Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Hoe benut een restwarmte-terugwininstallatie koelwaterwarmte zonder de motorkoeling te verstoren?

Een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) kan warmte uit het motorkoelwater benutten, zolang de voorgeschreven motortemperaturen, de noodzakelijke koelwaterstroming en de beschikbare koelcapaciteit behouden blijven. Tijdens het motorbedrijf voert het koelwater warmte af om onder meer cilinderwanden en andere thermisch belaste onderdelen binnen hun toegestane temperatuurbereik te houden. Een aanvullende warmtewisselaar kan een deel van deze warmte overdragen aan een verwarmingssysteem of een installatie voor elektriciteitsproductie.

De nieuwe warmtewisselaar mag de bestaande temperatuurregeling niet verstoren, geen ontoelaatbare drukverliezen veroorzaken en de noodzakelijke circulatie door de motor niet beperken. Ook wanneer het WHRS minder warmte afneemt, buiten bedrijf wordt gesteld of onverwacht uitvalt, moet voldoende koeling beschikbaar blijven. Daarom moeten de aansluiting en regeling van de warmtewisselaar goed aansluiten op de bestaande koelers, pompen, thermostatische kleppen en eventuele bypassvoorzieningen.

Onder geschikte bedrijfsomstandigheden kan het WHRS een deel van de oorspronkelijke koelbelasting overnemen, zonder dat de motor voor de noodzakelijke koeling of temperatuurregeling afhankelijk wordt van de terugwinningsinstallatie. Of koelwaterwarmte verantwoord kan worden benut, hangt daarom niet alleen af van de beschikbare hoeveelheid warmte. Vooral de manier waarop de warmteonttrekking in het bestaande koelsysteem wordt geïntegreerd, is bepalend.

Waar kan warmte uit het motorkoelwater worden teruggewonnen?

Het koelwatersysteem van een scheepsmotor voert warmte af die tijdens de verbranding en de werking van mechanische onderdelen ontstaat. Door de koelwatercirculatie blijven de temperaturen van de betrokken motoronderdelen binnen het voorgeschreven bereik. Afhankelijk van de motoruitvoering kunnen daarvoor verschillende koelwatercircuits aanwezig zijn, elk met een eigen functie en temperatuurregeling. Bij veel scheepsmotoren verzorgt een hoogtemperatuurkoelcircuit de koeling van cilinderwanden, cilinderdeksels en andere aangesloten onderdelen. Dit wordt vaak het HT-circuit of jacket-watercircuit genoemd. Tijdens de stroming door de motor neemt het koelwater warmte op. Een gedeelte daarvan kan onder geschikte omstandigheden worden teruggewonnen voordat het water opnieuw naar de motor wordt gevoerd.

Waar deze warmte kan worden onttrokken, hangt af van de bestaande leidingconfiguratie. Bij sommige installaties kan een warmtewisselaar worden aangesloten op een daarvoor geschikte aftakking van het HT-circuit. Andere uitvoeringen beschikken over specifieke aansluitpunten voor warmteterugwinning of hebben al bestaande warmteverbruikers. De nieuwe aansluiting moet in alle gevallen passen bij de voorgeschreven stromingsrichting, temperatuurregeling en hydraulische eigenschappen van de motorinstallatie.

Via een aanvullende warmtewisselaar kan het motorkoelwater warmte overdragen aan een afzonderlijke water- of thermische-oliekring. Het motorkoelwater blijft daarbij gescheiden van het medium dat de warmte naar de verbruiker transporteert. Bij een Organic Rankine Cycle (ORC) wordt de warmte uiteindelijk overgedragen aan een organisch werkmedium dat in een eigen gesloten kringloop circuleert. Afhankelijk van de uitvoering gebeurt dit via een tussenkring of rechtstreeks via een daarvoor ontworpen warmtewisselaar.

Ook laagtemperatuurkoelcircuits kunnen bruikbare restwarmte bevatten. De temperatuur ligt doorgaans lager dan in het HT-circuit, waardoor de mogelijkheden voor warmteoverdracht en elektriciteitsproductie beperkter kunnen zijn. Bovendien kan een laagtemperatuurcircuit warmte opnemen uit verschillende onderdelen, waaronder laadlucht- en smeeroliekoelers. Om de beschikbare hoeveelheid warmte correct te bepalen, moet duidelijk zijn hoe deze warmtestromen al over het bestaande koelsysteem zijn verdeeld.

