Bedrijfslogo van Berger Maritiem met een groen blad dat duurzame maritieme innovatie en oplossingen symboliseert.
Logo van Berger Maritiem met een groen blad dat symbool staat voor duurzame innovatie en oplossingen in de maritieme sector.
Illustratie van een restwarmte-terugwininstallatie (WHRS) met bedieningspaneel en leidingwerk in de machinekamer van een schip.

Hoe begrenzen tegendruk en uitlaatgastemperatuur de terugwinning van uitlaatgaswarmte?

De terugwinning van uitlaatgaswarmte wordt begrensd door de maximaal toegestane uitlaattegendruk van de scheepsmotor en de temperatuur tot waar de uitlaatgassen verantwoord kunnen worden afgekoeld. Een warmtewisselaar onttrekt warmte aan de uitlaatgasstroom, maar veroorzaakt tegelijkertijd extra stromingsweerstand. Daardoor kan de druk aan de uitlaatzijde van de turbocompressor stijgen, met mogelijke gevolgen voor de motorprestaties en het brandstofverbruik. Verdere afkoeling kan meer warmte beschikbaar maken, maar ook condensatie, corrosie of te lage temperaturen voor aanwezige uitlaatgasnabehandeling veroorzaken.

Beide beperkingen moeten worden beoordeeld voor de volledige uitlaatgasinstallatie, inclusief bestaande leidingen, dempers, warmtewisselaars en eventuele nabehandelingsapparatuur. De uitlaatgascondities en drukverliezen veranderen bovendien met de motorbelasting en de technische toestand van de installatie. Een warmtewisselaar die bij nominale belasting voldoende warmte terugwint, hoeft daardoor niet tijdens alle bedrijfsstanden dezelfde mogelijkheden te bieden.

Bij uitlaatgaswarmte-terugwinning is het doel daarom niet om zoveel mogelijk warmte aan de uitlaatgassen te onttrekken, maar om te bepalen hoeveel warmte binnen de toegestane motor- en temperatuurgrenzen daadwerkelijk bruikbaar is. Daarbij moet ook rekening worden gehouden met de invloed op het motorbedrijf en het eigen energieverbruik van de terugwinningsinstallatie. Pas dan kan worden vastgesteld welke netto energiebesparing voor het schip overblijft.

Waarom begrenst uitlaattegendruk de terugwinning van uitlaatgaswarmte?

Bij veel scheepsmotoren verlaten de uitlaatgassen de turbocompressor en stromen vervolgens via leidingen en andere apparatuur naar de schoorsteen. Onderweg ontstaan drukverliezen door wrijving, bochten, doorsnedeveranderingen en de weerstand van afzonderlijke componenten. Een extra warmtewisselaar in het uitlaatgastraject verhoogt de stromingsweerstand van de installatie. In een uitlaatgaswarmtewisselaar stroomt het gas langs warmteoverdragende oppervlakken. Deze kunnen bestaan uit buizen en, afhankelijk van het ontwerp, aanvullende oppervlakken die de warmteoverdracht vergroten. De plaatsing en geometrie bepalen hoeveel ruimte voor de gasstroom overblijft en hoe het gas door de warmtewisselaar wordt geleid. Ook de aansluitstukken aan de in- en uitlaatzijde veroorzaken drukverlies.

Bij een motor met turbocompressor is vooral de druk aan de uitlaatzijde van de turbine van belang. Wanneer deze druk stijgt, kan bij verder vergelijkbare omstandigheden het beschikbare drukverschil over de turbine afnemen. Daardoor kunnen het turbinevermogen en het werkpunt van de turbocompressor veranderen. Afhankelijk van de motoruitvoering en regeling kan dit gevolgen hebben voor de luchttoevoer, de bedrijfstemperaturen en het brandstofverbruik. Hoe sterk de motor daarop reageert, is niet rechtstreeks af te leiden uit de extra drukval van de warmtewisselaar. Een motor met een bepaalde turbocompressorconfiguratie kan anders reageren dan een motor met een andere uitvoering. Ook de inlaatweerstand van het luchttoevoersysteem kan bij deze beoordeling een rol spelen. De toepasselijke fabrikantgegevens bepalen daarom binnen welke drukcondities de motor mag functioneren.

Een hoger drukverlies betekent evenmin dat het brandstofverbruik in dezelfde verhouding stijgt. De relatie hangt af van de motorbelasting en de reactie van de motor en turbocompressor op de gewijzigde drukcondities. Wel kan extra tegendruk de energieprestatie nadelig beïnvloeden, ook wanneer de motor binnen de toegestane bedrijfsgrenzen blijft. Dat is belangrijk bij een restwarmte-terugwininstallatie (Waste Heat Recovery System, WHRS). De warmtewisselaar kan thermisch vermogen beschikbaar maken voor verwarming of elektriciteitsproductie, terwijl de extra stromingsweerstand een deel van de energiebesparing tenietdoet. De netto bijdrage van het WHRS hangt dus niet uitsluitend af van de hoeveelheid warmte die aan de uitlaatgassen wordt onttrokken.

