Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Hoe beïnvloedt de inzet van meerdere motoren de beschikbare restwarmte voor een WHRS?

Hoeveel restwarmte een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS) aan boord kan benutten, hangt sterk af van de inzet van de motoren. Daarbij is niet alleen het geïnstalleerde motorvermogen van belang, maar vooral welke motoren daadwerkelijk draaien, hoe zwaar ze worden belast en hoelang deze omstandigheden aanhouden. Dat beïnvloedt zowel de hoeveelheid beschikbare warmte als de temperaturen van de afzonderlijke warmtestromen.

Dezelfde elektrische vermogensvraag kan bijvoorbeeld worden geleverd door twee generatorsets op deellast of door één zwaarder belaste set. Hoewel het geleverde elektrische vermogen gelijk is, hoeven de uitlaatgastemperaturen, gasdebieten en koelwaterwarmtestromen dat niet te zijn. Bovendien kan de elektriciteitsproductie van het WHRS juist de generatorsets ontlasten die zelf de teruggewonnen warmte leveren. Daardoor kan ook het warmteaanbod veranderen waarop de elektriciteitsproductie is gebaseerd.

Voor een betrouwbare beoordeling moeten daarom de belasting en warmteafgifte van iedere motor worden gekoppeld aan de gelijktijdige motorinzet en de bijbehorende bedrijfsuren. Ook de mogelijkheden om warmte uit verschillende motoren gezamenlijk terug te winnen en de technische grenzen van de betrokken installaties spelen een rol. Op basis daarvan kan worden vastgesteld hoeveel restwarmte tijdens de werkelijke bedrijfsvoering beschikbaar blijft en welk gedeelte het WHRS kan benutten.

Waarom verandert de beschikbare restwarmte bij een andere motorcombinatie?

Een verbrandingsmotor zet slechts een deel van de toegevoerde brandstofenergie om in mechanisch vermogen. De overige energie wordt voor een deel als warmte afgevoerd via onder meer de uitlaatgassen, het motorkoelwater en andere koelstromen. Hoeveel warmte via iedere stroom vrijkomt, hangt af van de motoruitvoering en de omstandigheden waaronder de motor functioneert.

Op een schip met meerdere motoren kan dezelfde vermogensvraag op verschillende manieren worden geleverd. Twee generatorsets kunnen bijvoorbeeld gezamenlijk een bepaalde elektrische belasting dragen, terwijl bij een andere bedrijfsstrategie één generatorset datzelfde vermogen levert. Het totale geleverde elektrische vermogen blijft dan gelijk, maar de belasting van de afzonderlijke motoren verandert. Het rendement en de warmteafgifte van een motor hangen af van het werkpunt. Bij een andere belasting veranderen de brandstofenergietoevoer, de uitlaatgascondities en de warmteoverdracht naar de koelcircuits. Daardoor kan ook de verhouding tussen het geleverde mechanische vermogen, de uitlaatgaswarmte en de koelwaterwarmte verschuiven. Wanneer motorbelastingen vanuit de elektrische vermogensvraag worden bepaald, speelt bovendien het rendement van de generator mee.

Ook de eigenschappen van de afzonderlijke motoren maken verschil. Verschillende motortypen of uitvoeringen kunnen bij hetzelfde geleverde vermogen andere warmteverliezen hebben. Zelfs motoren met vergelijkbare nominale vermogens hoeven bij deellast niet dezelfde warmtekarakteristieken te vertonen. Daarom moet de beschikbare restwarmte per motor en relevant bedrijfspunt worden vastgesteld. Meer draaiende motoren betekenen dus niet automatisch dat het WHRS meer bruikbare warmte ontvangt. Wanneer dezelfde vermogensvraag over meer motoren wordt verdeeld, neemt de belasting per motor doorgaans af. Dat kan zowel de hoeveelheid warmte als het beschikbare temperatuurniveau beïnvloeden. Een kleiner aantal zwaarder belaste motoren kan onder bepaalde omstandigheden gunstiger warmtecondities opleveren, maar bij een andere motorconfiguratie kan de uitkomst anders zijn.