Een groot koelwaterdebiet betekent daarbij niet automatisch dat veel warmte verantwoord kan worden onttrokken. Het thermische vermogen hangt ook af van de temperatuurdaling die over de warmtewisselaar mogelijk is. Wanneer slechts een beperkte temperatuurverlaging is toegestaan, kan de terugwinbare warmte aanzienlijk kleiner zijn dan op basis van het totale circulerende waterdebiet zou worden verwacht. Daarnaast moet rekening worden gehouden met bestaande warmteverbruikers. Een zoetwatergenerator kan bijvoorbeeld al warmte uit het HT-circuit opnemen, terwijl een andere aansluiting de verwarming aan boord voedt. Voor het WHRS telt alleen de warmte die daarnaast beschikbaar blijft. Dezelfde energiestroom mag niet meerdere keren als beschikbare warmte worden meegerekend.

De beste aansluitpositie is daarom niet automatisch de plaats waar het koelwater de hoogste temperatuur heeft. Bepalend is waar voldoende warmte kan worden overgedragen zonder de voorgeschreven motorcirculatie, temperatuurregeling en bestaande warmtevoorziening te verstoren.

Hoe beïnvloedt warmteonttrekking de temperatuurregeling van de motor?

De temperatuur van het motorkoelwater wordt bepaald door de warmteafgifte van de motor, de watercirculatie en de warmteafvoer via de koelers. Bij veel installaties regelt een thermostatische klep welk gedeelte van het koelwater door een koeler stroomt en welk gedeelte via een bypass wordt geleid. Daardoor kan de motor ook bij veranderende belasting binnen het voorgeschreven temperatuurbereik blijven functioneren. Hoe deze temperatuurregeling is uitgevoerd, verschilt per motor. Sommige systemen regelen op basis van de koelwatertemperatuur bij de motoruitlaat, terwijl andere de temperatuur aan de inlaatzijde bewaken. Ook de plaats van de thermostatische klep en de aansluiting van de koeler kunnen verschillen. Dezelfde aanvullende warmtewisselaar kan daardoor in twee motorinstallaties een andere invloed op de temperatuurregeling hebben.

Wanneer een WHRS warmte uit het koelwater opneemt, hoeft de motortemperatuur niet rechtstreeks te dalen. Als de bestaande thermostatische regeling voldoende ruimte heeft om te reageren, kan de extra warmteonttrekking vooral betekenen dat minder warmte via de oorspronkelijke koeler hoeft te worden afgevoerd. De regeling vermindert dan de koeling via die route, terwijl de vereiste motortemperatuur behouden blijft. Die situatie verandert wanneer het WHRS meer warmte onttrekt dan de bestaande regeling kan compenseren. Als de oorspronkelijke koeler al grotendeels wordt omzeild en de nieuwe warmtewisselaar toch warmte blijft opnemen, kan het koelwater te ver afkoelen. De thermostatische regeling kan de temperatuurdaling dan niet meer voldoende corrigeren door de oorspronkelijke koeling verder te verminderen.

Een te lage motortemperatuur is niet zonder meer aanvaardbaar. De motor is ontworpen om binnen bepaalde temperatuurcondities te functioneren. Ongewenste afkoeling kan gevolgen hebben voor de thermische toestand van motoronderdelen, de smering en de verbrandingsomstandigheden. De toepasselijke temperatuurgrenzen moeten daarom uit de gegevens van de motorfabrikant worden afgeleid.

Ook de plaats waar het WHRS warmte onttrekt, beïnvloedt het regelgedrag. Een aansluiting aan de zijde van een thermostatisch geregelde koeler kan minder warmte ontvangen zodra de regeling de stroming door die koeler beperkt. Bij een andere aansluiting kan de warmteonttrekking juist doorgaan terwijl de oorspronkelijke regeling al nauwelijks meer koelcapaciteit inzet. Daarom kan de invloed op de motorkoeling niet uitsluitend uit de watertemperatuur op één meetpunt worden bepaald. Voor de beoordeling moeten de relevante temperaturen bij de motorinlaat en motoruitlaat worden bekeken in samenhang met de plaats en werking van de regelkleppen. Daarbij moet duidelijk zijn hoe de oorspronkelijke regeling reageert wanneer de warmteterugwinning wordt ingeschakeld, verhoogd of verminderd.