Meer warmteonttrekking hoeft overigens niet automatisch tot een grotere drukval te leiden. Dat hangt af van de manier waarop de extra warmteoverdracht wordt gerealiseerd. Wanneer meer warmteoverdragend oppervlak binnen dezelfde doorstroomruimte wordt aangebracht, kan de weerstand toenemen. Met een andere warmtewisselaargeometrie of een grotere beschikbare doorstroomruimte kan juist meer warmte worden overgedragen zonder een vergelijkbare toename van het drukverlies. Er bestaat daarom geen vaste verhouding tussen warmteopbrengst en drukverlies die voor iedere warmtewisselaar geldt. Voor elk voorgesteld ontwerp moet worden vastgesteld welke stromingsweerstand ontstaat en of de volledige uitlaatgasinstallatie daarmee binnen de toegestane motorcondities blijft.

Hoeveel extra drukverlies mag een uitlaatgaswarmtewisselaar veroorzaken?

De maximaal toegestane uitlaattegendruk van een motor is niet hetzelfde als het drukverlies dat een nieuwe warmtewisselaar mag veroorzaken. De bestaande uitlaatgasinstallatie heeft immers al een bepaalde stromingsweerstand. Alleen de resterende ruimte binnen de toepasselijke motorgrens kan eventueel voor aanvullende componenten worden benut. Bij een bestaand schip dragen uitlaatgasleidingen, bochten, expansiestukken, geluiddempers, uitlaatgasketels en nabehandelingsapparatuur allemaal mogelijk bij aan de tegendruk. Een nieuwe warmtewisselaar moet daarom worden beoordeeld als onderdeel van het volledige uitlaatgastraject dat voor de betreffende motor relevant is.

Daarbij moet duidelijk zijn op welke plaats de druk wordt vastgesteld. Het drukverlies over een warmtewisselaar is het drukverschil tussen de inlaat en uitlaat van die component. De totale uitlaattegendruk wordt daarentegen beoordeeld op het meet- of referentiepunt dat voor de motorconfiguratie is voorgeschreven, bijvoorbeeld in een geschikt recht leidinggedeelte na de turbocompressor. Ook bij metingen is deze plaatsbepaling belangrijk. Wanneer de statische druk te dicht bij een bocht, doorsnedeverandering of ander stromingsverstorend onderdeel wordt gemeten, kan de uitkomst onvoldoende representatief zijn. De meetpunten moeten daarom aansluiten op de voorschriften van de motorfabrikant en de feitelijke leidingconfiguratie.

Een warmtewisselaar met een beperkte afzonderlijke drukval kan alsnog ongeschikt zijn wanneer de bestaande uitlaatgasinstallatie de toegestane tegendruk al grotendeels benut. Voor een eerste beoordeling kunnen de drukverliezen van afzonderlijke componenten worden samengebracht. Bij de definitieve berekening moet echter rekening worden gehouden met de gascondities en stromingsveranderingen in het volledige uitlaatgastraject. Ook de bedrijfsomstandigheden waaronder drukverliezen zijn opgegeven, maken verschil. Het drukverlies hangt onder meer af van het uitlaatgasmassadebiet, de gasdichtheid, de temperatuur en de doorstroomgeometrie. Een drukval die bij een lage motorbelasting is vastgesteld, kan daarom niet zonder verdere berekening voor een hogere belasting worden gebruikt.

Bij leveranciersgegevens moet bovendien duidelijk zijn welke onderdelen in de opgegeven drukval zijn meegenomen. Een waarde voor uitsluitend het warmteoverdragende gedeelte hoeft niet gelijk te zijn aan het drukverlies van de complete warmtewisselaareenheid. Aansluitstukken, kleppen en overige interne stromingsweerstanden kunnen daar immers nog bij komen. Bij nieuwbouw kan de uitlaatgasinstallatie vanaf het ontwerp op de voorgenomen warmteterugwinning worden afgestemd. Leidingdiameters, componenten en beschikbare ruimte kunnen dan gezamenlijk worden beoordeeld. Bij retrofit ligt een belangrijk deel van de uitlaatgasconfiguratie al vast. Daardoor kunnen zowel de beschikbare inbouwruimte als de resterende toegestane tegendruk de mogelijkheden voor een extra warmtewisselaar beperken.

Soms kan het drukverlies worden verminderd door de leidingroute te wijzigen, de doorstroomruimte te vergroten of een andere warmtewisselaargeometrie te kiezen. De gevolgen van zulke aanpassingen moeten opnieuw voor de volledige installatie worden berekend. Een verandering aan een afzonderlijk onderdeel kan namelijk ook de stromingscondities bij andere componenten beïnvloeden.

Naast het oorspronkelijke ontwerp moet rekening worden gehouden met de technische toestand tijdens de exploitatie. Roet, as en andere afzettingen kunnen de vrije doorstroomruimte van een warmtewisselaar verkleinen. Daardoor kan het drukverlies tijdens het gebruik toenemen. Een warmtewisselaar die uitsluitend in schone toestand voldoende ruimte binnen de toegestane tegendruk heeft, kan bij vervuiling alsnog buiten die grens komen. De verwachte vervuiling en de onderhoudsstrategie moeten daarom al bij de beoordeling worden meegenomen. Het ontwerp moet duidelijk maken wanneer reiniging nodig is en hoe wordt voorkomen dat de uitlaattegendruk ontoelaatbaar stijgt.