Een motorcombinatie die meer restwarmte produceert, is bovendien niet noodzakelijk gunstiger voor het totale energieverbruik van het schip. Wanneer voor hetzelfde nuttige vermogen meer brandstof nodig is, kan weliswaar meer terugwinbare warmte ontstaan, maar die extra warmte vormt niet vanzelf een voordeel. De eventuele aanvullende WHRS-opbrengst moet daarom worden afgewogen tegen het hogere brandstofverbruik van de motorinstallatie. De motorinzet kan ook niet uitsluitend worden gekozen op basis van het warmteaanbod. Een generatorset kan bijvoorbeeld ingeschakeld blijven vanwege de benodigde vermogensreserve, terwijl een andere motor tijdelijk buiten bedrijf wordt gesteld. De vereiste bedrijfszekerheid, toegestane motorbelasting en mogelijkheden van het elektrische vermogensbeheersysteem bepalen welke motorcombinaties daadwerkelijk kunnen worden ingezet.

Hoe beïnvloedt de belastingverdeling de warmteterugwinning uit uitlaatgassen en koelwater?

Een andere verdeling van de motorbelasting verandert niet alleen de totale hoeveelheid restwarmte, maar ook de eigenschappen van de afzonderlijke warmtestromen. Uitlaatgassen en motorkoelwater moeten daarbij afzonderlijk worden bekeken, omdat hun temperatuurniveau en reactie op belastingveranderingen verschillen. Bij uitlaatgaswarmte zijn vooral de gastemperatuur en het massadebiet van belang. Samen met de toegestane afkoeling en de thermische eigenschappen van het gas bepalen deze hoeveel warmte kan worden onttrokken. Een hoge uitlaatgastemperatuur betekent daarbij niet automatisch dat veel thermisch vermogen beschikbaar is. Wanneer het gasdebiet klein is, kan de bruikbare warmtestroom beperkt blijven.

Bij een verandering van de motorbelasting kunnen zowel de uitlaatgastemperatuur als het massadebiet verschuiven, maar niet noodzakelijk in dezelfde verhouding. Een hogere belasting kan bij een bepaalde motor bijvoorbeeld meer uitlaatgassen opleveren, terwijl de temperatuur een ander verloop volgt. De uitvoering van het lucht- en verbrandingssysteem, de turbocompressorregeling en de gebruikte brandstof kunnen daarop van invloed zijn. Voor een betrouwbare warmteberekening moeten de temperatuur en het debiet daarom afkomstig zijn van dezelfde motorbedrijfspunten.

Wanneer meerdere motoren tegelijkertijd draaien, kunnen de gezamenlijke uitlaatgasstromen voldoende thermisch vermogen bevatten, terwijl de gastemperaturen per motor verschillen. Dat is vooral belangrijk wanneer iedere motor een eigen warmtewisselaar heeft die warmte aan een gemeenschappelijk circuit overdraagt. Het optellen van de afzonderlijke warmtevermogens laat dan nog niet zien op welk temperatuurniveau de warmte uiteindelijk aan het WHRS beschikbaar komt. Bij motorkoelwater verloopt de warmteafgifte anders. De hoeveelheid afgevoerde warmte hangt samen met de warmteoverdracht vanuit de motor en de werking van de temperatuurregeling. Het koelwaterdebiet en het temperatuurverschil over de relevante warmteoverdracht geven samen inzicht in het afgevoerde thermische vermogen. Ook wanneer de temperatuurregeling een betrekkelijk constante koelwatertemperatuur handhaaft, kan de beschikbare hoeveelheid warmte dus veranderen.

Daarnaast moet onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende koelcircuits. Warmte uit een hoogtemperatuurcircuit kan voor bepaalde toepassingen beter bruikbaar zijn dan warmte uit een laagtemperatuurcircuit. Bij elektriciteitsproductie is vooral het bruikbare temperatuurverschil met de koude zijde van het thermodynamische proces belangrijk. Hetzelfde thermische vermogen biedt op een lager temperatuurniveau daardoor niet dezelfde mogelijkheden om elektriciteit op te wekken.