De regeling van het WHRS mag de bestaande motortemperatuurregeling niet tegenwerken. Wanneer beide regelingen voortdurend op dezelfde temperatuurverandering reageren, kunnen ongewenste klepbewegingen en temperatuurwisselingen ontstaan. De regelpunten en reactiesnelheid moeten daarom op elkaar worden afgestemd, waarbij de voorgeschreven motortemperaturen het uitgangspunt blijven.

Hoe wordt een warmtewisselaar aangesloten zonder de koelwatercirculatie te beperken?

Naast de temperatuurregeling moet ook de hydraulische werking van het koelwatersysteem behouden blijven. De koelwaterpompen moeten bij de relevante bedrijfsomstandigheden voldoende water door de motor en de overige aangesloten onderdelen kunnen laten circuleren. Een aanvullende warmtewisselaar mag de daarvoor benodigde stroming en drukcondities niet onaanvaardbaar veranderen. Iedere warmtewisselaar veroorzaakt stromingsweerstand. Hoe groot het drukverlies wordt, hangt af van de interne doorstroomruimte, het debiet, de geometrie van de warmtewisselaar en de weerstand van de aangesloten leidingen en appendages. De manier waarop de warmtewisselaar in het bestaande circuit wordt opgenomen, bepaalt mede welke gevolgen dit heeft voor de motorcirculatie.

Bij een serieschakeling stroomt het koelwater achtereenvolgens door de bestaande onderdelen en de nieuwe warmtewisselaar. Door de extra drukval neemt de weerstand van het circuit toe. Het werkpunt van de koelwaterpomp kan daardoor verschuiven, waardoor het geleverde debiet mogelijk afneemt. Of dit aanvaardbaar is, hangt af van de beschikbare pompcapaciteit en de minimale koelwatercirculatie die de motor nodig heeft.

Bij een parallelle aansluiting wordt een gedeelte van het koelwater door een afzonderlijke tak geleid. Dat kan mogelijkheden bieden om de warmteafname onafhankelijker te regelen, maar de waterstromen moeten dan goed over de verschillende takken worden verdeeld. Bij een ongunstig drukverschil kan te veel water door de terugwinningsinstallatie stromen, terwijl andere onderdelen onvoldoende doorstroming krijgen. Ook de stand van afsluiters en regelkleppen heeft invloed op deze verdeling. Een klep die de warmteafname vermindert, kan tegelijkertijd de hydraulische weerstand van een tak veranderen. De gevolgen daarvan moeten worden beoordeeld in samenhang met de bestaande pompen, thermostatische voorzieningen en stromingsweerstanden. Daarbij zijn zowel de normale regelstanden als de klepstanden die bij storingen kunnen optreden van belang.

Met een afzonderlijke tussenkring kan de warmteterugwinning hydraulisch worden gescheiden van de aangesloten verbruiker. Het ontvangende medium circuleert dan met een eigen pomp en regeling, terwijl de warmte via een warmtewisselaar wordt overgedragen. Hierdoor kan de warmteafname worden geregeld zonder de stroming van het ontvangende systeem rechtstreeks aan de motorcirculatie te koppelen. Deze scheiding betekent echter niet dat de motorcirculatie automatisch ongewijzigd blijft. Aan de motorzijde veroorzaakt de warmtewisselaar nog steeds drukverlies. Ook de gekozen aansluitpunten en de waterstroming door het oorspronkelijke koelwatercircuit moeten geschikt zijn. Een tussenkring neemt de noodzaak van een hydraulische beoordeling dus niet weg.

Naast voldoende pompdruk zijn ook de druk aan de pompinlaat, de ontluchting en de werking van het expansiesysteem belangrijk. Nieuwe leidingroutes kunnen hoge punten of plaatselijke drukverliezen introduceren. Luchtophoping of onvoldoende aanzuigdruk kan vervolgens de circulatie verstoren, zelfs wanneer de berekende nominale pompcapaciteit voldoende lijkt. Vooral bij retrofit kunnen de bestaande leidingdiameters, aansluitpunten en beschikbare ruimte de mogelijkheden beperken. Een warmtewisselaar kan thermisch geschikt zijn, maar toch niet verantwoord worden aangesloten wanneer de extra stromingsweerstand te groot is of de oorspronkelijke koelwaterverdeling onvoldoende betrouwbaar behouden blijft.

