvoer een andere route volgen. Bij terugwinning van uitlaatgaswarmte kan juist extra warmte naar de centrale koelinstallatie worden gebracht.
Vervolgens moet worden vastgesteld of de bestaande koelers onder de relevante bedrijfs- en buitenwatercondities voldoende warmte kunnen afvoeren. Zelfs wanneer de totale koelcapaciteit toereikend is, kunnen de beschikbare pompen, leidingen, aansluitpunten of koelwatertemperaturen een beperking vormen. Welke aanpassing nodig is, hangt af van de oorzaak. Soms zijn aanvullende leidingen, aangepaste regelvoorzieningen of een betere verdeling van de waterstromen voldoende. In andere situaties zijn extra pompcapaciteit, aanvullende koelcapaciteit of een afzonderlijke warmteafvoer noodzakelijk.
Uitbreiding is echter niet altijd de enige technisch verantwoorde oplossing. Wanneer de koelcapaciteit slechts onder bepaalde omstandigheden onvoldoende is voor de gewenste elektriciteitsproductie, kan gecontroleerde terugregeling van de ORC een passend alternatief zijn. De installatie moet dan binnen de beschikbare koelcapaciteit veilig kunnen functioneren en de noodzakelijke koelwaterfuncties van het schip moeten behouden blijven.
Een geschikte condensoraansluiting houdt daarom rekening met de oorspronkelijke warmteafvoer, de beschikbare koelcapaciteit, de hydraulische verdeling en de bedrijfszekerheid van alle betrokken verbruikers. De noodzakelijke aanpassing is uiteindelijk de kleinste technisch toereikende wijziging waarmee het WHRS binnen het gekozen bedrijfsbereik kan functioneren zonder de koeling van het schip aan te tasten.
Dit artikel binnen de reeks
Het condensorvermogen geeft niet zonder meer aan hoeveel extra koelcapaciteit een schip nodig heeft. Bij terugwinning van motorkoelwaterwarmte zonder verstoring van de motorkoeling kan een deel van de bestaande warmteafvoer immers naar de condensor verschuiven. Zodra voldoende koeling beschikbaar is, bepaalt ook de afstemming van WHRS-elektriciteit op het boordnet hoeveel opgewekte energie nuttig kan worden gebruikt. Die wisselwerking tussen warmtebron, koeling en elektrische afname hoort bij de systeemkeuze en integratie van een WHRS.