Er bestaat geen algemeen percentage van de toegestane uitlaattegendruk dat bij iedere scheepsmotor voor een extra warmtewisselaar kan worden gereserveerd. Hoeveel ruimte beschikbaar is, volgt uit de toepasselijke fabrikantgrens, de bestaande installatie en de drukverliezen bij de relevante bedrijfscondities. Wanneer die ruimte onvoldoende is, kan aanpassing van het uitlaatgastraject nodig zijn of moet de voorgenomen warmteterugwinning worden beperkt.

Waarom begrenst de uitlaatgastemperatuur de hoeveelheid terugwinbare warmte?

De uitlaatgastemperatuur bepaalt samen met het massadebiet en de thermische eigenschappen van het gas hoeveel warmte kan worden overgedragen. Onder verder vergelijkbare omstandigheden kan meer warmte worden teruggewonnen wanneer de uitlaatgassen verder worden afgekoeld. Er zijn echter technische grenzen aan hoe ver de temperatuur mag dalen. Een hoge temperatuur aan de inlaat van de warmtewisselaar betekent niet dat alle warmte tot aan de omgevingstemperatuur kan worden benut. Na de warmteoverdracht moeten de uitlaatgassen nog voldoen aan de voorwaarden die gelden voor de gebruikte materialen, het verdere uitlaatgastraject en eventuele andere installaties.

Voor warmteoverdracht is bovendien een temperatuurverschil nodig. Wanneer uitlaatgaswarmte aan een water- of thermische-oliecircuit wordt overgedragen, moeten de gastemperatuur en de temperatuur van het ontvangende medium voldoende van elkaar verschillen. Naarmate de uitlaatgassen verder afkoelen, kan dat temperatuurverschil kleiner worden. Om hetzelfde warmtevermogen over te dragen, kan dan meer warmteoverdragend oppervlak nodig zijn. De extra hoeveelheid warmte die theoretisch bij verdere afkoeling beschikbaar komt, kan dus niet automatisch volledig door een bestaande of voorgestelde warmtewisselaar worden opgenomen. Hoeveel warmte werkelijk kan worden overgedragen, hangt af van de temperaturen van beide media, de stromingsrichting en de eigenschappen van de warmtewisselaar.

Dat onderscheid is vooral relevant wanneer de teruggewonnen warmte aan een Organic Rankine Cycle (ORC) of stoomgebaseerde installatie wordt geleverd. Een thermodynamisch kringproces heeft bepaalde temperaturen nodig om te kunnen functioneren. Warmte die bij verdere uitlaatgasafkoeling beschikbaar komt, hoeft niet op een voldoende hoog temperatuurniveau te liggen om dezelfde bijdrage aan elektriciteitsproductie te leveren. Ook binnen de warmtewisselaar zelf kunnen aanzienlijke temperatuurverschillen ontstaan. De uitlaatgassen koelen tijdens de stroming af, terwijl het ontvangende medium wordt verwarmd. De plaatselijke temperaturen hangen af van de inrichting van de warmtewisselaar en de verdeling van de warmteoverdracht.

Vooral de temperatuur van de metalen warmteoverdragende oppervlakken verdient aandacht. Deze oppervlakken kunnen aanzienlijk kouder zijn dan de uitlaatgassen die erlangs stromen. Daardoor kan plaatselijk condensatie ontstaan, zelfs wanneer de gemiddelde gastemperatuur nog relatief hoog is. De minimale verantwoorde uitlaatgastemperatuur kan daarom niet uitsluitend uit een temperatuurmeting aan de uitgang van de warmtewisselaar worden afgeleid. Ook de werkelijke temperatuurverdeling, de temperatuur van het ontvangende medium en de eigenschappen van het uitlaatgas moeten worden beoordeeld.

Hoe beperken condensatie en corrosie de toegestane uitlaatgasafkoeling?

Uitlaatgassen bevatten waterdamp en verschillende andere bestanddelen, afhankelijk van de gebruikte brandstof en het verbrandingsproces. Wanneer de temperatuur voldoende daalt, kunnen bepaalde stoffen condenseren op de oppervlakken van warmtewisselaars en uitlaatgasleidingen. Zijn deze condensaten corrosief, dan kan verdere warmteonttrekking de levensduur van de installatie nadelig beïnvloeden. Bij zwavelhoudende brandstoffen speelt vooral de mogelijke vorming en condensatie van zwavelzuur een rol. Tijdens de verbranding ontstaat voornamelijk zwaveldioxide (SO2). Een gedeelte kan worden omgezet in zwaveltrioxide (SO₃), dat met waterdamp zwavelzuur (H2SO4) kan vormen. Onder geschikte temperatuur- en concentratieomstandigheden kan dit zwavelzuur vervolgens op koudere oppervlakken condenseren.