Wanneer meerdere motoren in bedrijf zijn, kunnen uitlaatgas- en koelwaterstromen op verschillende temperatuurniveaus tegelijkertijd beschikbaar komen. Deze warmtestromen zijn niet uitsluitend op basis van hun thermische vermogen met elkaar te vergelijken. Bij terugwinning met een Organic Rankine Cycle (ORC) is bijvoorbeeld ook belangrijk welke temperaturen de afzonderlijke warmtewisselaars ontvangen en hoeveel warmte bij die temperaturen aan het werkmedium kan worden overgedragen.

Bij gemeenschappelijke circuits moet bovendien worden voorkomen dat dezelfde energie meerdere keren in de warmtebalans wordt opgenomen. Wanneer motorkoelwater warmte overdraagt aan een gezamenlijke tussenkring, is die tussenkring geen aanvullende oorspronkelijke warmtebron. Het gaat om warmte die eerder door de aangesloten motoren is afgegeven. Voor een correcte berekening moet daarom duidelijk blijven waar de warmte vandaan komt en hoeveel daarvan na overdracht daadwerkelijk beschikbaar is.

Wanneer kan restwarmte uit meerdere motoren gezamenlijk worden teruggewonnen?

Of warmte uit meerdere motoren gezamenlijk kan worden benut, hangt mede af van de manier waarop de warmtebronnen zijn aangesloten. Motoren kunnen afzonderlijke uitlaatgastrajecten en koelcircuits hebben, terwijl de teruggewonnen warmte via een gemeenschappelijk water- of thermische-oliecircuit naar het WHRS wordt geleid. Iedere motor kan bijvoorbeeld een eigen uitlaatgaswarmtewisselaar hebben die warmte overdraagt aan dezelfde tussenkring. Hoeveel warmte iedere motor levert, hangt dan af van de motorbelasting en de bedrijfsstatus. Zodra een motor wordt afgeschakeld, valt de voortdurende warmteaanvoer via die aansluiting weg. De overige draaiende motoren kunnen ondertussen warmte aan de tussenkring blijven leveren.

Voor zo'n gezamenlijke warmteterugwinning hoeven de uitlaatgassen van afzonderlijke motoren niet rechtstreeks te worden samengevoegd. De bestaande uitlaatgasroutes en de toegestane tegendruk blijven bepalend voor het ontwerp. Het rechtstreeks combineren van uitlaatgasstromen vraagt een afzonderlijke beoordeling, onder meer omdat ongewenste terugstroming naar een stilstaande motor moet worden voorkomen. De benodigde scheiding, afsluiting en beveiliging moeten passen bij de motorconfiguratie en de toepasselijke classificatie-eisen.

Een gezamenlijke tussenkring kan het transport van teruggewonnen warmte naar het WHRS vereenvoudigen. De temperatuur en het debiet blijven echter afhankelijk van de aangesloten warmtewisselaars, de motorbelastingen en de regeling. Wanneer een motor wordt bijgeschakeld of afgeschakeld, verandert de gezamenlijke warmteaanvoer. Ook moet worden voorkomen dat ongewenste circulatie door een buiten bedrijf gestelde aansluiting de temperatuur of stroming van de overige circuits verstoort. Bij het combineren van warmte op verschillende temperatuurniveaus kan bovendien een lagere temperatuur ontstaan dan die van de warmste afzonderlijke bron. Voor elektriciteitsproductie kan dat een belangrijk verschil maken. Wanneer een warmere en een koelere stroom rechtstreeks worden gemengd, is de gezamenlijke warmtehoeveelheid niet automatisch even goed bruikbaar als wanneer beide stromen afzonderlijk op hun oorspronkelijke temperatuurniveau worden aangeboden.

Het kan daarom technisch zinvol zijn om warmtebronnen gescheiden te houden of hun warmte op verschillende punten aan het WHRS over te dragen. Een warmere bron kan dan bijvoorbeeld worden benut voor een hogere procestemperatuur, terwijl warmte op een lager temperatuurniveau een andere functie vervult. Welke uitvoering het beste past, hangt af van de beschikbare bronnen en de gekozen terugwinningsinstallatie. Ook de keuze tussen een centrale ORC-installatie en meerdere afzonderlijke modules kan pas worden beoordeeld wanneer de warmtecondities en bedrijfsuren voldoende duidelijk zijn.