De hydraulische beoordeling moet daarom verder gaan dan het nominale debiet van de nieuwe warmtewisselaar. De volledige motorcirculatie moet blijven functioneren bij normale warmteonttrekking, gedeeltelijke terugwinning en buitenbedrijfstelling van het WHRS.

Welke rol spelen thermostatische kleppen en bypassvoorzieningen?

De thermostatische regeling van de motor bepaalt mede hoeveel warmte tijdens verschillende bedrijfsomstandigheden beschikbaar is voor terugwinning. Wanneer de motor minder warmte produceert, kan de bestaande regeling de warmteafvoer via de koeler beperken. Daardoor kan ook de ruimte voor aanvullende warmteonttrekking afnemen. Het WHRS moet op deze verandering kunnen reageren en de warmteafname zo nodig verminderen. De temperatuurregeling van de motor blijft daarbij leidend. Een grotere energieopbrengst mag niet worden bereikt door de voorgeschreven motortemperaturen of de noodzakelijke koelwaterstroming te veranderen.

Een geregelde bypass kan helpen om de hoeveelheid warmte die naar de nieuwe warmtewisselaar stroomt te beperken. Afhankelijk van de aansluiting kan een gedeelte van het koelwater langs de warmtewisselaar worden geleid wanneer minder warmteonttrekking nodig is. De bypass en bijbehorende kleppen moeten daarbij zo zijn ingericht dat de noodzakelijke circulatie door de motor behouden blijft. Bij andere configuraties kan de warmteafname worden geregeld aan de zijde van een afzonderlijke tussenkring. De pomp of regelklep van deze kring verandert dan de warmteoverdracht, zonder dat daarvoor dezelfde verandering van de motorwatercirculatie nodig is. Welke aanpak geschikt is, hangt af van de warmtewisselaar, de bestaande temperatuurregeling en de hydraulische eigenschappen van het koelsysteem.

De plaats van de thermostatische kleppen blijft daarbij belangrijk. Wanneer de WHRS-regeling en de oorspronkelijke motorregeling op vergelijkbare temperatuurveranderingen reageren, kunnen beide regelingen elkaar tegenwerken. Door de regelpunten en reactiesnelheid op elkaar af te stemmen, kan worden voorkomen dat kleppen voortdurend worden bijgesteld zonder dat een stabiele temperatuur ontstaat. Bij een snelle verlaging van de motorbelasting neemt de warmteproductie mogelijk af terwijl de warmtewisselaar nog warmte blijft onttrekken. De aanvullende warmteafname moet dan voldoende kunnen worden teruggebracht. Tijdens het opwarmen van een koude motor kan het juist nodig zijn om de terugwinning tijdelijk te blokkeren, zodat de motor eerst de voorgeschreven bedrijfstemperatuur kan bereiken.

Bij een hogere motorbelasting kan de behoefte aan warmteafvoer toenemen. De oorspronkelijke koelvoorzieningen moeten dan voldoende capaciteit kunnen inzetten om de motortemperatuur binnen de toegestane grenzen te houden. Het WHRS kan een deel van deze warmte opnemen, maar mag de werking van de thermostatische regeling of de noodzakelijke warmteafvoer niet belemmeren.

Een bypass kan dus meer functies hebben dan alleen het regelen van de WHRS-opbrengst. Afhankelijk van het ontwerp kan een bypass ook noodzakelijk zijn om de juiste stromingsroute te behouden wanneer de terugwinning niet beschikbaar is. Welke klepstanden en storingsreacties daarvoor nodig zijn, moet per installatie worden vastgesteld. Er bestaat geen universele klepstand die bij iedere motorconfiguratie automatisch veilig is. De regelingen moeten uiteindelijk zo samenwerken dat de voorgeschreven motortemperaturen en waterstromen behouden blijven. De hoeveelheid warmte die het WHRS kan opnemen, past zich aan de beschikbare warmte en de werking van de oorspronkelijke motorkoeling aan.

Hoe blijft de motorkoeling functioneren wanneer de warmteterugwinning uitvalt?

Een belangrijke voorwaarde voor restwarmte-terugwinning uit motorkoelwater is dat de motor voldoende gekoeld blijft wanneer het WHRS onverwacht stopt. De noodzakelijke warmteafvoer mag niet afhankelijk worden van een aanvullende installatie die voor energieterugwinning is bedoeld. Een uitzondering is alleen mogelijk wanneer de volledige koelarchitectuur hiervoor specifiek is ontworpen en goedgekeurd, met passende veiligheids- en reservevoorzieningen.