Het relevante zuurdauwpunt hangt onder meer af van de samenstelling van de uitlaatgassen, de concentratie van zwavelzuur en waterdamp en de drukcondities. Daarom bestaat er geen universele minimale gastemperatuur die bij iedere brandstof en motorinstallatie dezelfde bescherming tegen corrosie biedt. Voor de kans op condensatie is vooral de plaatselijke oppervlaktetemperatuur belangrijk. De uitlaatgassen kunnen de warmtewisselaar verlaten met een gemiddelde temperatuur die op zichzelf aanvaardbaar lijkt, terwijl bepaalde metalen oppervlakken al voldoende zijn afgekoeld om zuurcondensatie mogelijk te maken.

Dat kan bijvoorbeeld gebeuren waar een relatief koud ontvangend medium de warmtewisselaar binnenkomt. De temperatuur van het water of de thermische olie beïnvloedt daar de temperatuur van het metaal tussen beide stromen. Hoe de temperaturen zich binnen de warmtewisselaar verdelen, hangt mede af van de stromingsrichting, de geometrie en de plaatselijke warmteoverdracht. Een ontwerp met uitsluitend een minimale uitlaatgastemperatuur aan de uitgang biedt daarom niet automatisch voldoende bescherming tegen condensatie op de warmteoverdragende oppervlakken. Ook moet worden beoordeeld wat er verder stroomafwaarts gebeurt wanneer de uitlaatgassen in leidingen, dempers of andere onderdelen verder afkoelen.

De gebruikte materialen spelen hierbij een belangrijke rol. Niet ieder materiaal is geschikt voor langdurige blootstelling aan zure condensaten of andere corrosieve uitlaatgasbestanddelen. Afhankelijk van de toepassing kunnen de materiaalkeuze, oppervlaktebescherming, afwatering en het beheer van condensaat bepalend zijn voor de technische uitvoerbaarheid. Bij brandstoffen met een lager zwavelgehalte kan het risico op zwavelzuurcondensatie afnemen. Daarmee verdwijnen echter niet alle mogelijke condensatieproblemen. Waterdamp en andere bestanddelen blijven aanwezig. Welke corrosierisico's werkelijk optreden, hangt af van de samenstelling van de uitlaatgassen en de temperaturen van de betrokken oppervlakken.

Condensatie hoeft overigens niet onder alle omstandigheden te worden vermeden. Er bestaan warmtewisselaars die specifiek zijn ontworpen om ook onder condenserende bedrijfscondities warmte terug te winnen. Zulke uitvoeringen vragen om geschikte materialen, een verantwoorde afvoer en behandeling van condensaat en voldoende bescherming van achterliggende onderdelen. Een conventionele niet-condenserende uitlaatgaswarmtewisselaar kan niet zonder meer onder dezelfde omstandigheden functioneren. Wanneer de bestaande installatie niet voor natte of corrosieve bedrijfscondities is ontworpen, kan verdere afkoeling aanzienlijke technische aanpassingen vereisen.

De toegestane uitlaatgasafkoeling hangt uiteindelijk af van het werkelijke condensatie- en corrosierisico in de volledige installatie. Daarvoor moeten de eigenschappen van de brandstof en uitlaatgassen, de verwachte metaaltemperaturen en de geschiktheid van de toegepaste materialen worden beoordeeld.

Hoe beïnvloeden uitlaatgasnabehandeling en brandstofkeuze de temperatuurgrenzen?

Naast condensatie en corrosie kunnen aanwezige uitlaatgasnabehandelingssystemen bepalen hoe ver de uitlaatgassen mogen worden afgekoeld. Deze systemen hebben eigen temperatuur- en stromingsvoorwaarden. De beschikbare warmte kan daarom niet los van de rest van het uitlaatgastraject worden beoordeeld. Bij selectieve katalytische reductie (SCR) is de temperatuur van het uitlaatgas bij de katalysator belangrijk. De katalytische vermindering van stikstofoxiden (NOx) vindt plaats binnen een geschikt temperatuurbereik. Wanneer een warmtewisselaar vóór een SCR-installatie de uitlaatgassen te sterk afkoelt, kan de werking van de nabehandeling worden beperkt.

Afhankelijk van het ontwerp gelden daarnaast voorwaarden voor de dosering van het reductiemiddel, de omzetting van stikstofoxiden en het voorkomen van ongewenste afzettingen. Vooral bij bepaalde combinaties van zwavelhoudende uitlaatgassen, ammoniak en lagere temperaturen kunnen afzettingen in het nabehandelingssysteem een aandachtspunt zijn. De plaats van de warmtewisselaar bepaalt daardoor mede hoeveel warmte kan worden teruggewonnen. Bij bepaalde laagdruk-SCR-configuraties kan het gunstiger of noodzakelijk zijn om de uitlaatgaswarmte pas na de katalysator terug te winnen. De warmtewisselaar ontvangt dan uitlaatgassen waarvan de temperatuur en stromingscondities mede door de voorafgaande apparatuur worden bepaald.