Het WHRS moet daarnaast kunnen blijven functioneren wanneer niet alle warmtebronnen beschikbaar zijn. Afsluiters, terugstroombeveiliging waar nodig, bypassvoorzieningen en de regeling van de tussenkring moeten voorkomen dat het wegvallen van een motor de overige aansluitingen nadelig beïnvloedt. Ook tijdens stilstand of een storing van het WHRS moeten de oorspronkelijke uitlaatgas- en koelfuncties behouden blijven. Een stilstaande motor kan onder bepaalde omstandigheden bovendien warmte nodig hebben voor voorverwarming. De motor levert dan zelf geen actieve warmtebron, maar de noodzakelijke voorverwarming vormt juist een mogelijke warmteverbruiker. Bij een gemeenschappelijk warmtecircuit moet daarom duidelijk zijn welk gedeelte van de warmte naar het WHRS gaat en hoeveel voor andere motoraansluitingen nodig blijft.

Bij terugwinning uit motorkoelwater blijven de vereiste motortemperaturen en de oorspronkelijke koelfunctie leidend. Wanneer meerdere motoren op een gemeenschappelijk koelcircuit zijn aangesloten, moeten de waterverdeling, temperatuurregeling en beschikbare pompcapaciteit aansluiten op de behoeften van iedere motor. Een aanvullende warmtewisselaar mag daarbij de noodzakelijke koelwatercirculatie niet beperken. Ook bestaande warmteverbruikers bepalen hoeveel van het gezamenlijke warmteaanbod overblijft. Warmte die al nodig is voor verwarming, warmwaterproductie of andere noodzakelijke functies, kan niet zonder meer opnieuw aan het WHRS worden toegewezen. De beschikbare warmte moet daarom worden vastgesteld binnen de grenzen van de volledige warmtevoorziening aan boord.

Wat gebeurt er met het warmteaanbod wanneer motoren worden gestart of afgeschakeld?

De temperatuur van een motorinstallatie verandert niet onmiddellijk wanneer een motor wordt gestart of afgeschakeld. Tijdens het starten komen de motoronderdelen, uitlaatgastrajecten en betrokken vloeistofcircuits geleidelijk op hun nieuwe bedrijfstemperaturen. De temperaturen en warmtestromen kunnen daardoor tijdelijk afwijken van de waarden die bij een stabiel bedrijfspunt horen. Wanneer een extra motor wordt bijgeschakeld, is de warmte die bij het uiteindelijke motorwerkpunt hoort niet noodzakelijk direct volledig beschikbaar. De motorbelasting kan tijdens het opstarten nog veranderen, terwijl de uitlaatgassen en het koelwater verder op temperatuur komen. Ook de warmtewisselaars en een eventuele tussenkring hebben tijd nodig om op de veranderde warmteaanvoer te reageren.

Het gezamenlijke thermische aanbod kan daardoor toenemen zonder dat het WHRS de extra warmte onmiddellijk volledig kan benutten. Vooral wanneer de temperatuur tijdelijk onvoldoende hoog is of de warmtestroom sterk verandert, kan de warmteafname worden begrensd totdat geschikte bedrijfscondities zijn bereikt. Wanneer een motor wordt afgeschakeld, verdwijnt de voortdurende warmteproductie uit de verbranding. In de motoronderdelen, warmtewisselaars en vloeistofcircuits blijft echter tijdelijk warmte opgeslagen. Deze warmte kan nog gedurende een beperkte periode worden afgevoerd, maar de hoeveelheid opgeslagen energie neemt af. Een stilstaande motor kan daarom niet worden beschouwd als een blijvende warmtebron die vergelijkbaar is met een draaiende motor.