Tijdens normaal bedrijf kan het WHRS een deel van de warmte overnemen die anders via de bestaande koelers zou worden afgevoerd. Daardoor hoeven die koelers mogelijk minder warmte op te nemen en past de temperatuurregeling zich aan de gewijzigde verdeling van de koelbelasting aan. Wanneer de warmteterugwinning wegvalt, blijft de motor warmte produceren zolang de motor draait. De warmte die niet langer via het WHRS wordt afgevoerd, moet dan opnieuw door de beschikbare koelvoorzieningen worden opgenomen. De oorspronkelijke of daarvoor aangewezen alternatieve koeling moet daarom voldoende capaciteit behouden om de motor bij de relevante belastingen zonder WHRS te koelen.

Ook onder ongunstige koelcondities moet deze capaciteit voldoende zijn. Hoge zeewatertemperaturen, een grote belasting van het centrale koelsysteem of een beperkte beschikbare koelcapaciteit kunnen de warmteafvoer bemoeilijken. Bij het ontwerp moet daarom worden vastgesteld of de motor ook onder de voorgeschreven ontwerpcondities voldoende wordt gekoeld wanneer de terugwinning buiten bedrijf is.

De hydraulische werking vraagt dezelfde aandacht. Bij uitval van een circulatiepomp, elektrische voeding of regelvoorziening van het WHRS mag de noodzakelijke watercirculatie door de motor niet ongecontroleerd wegvallen. Het ontwerp moet duidelijk maken welke stromingsroute beschikbaar blijft en hoe de betrokken kleppen zich tijdens een storing gedragen. Bovendien kan een storing andere gevolgen hebben dan alleen het wegvallen van warmteoverdracht. Een klep die een noodzakelijke koelwaterroute afsluit, kan de circulatie rechtstreeks beperken. Ook een lekkende warmtewisselaar kan door koelwaterverlies de oorspronkelijke koelfunctie aantasten. De beveiligingen moeten daarom aansluiten op de mogelijke storingen van de werkelijke installatie.

Niet alleen de uiteindelijke bedrijfstoestand zonder WHRS telt, maar ook de overgang daarnaartoe. Wanneer de aanvullende warmteafname plotseling wegvalt, kan de motor warmte blijven produceren terwijl de oorspronkelijke koelvoorzieningen weer meer warmte moeten afvoeren. De koeler en temperatuurregeling moeten snel genoeg kunnen reageren om de motortemperatuur binnen de toegestane grenzen te houden.

Tijdens onderhoud moet de motorkoeling eveneens behouden blijven. Wanneer een warmtewisselaar voor inspectie of reiniging wordt geïsoleerd, moet duidelijk zijn hoe de noodzakelijke koelwatercirculatie en warmteafvoer blijven functioneren. De plaatsing van afsluiters, bypassleidingen en eventuele aftapvoorzieningen moet daarop worden afgestemd. Welke uitvoering en reservevoorzieningen nodig zijn, hangt af van de motorconfiguratie en de toepasselijke eisen van de classificatiemaatschappij en vlaggenstaat. Daarom kan niet voor iedere installatie dezelfde klepstand of hetzelfde aantal reservepompen worden voorgeschreven.

De volledige koelwaterinstallatie moet ook onder de relevante storings- en onderhoudsomstandigheden de voorgeschreven motorfuncties blijven ondersteunen. Een WHRS dat tijdens normaal bedrijf voldoende warmte terugwint, is pas verantwoord geïntegreerd wanneer ook het wegvallen van die warmteonttrekking technisch beheersbaar blijft.

Hoe verandert de beschikbare koelwaterwarmte bij wisselende motorbelasting?

De hoeveelheid warmte die via het motorkoelwater wordt afgevoerd, verandert met de motorbelasting en de werking van het koelsysteem. Daardoor is ook het thermische vermogen dat voor terugwinning beschikbaar is niet tijdens de volledige exploitatie gelijk. Bij een hogere motorbelasting neemt de hoeveelheid warmte die via het koelwater moet worden afgevoerd doorgaans toe. Onder geschikte omstandigheden kan het WHRS een deel daarvan opnemen. De voorgeschreven motortemperaturen en koelwatercirculatie moeten daarbij behouden blijven, ook wanneer de oorspronkelijke koelers minder warmte hoeven af te voeren.