Dit is echter geen algemene plaatsingsregel. Er bestaan verschillende SCR-configuraties, waaronder uitvoeringen waarbij de katalysator aan de hogedrukzijde van de turbocompressor is geplaatst. De juiste volgorde van componenten moet daarom worden bepaald vanuit de werkelijke motor- en nabehandelingsconfiguratie. Ook bij een dieselroetfilter kunnen temperatuurvoorwaarden gelden. De filtratie van deeltjes en de eventuele regeneratie van het filter stellen eisen aan de bedrijfscondities. Wanneer een warmtewisselaar de uitlaatgastemperatuur ongunstig beïnvloedt, kan dat gevolgen hebben voor de regeneratie of de omstandigheden waaronder het filter betrouwbaar functioneert.

Een uitlaatgaswasser heeft weer andere eigenschappen. Een natte gaswasser kan de uitlaatgassen sterk afkoelen en de vochtigheid verhogen. Daardoor kunnen de omstandigheden stroomafwaarts aanzienlijk verschillen van die in de oorspronkelijke warme uitlaatgasstroom. Bij een aanvullende warmtewisselaar moet dan worden beoordeeld of de resterende temperatuur, gasvochtigheid en mogelijke aanwezigheid van vloeistofdruppels passen bij de gekozen uitvoering.

Een SCR-katalysator, roetfilter en gaswasser vervullen verschillende functies en stellen ieder andere eisen aan het uitlaatgas. Daarom kunnen deze systemen niet met dezelfde algemene temperatuurcorrectie worden beoordeeld. De stromingsweerstand van alle betrokken componenten blijft bovendien meetellen voor de toegestane uitlaattegendruk.

De brandstofkeuze kan de omstandigheden verder veranderen. Een andere brandstof kan gevolgen hebben voor het zwavelgehalte, de hoeveelheid waterdamp, de samenstelling van de verbrandingsproducten en de vorming van afzettingen. Ook het uitlaatgasdebiet en de temperatuur kunnen bij dezelfde motorbelasting veranderen. Wanneer een schip in de toekomst op een andere brandstof gaat varen, moet daarom worden onderzocht of de bestaande warmteterugwinning onder de nieuwe omstandigheden geschikt blijft. Dat kan gevolgen hebben voor de warmtewisselaar, de regeling, de gebruikte materialen en de verwachte energieopbrengst.

Hoeveel warmte uiteindelijk aan de uitlaatgassen mag worden onttrokken, hangt dus mede af van de temperatuurvoorwaarden van de volledige uitlaatgasinstallatie. Niet alleen de warmtewisselaar moet goed blijven functioneren; ook de noodzakelijke werking van de overige componenten moet onder alle relevante bedrijfsomstandigheden behouden blijven.

Waarom veranderen de druk- en temperatuurgrenzen bij wisselende motorbelasting?

Het uitlaatgasdebiet en de uitlaatgastemperatuur veranderen met de motorbelasting. Daardoor verschuiven zowel het beschikbare warmteaanbod als de stromingsweerstand van de uitlaatgasinstallatie. Een warmtewisselaar die bij een bepaald bedrijfspunt binnen de toegestane grenzen functioneert, hoeft niet bij alle andere belastingen dezelfde mogelijkheden voor warmteterugwinning te bieden. Bij een hogere motorbelasting neemt het uitlaatgasmassadebiet doorgaans toe. Daardoor kan ook de drukval over de warmtewisselaar, leidingen en andere componenten groter worden. De resterende ruimte binnen de toegestane uitlaattegendruk kan dan een belangrijke beperking vormen.

Bij een lagere motorbelasting kan juist het beschikbare temperatuurniveau bepalend worden. Wanneer de uitlaatgassen met een lagere temperatuur bij de warmtewisselaar aankomen, kan de hoeveelheid warmte die binnen de toegestane afkoeling kan worden onttrokken afnemen. Dat verloop is niet voor iedere motor gelijk. De uitlaatgastemperatuur hangt mede af van de motorconstructie, de turbocompressorconfiguratie, de regeling en de bedrijfsomstandigheden. Bij sommige motoren verandert de uitlaatgastemperatuur over het belastingbereik niet gelijkmatig. Daarom moeten de werkelijke temperatuur- en debietgegevens van de betreffende motor worden gebruikt.

Afhankelijk van de belasting kan dus een andere technische grens doorslaggevend zijn. Bij een groot uitlaatgasdebiet kan de stromingsweerstand verdere warmteonttrekking beperken, terwijl bij bepaalde deellastcondities verdere afkoeling onvoldoende verantwoord is. Welke beperking geldt, moet voor ieder relevant bedrijfspunt worden vastgesteld. De hoogste uitlaatgastemperatuur, het grootste massadebiet en de grootste drukval hoeven bovendien niet bij hetzelfde motorwerkpunt voor te komen. Wanneer afzonderlijke uitersten uit verschillende bedrijfsstanden worden gecombineerd, kan daardoor een onjuiste basis voor het ontwerp van de warmtewisselaar ontstaan.