Op schepen waar regelmatig tussen motorcombinaties wordt gewisseld, kunnen deze overgangsperioden een belangrijk deel van het warmteprofiel bepalen. Een motor kan tijdens een reis meerdere keren worden gestart of gestopt, waardoor de warmteaanvoer naar het WHRS telkens verandert. Wanneer voor al deze perioden uitsluitend warmtegegevens bij stabiele motorbelasting worden gebruikt, kan het werkelijk bruikbare warmteaanbod worden overschat. Ook snelle belastingwisselingen kunnen tijdelijke verschillen veroorzaken tussen de warmteafgifte van de motor en de temperatuur die een warmtewisselaar of tussenkring bereikt. De aanwezige thermische massa kan zulke veranderingen gedeeltelijk afvlakken, maar zorgt tegelijkertijd voor vertraging voordat een nieuw temperatuurniveau wordt bereikt.

De regeling van het WHRS moet op deze omstandigheden kunnen reageren. Afhankelijk van de uitvoering kan de installatie tijdelijk minder warmte afnemen, een bypass gebruiken of de warmteaanvoer aanpassen. Een ORC-installatie kan bijvoorbeeld minder elektriciteit produceren of tijdelijk buiten bedrijf gaan wanneer de beschikbare warmtestroom onvoldoende is. De oorspronkelijke motor- en koelwaterfuncties moeten daarbij behouden blijven. Voor een realistische berekening moet daarom onderscheid worden gemaakt tussen stabiele motorbelasting en overgangsperioden. Hoeveel warmte tijdens het starten, afschakelen en wisselen van motorbelasting kan worden benut, hangt af van de frequentie en duur van deze veranderingen, de thermische eigenschappen van de aangesloten circuits en het regelgedrag van het WHRS.

Hoe kan de elektriciteitsproductie van een WHRS het eigen warmteaanbod veranderen?

Wanneer een WHRS warmte gebruikt van generatorsets die door de opgewekte elektriciteit worden ontlast, beïnvloeden de elektriciteitsproductie en het beschikbare warmteaanbod elkaar. Het WHRS kan de belasting van de betrokken generatorsets verminderen, waardoor ook de hoeveelheid warmte verandert die deze motoren aan het systeem leveren. Een generatorset die dankzij de WHRS-productie minder elektrisch vermogen hoeft te leveren, gaat op een ander werkpunt draaien. Daardoor kunnen het uitlaatgasdebiet, de uitlaatgastemperatuur en de warmteafgifte via de koeling veranderen. Het WHRS ontvangt dan warmte uit een motor die anders wordt belast dan voordat de warmteterugwinning werd toegepast.

Een berekening op basis van uitsluitend de oorspronkelijke generatorbelasting kan het toekomstige warmteaanbod daardoor overschatten. Het beschikbare warmteaanbod bij een bepaald motorwerkpunt bepaalt hoeveel elektriciteit het WHRS kan opwekken. Die elektriciteitsproductie beïnvloedt vervolgens de generatorbelasting en daarmee opnieuw de warmteafgifte van de motor. Voor een correcte beoordeling moeten de generatorbelasting, de beschikbare warmte en de WHRS-elektriciteitsproductie daarom bij dezelfde bedrijfstoestand horen. Ook het elektrische hulpverbruik van de terugwinningsinstallatie moet worden meegenomen. Wanneer de berekende WHRS-productie tot een andere generatorbelasting leidt, moet opnieuw worden gecontroleerd of de aangenomen warmteaanvoer nog overeenkomt met de warmtegegevens bij die nieuwe belasting.

Een grotere verandering kan optreden wanneer de teruggewonnen elektriciteit het mogelijk maakt een volledige generatorset af te schakelen. De voortdurende restwarmte van die motor valt dan weg. Tegelijk kunnen de overblijvende motoren zwaarder worden belast, waardoor hun warmteafgifte verandert. Het gezamenlijke warmteaanbod moet daarom opnieuw worden bepaald voor de motorcombinatie die na het afschakelen overblijft. Dit vraagt bijzondere aandacht wanneer het WHRS afhankelijk is van de warmte van juist de generatorset die men wil uitschakelen. Zodra deze motor stopt, verdwijnt ook de voortdurende warmteaanvoer vanuit die motor. De eerder berekende WHRS-elektriciteit kan dan niet zonder meer beschikbaar blijven. Alleen wanneer andere draaiende warmtebronnen voldoende energie leveren, kan de elektriciteitsproductie onder de nieuwe bedrijfsomstandigheden worden voortgezet.