Bij deellast kan juist minder warmte beschikbaar zijn. De thermostatische regeling kan de oorspronkelijke koeling dan al gedeeltelijk hebben verminderd. Wanneer het WHRS onder die omstandigheden toch veel warmte blijft opnemen, kan de ruimte voor verdere afkoeling beperkt zijn. De koelwatertemperatuur hoeft daarbij niet in dezelfde verhouding te veranderen als de warmteafgifte van de motor. Bij een motor waarvan de regeling de uitlaattemperatuur betrekkelijk constant houdt, kan de hoeveelheid warmte die via de koeling wordt afgevoerd veranderen zonder een vergelijkbare verandering van de watertemperatuur. Daarom moeten de motorbelasting, het waterdebiet en de feitelijke warmteafname gezamenlijk worden beoordeeld.

Tijdens het opwarmen van de motor gelden weer andere omstandigheden. De motor moet eerst de vereiste bedrijfstemperatuur bereiken. Aanvullende warmteonttrekking kan deze opwarming vertragen en moet daarom passen bij de voorgeschreven opwarmprocedure. Bij bepaalde bedrijfsstanden kan het nodig zijn het WHRS tijdelijk uitgeschakeld te houden.

Ook bij een installatie met meerdere motoren verandert het warmteaanbod met de motorinzet. Een uitgeschakelde motor levert geen voortdurende warmte uit de verbranding, terwijl een zwaarder belaste motor mogelijk meer warmte afgeeft. Wanneer meerdere motoren op een gezamenlijk koelcircuit zijn aangesloten, moeten de warmteverdeling en temperatuurregeling bij het bij- en afschakelen geschikt blijven voor iedere betrokken motor. Daarnaast kunnen bestaande warmteverbruikers de beschikbare hoeveelheid restwarmte beïnvloeden. Een deel van de koelwaterwarmte wordt mogelijk al gebruikt voor verwarming, warmwatervoorziening of zoetwaterproductie. Hoeveel voor een aanvullend WHRS overblijft, hangt dan mede af van de warmteafname door deze toepassingen.

Voor de jaarlijkse terugwinning is daarom niet alleen het maximale beschikbare warmtevermogen belangrijk. Ook het aantal uren waarin de motor voldoende warmte levert en het WHRS deze verantwoord kan opnemen, bepaalt de werkelijke energieopbrengst. Een installatie die bij hoge motorbelasting veel warmte terugwint, kan tijdens langdurige deellast aanzienlijk minder bruikbare warmte ontvangen. Een betrouwbare beoordeling moet daarom uitgaan van de warmteafgifte en koelwatercondities bij de belastingen die tijdens het werkelijke scheepsbedrijf voorkomen. Zo blijft de verwachte opbrengst verbonden met de omstandigheden waarin de motorkoeling daadwerkelijk moet functioneren.

Waarom moet warmteonttrekking uit motorkoelwater worden onderscheiden van condensorkoeling?

Bij een ORC-gebaseerde restwarmte-terugwininstallatie kan motorkoelwater als warmtebron worden gebruikt. De warmte wordt dan aan de warme zijde van het thermodynamische proces toegevoerd. Een gedeelte daarvan wordt omgezet in mechanisch vermogen en vervolgens in elektriciteit. Na de expansie moet de resterende warmte via de condensor worden afgevoerd. Daarvoor is een voldoende koude warmteafvoer nodig, bijvoorbeeld een geschikt laagtemperatuurkoelcircuit of een afzonderlijke aansluiting op de zeewaterkoeling.

Deze twee functies hebben een verschillende plaats in het ORC-proces. Bij de warmteonttrekking aan het motorkoelwater gaat het om de warmte die vanuit de motor aan de ORC wordt geleverd. De condensor voert daarentegen de warmte af die na de elektriciteitsproductie in het ORC-proces overblijft. Dit onderscheid is vooral belangrijk wanneer beide zijden van de ORC op bestaande scheepskoelwatersystemen worden aangesloten. De warmteonttrekking aan een hoogtemperatuurkoelcircuit kan de belasting van de oorspronkelijke motorkoeler verminderen. Tegelijkertijd kan de ORC-condensor warmte afgeven aan een laagtemperatuurkoelcircuit.