Tijdens het opstarten en afschakelen van de motor komen daar aanvullende aandachtspunten bij. De temperatuur van de uitlaatgassen kan sneller veranderen dan die van de warmtewisselaar en de aangesloten vloeistofcircuits. De warmteoverdracht kan daardoor tijdelijk anders verlopen dan tijdens stabiel motorbedrijf. De regeling van het WHRS moet op zulke veranderingen kunnen reageren. Wanneer de beschikbare uitlaatgastemperatuur onvoldoende is of de warmteafname wegvalt, kan het nodig zijn de warmteonttrekking te beperken of te stoppen. Ook moet worden voorkomen dat snelle veranderingen ontoelaatbare temperaturen of drukken aan de ontvangende zijde veroorzaken.

Bij meerdere motoren moet de beoordeling aansluiten op de werkelijke motorinzet. Motoren die op verschillende belastingen draaien, kunnen uiteenlopende uitlaatgascondities hebben. Wanneer gezamenlijke uitlaatgasapparatuur wordt gebruikt, moet bovendien worden vastgesteld hoe de stroming en tegendruk over de afzonderlijke motortrajecten worden verdeeld. Voor de bruikbare warmteopbrengst tellen daardoor niet alleen de motorcondities, maar ook de bedrijfsuren waarin de warmtewisselaar binnen de vereiste grenzen kan functioneren. Een hoog thermisch vermogen bij nominale belasting heeft beperkte waarde wanneer het schip voornamelijk onder andere omstandigheden vaart. De geschiktheid van uitlaatgaswarmte-terugwinning moet daarom over het relevante bedrijfsbereik worden beoordeeld, met de druk- en temperatuurcondities die tijdens de werkelijke exploitatie optreden.

Hoe beïnvloeden warmtewisselaarontwerp, vervuiling en bypassvoorzieningen beide grenzen?

Een uitlaatgaswarmtewisselaar moet voldoende warmte overdragen zonder dat de stromingsweerstand of de afkoeling van het gas buiten de toegestane grenzen komt. De geometrie van de warmtewisselaar bepaalt mede hoe deze eigenschappen zich tot elkaar verhouden. Het warmteoverdragende oppervlak, de gassnelheid, de vrije doorstroomruimte en de inrichting van de stromingskanalen beïnvloeden zowel de warmteoverdracht als de drukval. Een ontwerp met veel warmteoverdragend oppervlak kan thermisch goed presteren, maar ook meer stromingsweerstand veroorzaken wanneer de gaspassages daarvoor ongunstig zijn ingericht.

Een grotere doorstroomruimte kan helpen om het drukverlies te beperken. Tegelijkertijd verandert daardoor de gassnelheid, wat gevolgen heeft voor de warmteoverdracht en de gevoeligheid voor vervuiling. De meest geschikte geometrie volgt daarom uit de gezamenlijke beoordeling van de warmteoverdracht, het drukverlies en de onderhoudbaarheid. Ook de temperatuurverdeling binnen de warmtewisselaar verdient aandacht. De stromingsrichting van het uitlaatgas en het ontvangende medium beïnvloedt waar de kleinste temperatuurverschillen ontstaan en welke oppervlakken het sterkst afkoelen. Daardoor kan een uitvoering met een aanvaardbare gemiddelde uitlaatgastemperatuur plaatselijk toch ongunstige metaaltemperaturen veroorzaken. Het ontwerp moet dus zowel de totale warmteoverdracht als de plaatselijke thermische omstandigheden voldoende beheersen.

Tijdens de exploitatie kunnen afzettingen de werking van de warmtewisselaar veranderen. Roet, as en andere vervuiling op de gaszijde kunnen de warmteoverdracht verminderen en tegelijkertijd de vrije doorstroming beperken. Daardoor kan de drukval toenemen terwijl minder warmte aan het ontvangende medium wordt overgedragen. Dat kan een ongunstige combinatie opleveren: de motor ondervindt mogelijk meer uitlaattegendruk, terwijl de terugwinningsinstallatie minder thermisch vermogen ontvangt. De warmteoverdracht en drukval moeten daarom niet alleen voor een schone warmtewisselaar worden beoordeeld.

Bij bepaalde uitlaatgasketels brengt roetophoping bovendien een veiligheidsrisico met zich mee. Wanneer voldoende brandbare afzettingen aanwezig zijn en de temperatuur en zuurstoftoevoer gunstig zijn voor ontsteking, kan een roetbrand ontstaan. Vooral de combinatie van afzettingen, hoge plaatselijke temperaturen en de uitvoering van de warmteoverdragende oppervlakken verdient daarbij aandacht. De benodigde reinigingsvoorzieningen en beveiligingen moeten aansluiten op het betreffende type warmtewisselaar. Hoe snel vervuiling ontstaat, hangt onder meer af van de brandstof, verbrandingscondities, warmtewisselaargeometrie en bedrijfsduur. De onderhoudsstrategie moet daarom passen bij de verwachte afzettingen en de mogelijkheden om de gaszijde te inspecteren en te reinigen.