Het afschakelen van een generatorset moet daarom worden beoordeeld aan de hand van de warmtebronnen die daarna daadwerkelijk beschikbaar blijven. Ook bij een afname of uitval van de WHRS-productie moet de elektrische vermogensbalans beheersbaar blijven. De vereiste vermogensreserve, bedrijfszekerheid, toegestane belastingwisselingen en mogelijkheden van het elektrische vermogensbeheersysteem bepalen welke motorcombinaties verantwoord kunnen worden ingezet.

Deze wisselwerking ontstaat niet op dezelfde manier wanneer het WHRS warmte gebruikt van een motor waarvan de belasting onafhankelijk blijft van de opgewekte elektriciteit. Een mechanisch aangedreven voortstuwingsmotor kan bijvoorbeeld warmte blijven leveren terwijl de WHRS-elektriciteit afzonderlijke hulpmotoren ontlast. Zolang het werkpunt van de voortstuwingsmotor gelijk blijft, verandert de warmteafgifte van die motor niet rechtstreeks door de lagere generatorbelasting. Voor het totale energieverbruik van het schip blijft de gewijzigde motorinzet wel belangrijk. Minder generatorbelasting kan brandstof besparen, maar een verandering van het aantal draaiende motoren beïnvloedt ook het specifieke brandstofverbruik en de beschikbare restwarmte. De motorcombinatie met de grootste bruto WHRS-productie hoeft daarom niet de combinatie met het laagste totale brandstofverbruik te zijn.

Voor de beoordeling moet duidelijk zijn welke motoren warmte leveren, welke motoren door de WHRS-elektriciteit worden ontlast en welke vermogensreserve behouden moet blijven. Het relevante warmteaanbod is uiteindelijk dat van de motorcombinatie die na ingebruikname van het WHRS daadwerkelijk kan blijven functioneren.

Hoe bepaalt de dagelijkse motorinzet de beschikbaarheid van restwarmte?

Gedurende een reis of werkperiode verandert de behoefte aan voortstuwing, elektriciteit en operationele vermogensreserve. Daardoor zijn niet onder alle omstandigheden dezelfde hoofd- en hulpmotoren in bedrijf. Iedere motorcombinatie kan een ander warmteaanbod opleveren. Tijdens langdurige vaart kan een bepaalde motorcombinatie betrekkelijk stabiel functioneren. De bijbehorende uitlaatgas- en koelwaterstromen blijven dan mogelijk gedurende langere tijd beschikbaar. Bij manoeuvreren of een veranderende voortstuwingsbelasting kan de motorinzet verschuiven, waardoor ook de warmteaanvoer naar het WHRS verandert.

Voor zee- en kustvaartschepen met meerdere generatorsets kan vooral het verschil tussen varen en havenbedrijf belangrijk zijn. Tijdens de vaart kunnen bepaalde voortstuwings- en hulpinstallaties langdurig draaien, terwijl aan de kade andere elektrische en thermische behoeften bestaan. Wanneer motoren worden afgeschakeld of walstroom wordt gebruikt, kan een warmtebron die tijdens de reis beschikbaar was geheel of gedeeltelijk wegvallen. Ook bij schepen die gespecialiseerde werkzaamheden uitvoeren, kan de motorinzet sterk verschillen tussen bedrijfsperioden. Tijdens bepaalde werkzaamheden kan de elektrische of mechanische belasting hoger zijn dan tijdens transitvaart. Er kunnen dan extra motoren worden bijgeschakeld of bestaande motoren anders worden belast. Daardoor veranderen mogelijk zowel de temperatuur als de hoeveelheid beschikbare restwarmte.