Hoe de totale warmtelast verandert, hangt af van de oorspronkelijke warmteafvoer en de gekozen aansluitingen. Wanneer een deel van de motorwarmte eerst via een bestaande koeler werd afgevoerd en na installatie van de ORC via de condensor naar dezelfde centrale koeling gaat, vormt niet de volledige condensorwarmte automatisch een nieuwe aanvullende koelbelasting voor het schip. Dat betekent echter niet dat iedere afzonderlijke leidingtak of koeler voldoende capaciteit heeft voor de gewijzigde warmtestromen. Ook de plaats waar de condensor warmte aan het koelsysteem afgeeft, de beschikbare waterstroming en de koelwatertemperatuur blijven bepalend voor de uitvoerbaarheid.

De koude zijde moet bovendien voldoende koud blijven voor een bruikbare ORC-werking. Een hoogtemperatuurcircuit dat warmte aan de ORC levert, kan niet zonder verdere beoordeling tegelijkertijd als geschikte koude zijde van dezelfde cyclus worden beschouwd. Het beschikbare temperatuurverschil bepaalt immers mede hoeveel elektriciteit kan worden geproduceerd. De beoordeling begint daarom bij de hoeveelheid warmte die verantwoord aan het motorkoelwater kan worden onttrokken. Vervolgens moet de koeltechnische geschiktheid van de ORC-condensor afzonderlijk worden vastgesteld, inclusief de gevolgen voor de overige koelwaterverbruikers.

Welke gegevens tonen aan dat de oorspronkelijke motorkoeling behouden blijft?

Een technisch onderbouwde beoordeling begint met de bestaande koelwaterconfiguratie en de voorschriften van de motorfabrikant. Uit de beschikbare tekeningen moet blijken welke HT- en LT-circuits aanwezig zijn, hoe de pompen en koelers zijn aangesloten en welke temperatuurregeling voor de betrokken motor geldt. Daarbij zijn vooral de voorgeschreven koelwatertemperaturen, minimale of nominale debieten en relevante drukcondities belangrijk. Ook de werking van thermostatische kleppen, bypassvoorzieningen en andere aangesloten verbruikers moet bekend zijn. Verder moet duidelijk zijn of de motorregeling uitgaat van de koelwatertemperatuur aan de inlaat- of uitlaatzijde.

Vervolgens wordt vastgesteld waar de nieuwe warmtewisselaar wordt aangesloten. Bij een serieschakeling of parallelle aftakking moet worden beoordeeld hoe de volledige hydraulische configuratie verandert. De pompkarakteristieken en drukverliezen zijn daarvoor minstens zo belangrijk als het nominale debiet van de warmtewisselaar. Bij een bestaand schip moeten de tekeningen bovendien overeenkomen met de werkelijk geïnstalleerde voorzieningen. Eerdere wijzigingen aan pompen, leidingen, thermostatische kleppen of koelers kunnen de oorspronkelijke ontwerpuitgangspunten hebben veranderd. De beoordeling moet daarom uitgaan van de actuele uitvoering van het koelsysteem.

Voor de warmtebalans zijn de temperaturen en debieten aan beide zijden van de nieuwe warmtewisselaar nodig. Daarmee kan worden berekend hoeveel thermisch vermogen daadwerkelijk wordt overgedragen. De gebruikte temperaturen en waterstromen moeten betrekking hebben op dezelfde bedrijfsomstandigheden. Vervolgens wordt de warmteonttrekking vergeleken met de oorspronkelijke werking van het koelsysteem. Daarbij zijn onder meer de temperaturen bij de motor, de stand van de thermostatische regeling en de hoeveelheid warmte die nog via de bestaande koelers wordt afgevoerd van belang.

Het is bijvoorbeeld mogelijk dat het WHRS een aanzienlijke hoeveelheid warmte opneemt terwijl de motortemperatuur vrijwel onveranderd blijft. Wanneer de oorspronkelijke regeling daardoor minder warmte via de koeler afvoert, kan dat passen bij een normale samenwerking tussen beide voorzieningen. Bij een lagere motorbelasting kan dezelfde warmteonttrekking echter te groot worden. De motor produceert dan minder warmte, terwijl de oorspronkelijke koeling mogelijk al sterk is teruggeregeld. Verdere warmteafname kan onder die omstandigheden tot ongewenste afkoeling leiden. De beoordeling moet daarom verschillende relevante motorbelastingen omvatten en mag niet uitsluitend op nominale belasting zijn gebaseerd.