Metingen tijdens bedrijf kunnen helpen om een verslechtering tijdig te herkennen. Een toenemende drukval bij vergelijkbare uitlaatgascondities kan aanleiding zijn om vervuiling te onderzoeken. Wanneer tegelijkertijd de warmteoverdracht afneemt, kan dat het vermoeden versterken. Zulke veranderingen moeten wel worden beoordeeld bij vergelijkbare motorbelastingen, gasdebieten en temperaturen. Een bypassvoorziening kan worden gebruikt om de uitlaatgasstroom geheel of gedeeltelijk langs de warmtewisselaar te leiden. Daarmee kan de warmteonttrekking worden verminderd of onderbroken wanneer de warmtevraag wegvalt, de terugwinningsinstallatie buiten bedrijf moet worden gesteld of andere omstandigheden daarom vragen.

De bypass moet zelf ook passen bij de motor en de toegestane uitlaattegendruk. Leidingen, kleppen en aansluitingen veroorzaken immers eveneens stromingsweerstand. Bovendien kan een groot verschil tussen de drukverliezen van de normale route en de bypass het werkpunt van de turbocompressor beïnvloeden. Een lagere drukval tijdens bypassbedrijf is daarom niet onder alle omstandigheden zonder verdere beoordeling gunstig. Voor de verschillende klepstanden moet duidelijk zijn hoe de uitlaatgasstroom zich verdeelt, welke drukverliezen ontstaan en hoe de motor daarop reageert. Ook moet worden voorkomen dat een ongeschikte klepstand de afvoer van uitlaatgassen ontoelaatbaar beperkt.

De regeling moet daarnaast reageren op veranderingen aan de ontvangende zijde van de warmtewisselaar. Wanneer een circulatiepomp stopt of de warmteafname plotseling wegvalt, kunnen de warmteoverdragende oppervlakken en aanwezige vloeistoffen nog warmte blijven opnemen. Afhankelijk van het type warmtewisselaar en de aangesloten vloeistofcircuits kunnen daardoor temperatuur- of drukproblemen ontstaan. De beveiligingen moeten daarom geschikt zijn voor de relevante bedrijfs- en storingssituaties. Een warmtewisselaar moet uiteindelijk worden beoordeeld als onderdeel van de volledige uitlaatgasinstallatie. Niet alleen de thermische prestatie in schone toestand is van belang, maar ook het gedrag bij vervuiling, veranderende motorbelasting, terugregeling, bypassbedrijf en stilstand.

Hoe bepaalt u hoeveel uitlaatgaswarmte verantwoord kan worden teruggewonnen?

Een onderbouwde beoordeling begint met de uitlaatgasgegevens en toegestane bedrijfsgrenzen van de betreffende motor. Het uitlaatgasmassadebiet en de temperatuur moeten bekend zijn bij de belastingen waarvoor warmteterugwinning wordt onderzocht. Daarnaast zijn de gebruikte brandstof, de uitvoering van de turbocompressor en de motorregeling van belang. Ook de voorgeschreven grens voor uitlaattegendruk en het bijbehorende meet- of referentiepunt moeten bekend zijn. Zonder deze gegevens kan niet betrouwbaar worden vastgesteld hoeveel aanvullende stromingsweerstand de uitlaatgasinstallatie mag krijgen.

Bij een bestaand schip moet vervolgens worden vastgesteld hoe het uitlaatgastraject werkelijk is opgebouwd. De aanwezige leidingen, dempers, warmtewisselaars, nabehandelingsapparatuur en eventuele eerdere wijzigingen bepalen welke drukverliezen en temperatuurvoorwaarden al gelden. Metingen van de bestaande uitlaattegendruk kunnen helpen om de resterende ruimte binnen de motorgrens te beoordelen. Daarbij moet duidelijk zijn bij welke motorbelasting is gemeten, waar het meetpunt zich bevindt en of de installatie zich in een representatieve onderhoudstoestand bevindt.

Voor de nieuwe warmtewisselaar wordt vervolgens het drukverlies bepaald bij de relevante uitlaatgascondities. De opgave moet duidelijk maken welke onderdelen zijn meegenomen en hoe het drukverlies verandert bij andere debieten en bij vervuiling. Zo kan de aanvullende stromingsweerstand worden beoordeeld in samenhang met de bestaande uitlaatgasinstallatie. Aan de thermische zijde moet worden vastgesteld hoe ver de uitlaatgassen verantwoord mogen afkoelen. Daarbij worden de brandstof, uitlaatgassamenstelling, warmtewisselaarmaterialen en eventuele eisen van uitlaatgasnabehandeling meegenomen. Ook moet worden onderzocht welke temperaturen binnen de warmtewisselaar ontstaan.

De gemiddelde uitlaatgastemperatuur aan de uitgang geeft daarvoor slechts een deel van de benodigde informatie. Om condensatie- en corrosierisico's te beoordelen, moeten ook de plaatselijke metaaltemperaturen en de temperatuur van het ontvangende medium voldoende bekend zijn. Wanneer de toegestane drukverliezen en temperatuurgrenzen zijn vastgesteld, kan worden berekend hoeveel warmte onder de relevante bedrijfscondities aan het uitlaatgas kan worden onttrokken. Daarvoor zijn het massadebiet en de thermische eigenschappen van het gas nodig, evenals de warmteoverdracht die met de gekozen warmtewisselaar en het ontvangende medium werkelijk mogelijk is. De berekening moet uitgaan van uitlaatgascondities die bij dezelfde motorbelasting optreden.