Voor de jaarlijkse warmtebeschikbaarheid is vooral van belang hoelang iedere motorcombinatie daadwerkelijk wordt gebruikt. Een bedrijfsstand waarin alle motoren tegelijkertijd op hoge belasting draaien, kan een groot thermisch vermogen opleveren. Wanneer deze situatie slechts kort voorkomt, is dat vermogen echter geen representatieve basis voor de volledige exploitatie. Een kleinere warmtestroom die langdurig beschikbaar blijft, kan daarom belangrijker zijn voor de haalbaarheid van een WHRS dan een kortstondig hoog piekvermogen. Ook het temperatuurniveau en de grenzen van de warmteoverdracht blijven van belang. Een langdurig beschikbare warmtebron op een te laag temperatuurniveau is niet automatisch beter benutbaar dan een kortere periode met warmte op een hoger temperatuurniveau.

De bedrijfsuren moeten bovendien worden gekoppeld aan de omstandigheden die tegelijkertijd optreden. Wanneer verschillende motoren tijdens dezelfde periode warmte leveren, moet duidelijk zijn welke bronnen gezamenlijk beschikbaar zijn. Bij een ORC-gebaseerd WHRS zijn ook de koelcondities en de elektrische afname belangrijk. Deze bepalen niet rechtstreeks hoeveel warmte de motoren oorspronkelijk afgeven, maar beïnvloeden wel hoeveel daarvan op dat moment nuttig kan worden benut. Ook het toekomstige gebruik van het schip verdient aandacht. Een aangepast vaarprofiel, andere elektrische verbruikers of een gewijzigde inzet van de generatorsets kan de verdeling van de motorbelastingen veranderen. Historische bedrijfsgegevens vormen daarom alleen een geschikte basis wanneer deze voldoende representatief zijn voor de motorinzet die tijdens de komende exploitatieperiode wordt verwacht.

Welke gegevens zijn nodig om het warmteaanbod van meerdere motoren betrouwbaar vast te stellen?

Een betrouwbare beoordeling begint bij de afzonderlijke motoren en de omstandigheden waaronder deze worden gebruikt. Voor iedere motor moet bekend zijn welke belastingen tijdens de relevante bedrijfsstanden voorkomen. Daarnaast moet duidelijk zijn welke motoren gelijktijdig draaien en hoelang iedere combinatie wordt ingezet. Het nominale motorvermogen is daarvoor slechts een uitgangspunt. Voor de warmteberekening zijn gegevens nodig over de warmteafgifte bij verschillende belastingen. Bij uitlaatgaswarmte gaat het onder meer om de temperatuur en het massadebiet. Voor motorkoelwater zijn de beschikbare temperaturen, debieten en relevante eigenschappen van het koelcircuit belangrijk. Deze gegevens moeten overeenkomen met de werkelijk aanwezige motoruitvoering en configuratie.

Ook moet bekend zijn op welke plaats in de installatie de gegevens betrekking hebben. De uitlaatgastemperatuur direct na de turbocompressor kan bijvoorbeeld verschillen van de temperatuur bij de voorgestelde warmtewisselaar. Wanneer tussengelegen apparatuur al warmte onttrekt of bepaalde temperatuurvoorwaarden stelt, kan niet de volledige oorspronkelijke warmtestroom aan het WHRS worden toegewezen. Bij koelcircuits moet onderscheid worden gemaakt tussen de warmte die de motor afgeeft en het gedeelte dat aanvullend kan worden teruggewonnen. De vereiste motorkoeling moet behouden blijven en bestaande thermische verbruikers moeten in de warmtebalans worden meegenomen. Wanneer meerdere motoren warmte aan een gemeenschappelijk circuit leveren, moet duidelijk zijn welke motoren en eventuele andere warmtebronnen daaraan bijdragen.

De belasting, bedrijfsstatus en warmtestromen van de afzonderlijke motoren moeten afkomstig zijn uit dezelfde bedrijfsperiode. Alleen dan kan worden vastgesteld welke temperaturen en hoeveelheden warmte daadwerkelijk gelijktijdig beschikbaar zijn. Het optellen van maximale warmtevermogens van motoren die niet tegelijkertijd onder die omstandigheden draaien, geeft geen representatief gezamenlijk warmteaanbod. Ook opstart- en afschakelperioden moeten in de gegevens herkenbaar blijven. De warmtecondities tijdens deze overgangen kunnen afwijken van de waarden bij stabiele belasting. Wanneer de motorinzet regelmatig verandert, kan het nodig zijn deze perioden afzonderlijk te beoordelen in plaats van de volledige tijd toe te rekenen aan een stabiel bedrijfspunt.