Ook de koelcapaciteit zonder WHRS moet bekend zijn. De oorspronkelijke of alternatieve koelvoorzieningen moeten bij uitval voldoende warmte kunnen afvoeren onder de voorgeschreven ontwerpcondities. Daarbij tellen onder meer de zeewatertemperatuur, de belasting van andere koelwaterverbruikers en de beschikbare pompcapaciteit mee. Daarnaast moet worden vastgesteld hoe de installatie reageert wanneer warmteafname, circulatie of regeling wegvalt. De noodzakelijke koelwaterstroming mag dan niet worden geblokkeerd. Welke beveiligingsfuncties en klepstanden nodig zijn, hangt af van het gekozen installatieontwerp.

Wanneer de bestaande installatiegegevens onvoldoende betrouwbaar zijn, kunnen gerichte metingen nodig zijn. Temperaturen, debieten en drukken moeten dan op geschikte meetpunten en onder voldoende representatieve bedrijfscondities worden vastgesteld. Zo kan de werkelijk aanwezige koelwaterinstallatie worden vergeleken met de beschikbare ontwerpgegevens. Tijdens de inbedrijfstelling kunnen de motor- en koelwatertemperaturen, drukverschillen, waterstromen en het regelgedrag worden gecontroleerd. Daarbij moet ook worden nagegaan of het koelsysteem volgens het ontwerp blijft functioneren wanneer de warmteterugwinning wordt teruggeregeld of uitgeschakeld. De aard en omvang van deze beproevingen worden afgestemd op de motor, de installatie en de toepasselijke goedkeuringsvoorwaarden.

Een gunstige gemeten warmteoverdracht bewijst op zichzelf nog niet dat de oorspronkelijke motorkoeling voldoende is beschermd. Daarvoor moeten ook de hydraulische werking, de temperatuurregeling, de beschikbare reservekoeling en de noodzakelijke storingsreacties aantoonbaar voldoen.

Hoe kan een restwarmte-terugwininstallatie koelwaterwarmte veilig benutten?

Een restwarmte-terugwininstallatie kan koelwaterwarmte benutten zonder de motorkoeling te verstoren door de warmteonttrekking ondergeschikt te houden aan de voorgeschreven motortemperaturen, de noodzakelijke watercirculatie en de werking van de oorspronkelijke koelvoorzieningen. De warmtewisselaar moet worden aangesloten op een plaats waar voldoende warmte beschikbaar is zonder de hydraulische verdeling of temperatuurregeling onaanvaardbaar te veranderen. De regeling moet de warmteafname kunnen verminderen wanneer de motor minder warmte produceert, de watertemperatuur te ver daalt of de bedrijfsomstandigheden veranderen.

Daarnaast moet voldoende koeling beschikbaar blijven wanneer het WHRS wordt uitgeschakeld of onverwacht uitvalt. De bestaande of daarvoor aangewezen alternatieve koelvoorzieningen, pompen en regel- of bypassvoorzieningen moeten de noodzakelijke motorfuncties ook onder die omstandigheden blijven ondersteunen. De terugwinningsinstallatie kan daarmee een deel van de oorspronkelijke warmteafvoer overnemen, maar mag geen ongecontroleerde verandering van de motortemperatuur of koelwaterstroming veroorzaken. De technische beoordeling moet daarom niet alleen het teruggewonnen warmtevermogen vaststellen, maar ook duidelijk maken hoe de volledige koelwaterinstallatie functioneert bij normale belasting, deellast, opwarmen en uitval van de terugwinning.

Wanneer aan deze voorwaarden is voldaan, kan beschikbare koelwaterwarmte nuttig worden gebruikt voor verwarming of elektriciteitsproductie zonder de oorspronkelijke motorkoeling te verstoren. De motorfunctie blijft daarbij leidend en alleen het gedeelte van de warmte dat tijdens het werkelijke scheepsbedrijf verantwoord beschikbaar is, wordt benut.

Dit artikel binnen de reeks

Waar tegendruk en uitlaatgastemperatuur de terugwinning uit uitlaatgassen begrenzen, draait de benutting van motorkoelwater om het behoud van de motorcirculatie en temperatuurregeling. Een afzonderlijke ontwerpvraag is wanneer het bestaande koelsysteem moet worden aangepast voor een WHRS-condensor. Deze condensor voert proceswarmte af, terwijl de hier behandelde aansluiting juist warmte aan het motorcircuit onttrekt. Beide functies komen samen bij de systeemkeuze en integratie van een WHRS.