De uitkomst kan per bedrijfspunt verschillen. Bij een hoge belasting kan voldoende warmte beschikbaar zijn, terwijl de drukval verdere vergroting van de terugwinning beperkt. Bij andere bedrijfsstanden kan juist de toegestane uitlaatgasafkoeling bepalen hoeveel warmte nog kan worden onttrokken. Daarna moet duidelijk worden hoeveel van de teruggewonnen warmte daadwerkelijk nuttig wordt gebruikt. Een uitlaatgaswarmtewisselaar levert thermisch vermogen, maar dat is niet gelijk aan het elektrische vermogen dat een stoomturbine of ORC-installatie eventueel kan opwekken.

Bij elektriciteitsproductie hangt de netto bijdrage mede af van de thermodynamische omzetting, de beschikbare koeling en het eigen hulpverbruik van de installatie. Bij directe warmtebenutting is vooral van belang hoeveel bestaande warmteproductie werkelijk wordt vervangen. In beide gevallen moet ook de invloed van de extra uitlaattegendruk op het motorbedrijf worden meegenomen. Wanneer de warmteterugwinning nadelige gevolgen heeft voor het brandstofverbruik, moet dat effect worden verwerkt in de berekening van de netto energiebesparing.

Een warmtewisselaar die meer thermisch vermogen terugwint, kan daardoor een minder gunstige totale uitkomst opleveren dan een ontwerp met minder stromingsweerstand of een beperktere uitlaatgasafkoeling. De hoogste warmteonttrekking betekent dus niet automatisch dat het technisch of energetisch beste ontwerp is gekozen. Voor de uiteindelijke beoordeling moeten de warmteopbrengst en de gevolgen voor het motorbedrijf betrekking hebben op dezelfde bedrijfscondities. Ook de bedrijfsuren, de verwachte onderhoudstoestand en de perioden waarin voldoende warmteafname beschikbaar is, moeten worden meegenomen.

Het resultaat moet duidelijk maken hoeveel warmte bij de relevante motorbelastingen verantwoord kan worden onttrokken, welke technische grenzen de warmtewisselaar daarbij moet respecteren en hoeveel nuttige energie onder die omstandigheden werkelijk overblijft.

Waar ligt de technische grens van uitlaatgaswarmte-terugwinning?

Tegendruk en uitlaatgastemperatuur begrenzen de terugwinning van uitlaatgaswarmte op verschillende manieren. De uitlaattegendruk bepaalt hoeveel extra stromingsweerstand een warmtewisselaar mag veroorzaken zonder dat de volledige uitlaatgasinstallatie buiten de toegestane motorgrenzen komt. De uitlaatgastemperatuur bepaalt hoe ver de gassen verantwoord kunnen worden afgekoeld, rekening houdend met condensatie, corrosie en de temperatuurvereisten van eventuele nabehandelingsapparatuur. Beide grenzen moeten worden beoordeeld voor de betreffende motor, brandstof en uitlaatgasconfiguratie. Een algemeen toegestane drukval of minimale uitlaatgastemperatuur kan daarom niet zonder meer voor verschillende scheepsmotoren worden gebruikt.

Welke beperking doorslaggevend is, hangt mede af van de motorbelasting en de technische toestand van de warmtewisselaar. Bij een groot uitlaatgasdebiet kan de resterende ruimte binnen de toegestane tegendruk beperkt zijn. Bij bepaalde deellastcondities kan juist onvoldoende temperatuur beschikbaar blijven voor verdere warmteonttrekking. De maximaal technisch terugwinbare warmte is bovendien niet automatisch gelijk aan de meest gunstige netto energiebesparing. Extra uitlaattegendruk, hulpverbruik en beperkingen van de aangesloten warmte- of elektriciteitsproductie kunnen het voordeel verminderen.

De technische grens ligt daarom bij de hoeveelheid warmte die tijdens de relevante bedrijfsomstandigheden kan worden onttrokken zonder de toegestane druk- en temperatuurcondities te overschrijden. Binnen die grenzen moet het gekozen WHRS zoveel mogelijk nuttige energie leveren zonder de motorprestaties, de uitlaatgasnabehandeling of de bedrijfszekerheid van het schip nadelig te beïnvloeden.

Dit artikel binnen de reeks

Bij uitlaatgaswarmte bepalen tegendruk en toegestane afkoeling hoeveel warmte verantwoord kan worden teruggewonnen. Die grenzen moeten bij de relevante motorbelastingen worden beoordeeld, waarbij ook de invloed van meerdere motoren op het beschikbare warmteaanbod van belang is. Voor de benutting van koelwaterwarmte zonder verstoring van de motorkoeling gelden andere randvoorwaarden, vooral rond temperatuurregeling en circulatie. Beide warmtebronnen vragen om een eigen afweging binnen de systeemkeuze en integratie van een WHRS.