Met deze gegevens kan voor iedere relevante motorcombinatie een warmtebalans worden opgesteld. Eerst wordt bepaald hoeveel warmte de draaiende motoren bij hun werkelijke belasting afgeven. Daarna wordt onderzocht welk gedeelte daarvan binnen de toegestane temperatuur-, debiet- en bedrijfsgrenzen kan worden teruggewonnen. Ook de bestaande warmteverbruikers, de mogelijkheden om verschillende bronnen gezamenlijk aan te sluiten en de beschikbare koelcapaciteit worden hierbij meegenomen. Wanneer het WHRS de belasting beïnvloedt van de motoren die de warmte leveren, moet ook de bedrijfsconfiguratie na ingebruikname worden berekend. De mogelijke WHRS-elektriciteitsproductie en de resterende generatorbelasting moeten daarbij op elkaar aansluiten. Ook een eventuele verandering van het aantal draaiende generatorsets moet worden meegenomen. Zo wordt voorkomen dat de voorspelde warmtebeschikbaarheid gebaseerd blijft op motoren die in de nieuwe bedrijfsstand zijn uitgeschakeld.

Voor een volledige energiebeoordeling moet daarnaast het brandstofverbruik van de verschillende motorcombinaties worden vergeleken. Meer terugwinbare warmte betekent niet automatisch een betere energieprestatie wanneer motoren daarvoor minder efficiënt moeten worden ingezet. De vergelijking moet daarom uitgaan van motorcombinaties die voldoen aan de operationele eisen en waarvoor het verwachte totale brandstofverbruik, inclusief de invloed van het WHRS, kan worden vastgesteld.

Het resultaat is een warmteprofiel waarin per relevante bedrijfsstand duidelijk wordt welke motoren warmte leveren, hoeveel warmte beschikbaar is, op welke temperatuurniveaus deze kan worden benut en hoelang die omstandigheden aanhouden. Daarbij blijft het onderscheid zichtbaar tussen het oorspronkelijke warmteaanbod, de technisch verantwoord terugwinbare warmte en het gedeelte dat het WHRS daadwerkelijk kan opnemen.

De inzet van meerdere motoren beïnvloedt de beschikbare restwarmte voor een WHRS dus via de combinatie van motorbelasting, warmteafgifte, gelijktijdige beschikbaarheid en bedrijfsduur. Een groter geïnstalleerd motorvermogen betekent niet vanzelf dat meer warmte kan worden teruggewonnen. Ook het gelijktijdig draaien van meer motoren garandeert geen gunstiger warmtecondities. Beslissend is hoeveel warmte de werkelijk gebruikte motorcombinaties binnen hun technische grenzen kunnen leveren en gedurende welke bedrijfsperioden deze warmte beschikbaar blijft. Wanneer de elektriciteitsproductie van het WHRS de motorbelasting of motorinzet verandert, moet ook de nieuwe bedrijfstoestand worden meegenomen. Zo kan worden vastgesteld hoeveel restwarmte daadwerkelijk voor terugwinning beschikbaar is, zonder de energieprestatie of bedrijfszekerheid van de volledige scheepsinstallatie uit het oog te verliezen.

Dit artikel binnen de reeks

Warmte uit meerdere motoren kan gezamenlijk worden benut, maar de som van hun warmtevermogens zegt nog niet hoeveel daarvan voor een WHRS bruikbaar is. Dat hangt ook samen met de geschiktheid van de afzonderlijke warmtebronnen en, bij uitlaatgaswarmte, met de grenzen door tegendruk en uitlaatgastemperatuur. Hoe de motorinzet en deze technische randvoorwaarden op elkaar worden afgestemd, komt terug bij de systeemkeuze en integratie van een WHRS.